Handa ang kabayo, ngunit hindi pag-aari ang kinalabasan

Palgei mayim ang “mga batis,” mga kanal ng patubig, ang maliliit na sangka na binubuksan at sinasarhan ng magsasaka sa pamamagitan ng asarol upang ipadala ang tubig kung saan niya gusto. Sa tabi nila itinatanim ng Mga Awit 1:3 ang punungkahoy nito, “sa siping ng mga agos ng tubig.” Hindi ito larawan ng nagngangalit na ilog na pinaaamo kundi ng maliit na agos na itinitimon, nang walang malaking pagod, ng may hawak ng kasangkapan.

Malapit na alingawngaw ito ng 16:2, na may “matuwid” (tuwid) sa halip na “malinis” at “mga puso” sa halip na “mga diwa.” Lumilitaw ang dalawang kalahati ng paboritong panlilinlang sa sarili ng aklat: sinasabi ng 14:12 at 16:25 na may daang “tila matuwid,” at dito ay matuwid ang bawat lakad sa sariling mga mata ng naglalakbay. Iisa pa rin ang timbangan ng Panginoon.

Ang pares na ito ang sinabi ng Diyos na ituturo ni Abraham sa kaniyang sambahayan sa Genesis 18:19, “na gumawa ng kabanalan, at kahatulan,” iisang pares sa Hebreo. Literal na ‘pinili,’ higit na ginusto, ang “lalong kalugodlugod.” Sinabi ni Samuel kay Saul na “ang pagsunod ay maigi kay sa hain” (1 Samuel 15:22), at gayundin ang pagsusunod-sunod ng Oseas 6:6 at Mikas 6:6–8, “gumawa na may kaganapan.”

Literal na ‘taas ng mga mata’ ang “mapagmataas na tingin,” ang paitaas na titig ng paghamak; malapad o namamagang puso ang “palalong puso.” Eksaktong pares na ito ang pinangangalanan ng Mga Awit 101:5, “siya na may mapagmataas na tingin at may palalong puso ay hindi ko titiisin.” Nakasalalay sa pagbigkas ng mga katinig na Hebreo kung ‘pag-aararo’ o ‘ilawan’ ang ikatlo; ‘ilawan’ ang sinusundan ng Ang Dating Biblia, “siyang ilaw ng masama.”

Haruts ang “masipag,” matalas, ang salita para sa paragos na panggiik na may mga ngiping nakabaon sa ilalim. Ang “nagmamadali” ay ang pandiwa ng nagmamadaling mga paa sa 19:2. Dalawang beses ginagamit ng Hebreo ang “lamang,” tinatatakan ang dalawang resulta: patungo lamang sa kasaganaan ang matalas na balak, at patungo lamang sa kakulangan ang pagmamadali.

Hevel ang “singaw,” hamog o hininga, ang salitang inuulit ng Mangangaral sa “Walang kabuluhan ng mga walang kabuluhan.” Isang buga ng ulap na hinahabol ng hangin ang kayamanang nakuha sa kasinungalingan. ‘Mga naghahanap ng kamatayan’ ang basa ng Hebreo, gaya ng Ang Dating Biblia, samantalang ‘mga silo ng kamatayan’ ang basa ng Griego at ng ilang manuskritong Hebreo, pagkakaiba ng iisang titik.

Shod ang “pangdadahas,” marahas na pandarambong. Pandiwa ng pagkaladkad ang “papalis sa kanila,” na ginamit sa paghila ng isda sa lambat sa Habacuc 1:15, “pinipisan sila sa kaniyang lambat.” Nagiging lambat na humihila sa kanila palayo ang dahas na ginagamit ng masasama sa iba, at pinangangalanan ng talata ang sanhi bilang pagtanggi: ayaw nilang gumawa ng kahatulan.

Dito lamang matatagpuan ang salita sa likod ng “lubhang liko,” dobleng anyo na nagmumungkahi ng bagay na pinilipit nang paroo't parito. Bihirang salita ang kasunod na malamang ay nangangahulugang may sala, kaya binabasa ng marami, at ng Ang Dating Biblia, na liko ang lakad ng taong may pasang sala. Mas payak ang ikalawang linya: tuwid ang gawa ng malinis, ang “matuwid” ding nasa talatang 2.

Tirahan ang mga patag na bubong sa Israel; natutulog doon ang mga tao sa tag-araw at nagtatayo ng maliliit na silid, gaya ng silid na ginawa para kay Eliseo sa 2 Mga Hari 4:10. Nakalantad sa araw at ulan ang sulok ng bubong. Maaaring bahay na kasalo ang iba ang “maluwang na bahay.” Bumabalik ang kasabihan sa 25:24, halos salita sa salita.

Pandiwa ng nananabik na gana ang “nagnanasa”; gutom ang kaluluwa ng masama, at kasamaan ang gusto nito. Ipinakikita ng ikalawang linya ang halaga sa iba: maging ang kaniyang kapuwa, ang taong katabi ng bahay, ay “hindi nakakasumpong ng lingap,” hindi pinagpapakitaan ng awa. Walang natitirang puwang para sa habag sa taong ganoon kagutom.

Katulad na punto ang ginawa ng 19:25, ngunit dito ay “nagiging pantas” ang musmos sa halip na mabalaan lamang. Magkatabing inilalagay ang dalawang daan tungo sa kaalaman: natututo ang musmos sa panonood sa pagbabayad ng mangduduwahagi, samantalang natututo ang pantas sa tuwirang pagtuturo, sa pamamagitan ng unawa. Palabas ang ginagamit ng isang silid-aralan, at aralin ang sa isa.

Walang pangalan ng Diyos sa Hebreo ng talatang ito. Nagsisimula ito sa ‘ang matuwid,’ at binabasa ng marami ang titulong iyon bilang Diyos mismo, sapagkat siya ang nagbabagsak: ‘Minamasdan ng Matuwid ang bahay ng masama; ibinabagsak niya ang masasama.’ Ang basa ng Ang Dating Biblia ay taong matuwid na nagninilay kung paano napapahamak ang masama.

Ze'aqah ang “daing,” ang sigaw ng inaapi, ang salita para sa daing ng Israel mula sa Egipto sa Exodo 3:7–9 at sa “sigaw ng Sodoma at Gomorra” sa Genesis 18:20. Nagbababala ang Deuteronomio 15:9 na maaaring ang tinanggihang dukha ay “dumaing sa Panginoon laban sa iyo.” Dito, ang bingi ang nagiging dumadaing.

Magkatabi ang dalawang salita para sa regalo: mattan, kaloob, at shochad, ang bayad na isang suhol, ang “alay sa sinapupunan.” Salitang dito lamang matatagpuan ang nasa likod ng “nagpapatahimik,” na nangangahulugang yumuko o supilin. Gaya ng 17:8, iniuulat ng talata ang ginagawa ng salapi nang hindi ito sinasang-ayunan; agad na sumusunod ang talatang 15 sa ginagawa ng katarungan.

Iisang pangyayari, ang pagpapatupad ng katarungan, ang kagalakan sa isang pangkat at kapahamakan sa iba. Nalulugod ang matuwid sa paggawa nito; para sa “mga manggagawa ng kasamaan,” pariralang madalas sa Mga Awit, sindak ito. Ginagawang pagsubok ng talata ang kaluguran ng matuwid: ipinagkanulo na ng mga natatakot sa makatarungang hatol ang kanilang sarili.

Rephaim ang “patay,” ang mga anino ng daigdig sa ilalim, na ang mga panauhin ay pumupuno sa bahay ng Kamangmangan sa 9:18, “ang patay ay nandoon”; pangalan din ang salita ng isang sinaunang lahi ng mga higante sa Deuteronomio 2:11, “ibinilang na mga Rephaim.” Pamamahinga, paninirahan nang pirmihan, ang “magpapahinga.” Sa wakas ay humihinto ang taong lumihis sa daan, at sa gitna ng mga patay siya humihinto.

Simhah ang “kalayawan,” kagalakan, ang salita ring ginamit sa kagalakan ng matuwid sa talatang 15, na ngayon ay iniibig para sa sarili nito. Mga paninda ng piging ang alak at langis, na ibinubuhos ang langis sa ulo ng mga panauhin, gaya ng paglalarawan ng Amos 6:6 sa tamad na mayayaman: “Na nagsisiinom ng alak sa mga mankok, at nagsisipagpahid ng mga mainam na pabango.”

Kofer ang “katubusan,” ang halagang ibinabayad upang palayain ang isang tao. Sinabi na ng 11:8 na “Ang matuwid ay naliligtas sa kabagabagan, at ang masama ay dumarating na kahalili niya.” Ginagamit ng Isaias 43:3 ang gayunding salita nang sabihin ng Diyos sa Israel, “aking ibinigay na pinakatubos sa iyo ang Egipto”: bumababa ang isang panig kapalit ng iba.

Midbar ang “ilang na lupain,” hindi buhanginan kundi bukas na parang, walang taong pastulan na mga pastol lamang ang pumupunta. Nasa bubong ang lalaki sa talatang 9; dito, iniwan na niya nang tuluyan ang bayan. Inilalarawan ang babae sa dalawang pangngalan, mga pagtatalo at pagkayamot, ang salita ring ginamit sa pagkayamot sa nagdadalamhating magulang ng 17:25, “hirap sa kaniyang ama.”

Mahalagang imbakan ang “mahalagang kayamanan,” ang uri ng reserbang iniingatan sa mga banga. Pangunahing pangangailangan sa bahay ang langis, ginagamit sa pagkain, ilaw at pagpapahid, at hindi ito agad nasisira. “Sinasakmal” ito ng mangmang, literal na nilululon. Ang iniipon ng isang sambahayan sa isang buong panahon ay nilalagok ng iba sa iisang upuan.

Sinadyang paikot ang talata. Hinahabol ng tao ang katuwiran at kagandahang-loob, at kabilang sa mga natatagpuan niya ang katuwiran. Ibinabalik sa kaniya ang hinabol niya kasama ang buhay at karangalan. Tumatanaw ang gayunding mga gantimpala sa 22:4, kung saan tumatanggap ang kapakumbabaan ng “kayamanan, at karangalan, at buhay.”

Payak na ‘umaakyat’ ang “sinasampa,” ang pag-akyat sa mga pader. Ang “lakas ng pagkakatiwala niyaon” ay ang kutang pinagtitiwalaan ng lungsod. Isinasalaysay ng Mangangaral 9:14–16 ang dukhang pantas na “iniligtas niya ng kaniyang karunungan ang bayan,” at nagtatapos ito sa “Karunungan ay maigi kay sa kalakasan.” Dito, nasa panig ng lumulusob ang karunungan.

Tsarot ang “mga kabagabagan,” mga masikip na lugar, mula sa ugat na nangangahulugang makitid. Ang pananalita ang nagtutulak sa tao sa sulok. Sinabi na ito ng 13:3 sa mas kaunting salita: “Siyang nagiingat ng kaniyang bibig, nagiingat ng kaniyang buhay.” Binibilang ng talata ang bibig at dila bilang dalawang bagay na iingatan, ang pinto at ang gumagalaw sa likod nito.

Parang lahok sa diksiyonaryo ang talata: ito ang pangalan ng gayong tao. Tatlong salita ang ipinagpapatong. Zed ang palalo, ang mapangahas; yahir, mapagmataas, na sa ibang dako ay lumilitaw lamang sa Habacuc 2:5, “isang taong hambog”; at lets ang manglilibak. Umaapaw na kayabangan ang “kahambugan ng kapalaluan,” galit na lumalampas sa pampang nito.

Pinapatay ang tamad ng sarili niyang pagnanasa sapagkat “tumatanggi” ang kaniyang mga kamay, ang pandiwang ginamit kay Faraon na tumangging paalisin ang Israel, “ayaw niyang paalisin ang bayan” (Exodo 7:14). Iisang katawan ang tinitirhan ng pagnanasa at pagtanggi. Gusto ng gana at ayaw ng mga kamay, at sa wakas ay pinapatay ng gana ang may-ari nito sa gutom.

‘Nag-iimbot siya ng pag-iimbot’ ang sabi ng Hebreo, pandiwang dinoble ng sarili nitong pangngalan, at walang ibinibigay na bagong simuno, kaya maaaring ito pa rin ang tamad ng talatang 25. Kung gayon, hindi mayamang maramot ang itinatapat sa matuwid kundi tamad na puro nais. Ang kabaligtaran ng pag-iimbot buong araw ay ang pagbibigay nang walang pagkakait.

Inuulit ng unang linya ang 15:8. Zimmah ang “masamang isip,” salita para sa pakana, na ginamit sa Levitico 18:17 sa kahalayan at sa ibang dako sa sinadyang pagbabalak. Ang pinakamasamang kaso ay ang handog na dinala bilang bahagi ng balak: hain na ginamit bilang takip, upang bumili ng malinis na mukha para sa maruming layunin.

Namamatay ang sinungaling na saksi, at ang taong “nakikinig” ay siyang tunay na nakarinig sa kaniyang iniuulat, saksing nakarinig mismo. Literal na nagsasalita siya magpakailanman, “upang mamalagi”: tumatayo ang kaniyang patotoo sa masusing pagtatanong at tumatagal nang higit sa sinungaling. Sinasagot mula sa kabilang panig ang talatang 5 at 9 ng kabanata 19.

Ang “nagmamatigas ng kaniyang mukha” ay ang walang-hiyang tingin ng mangangalunya sa 7:13, na “may mukhang walang hiya na nagsasabi siya sa kaniya”; iisa ang pandiwa. Sinasabi ng nakasulat na Hebreo na itinatatag ng matuwid ang kaniyang lakad, gaya ng “nagaayos” ng Ang Dating Biblia, samantalang ‘pinag-iisipan’ ang basa ng tradisyon. Nagmamatigas ng panga ang walang hiya; tinitingnan ng matuwid kung saan siya patungo.

Tatlong pangngalan, karunungan, kaunawaan at payo, ang sariling itinatanging bokabularyo ng aklat, at walang makatatayo “laban sa” Panginoon. Nangangahulugan ang salita ng katapat o kaharap. Ibinibigay nina Husai at Achitophel ang kasaysayan nito: “ipinasiya ng Panginoon na masansala ang mabuting payo ni Achitophel” (2 Samuel 17:14).

Ipinagbawal ng Deuteronomio 17:16 sa hari ng Israel ang “magpaparami ng mga kabayo,” gayunman ay nagtipon si Salomon ng libu-libo (1 Mga Hari 10:26). Sinasagot ng Mga Awit 20:7 ang mga mangangabayo: “Ang iba ay tumitiwala sa mga karo, at ang iba ay sa mga kabayo.” Teshu'ah ang “pagtatagumpay,” tagumpay o kaligtasan. Inihahanda ang kabayo; hindi kasamang ibinibigay dito ang tagumpay.