Ang iniingatan ng puso at inilalantad ng mga pintuan

Pang-ukit sa bato ang panulat na bakal, gaya sa Job 19:24, “na mangaukit nawa sa bato magpakailan man.” Luach sa Hebreo ang salitang nasa likod ng pagkakaukit sa puso, ang salita para sa mga tapyas ng kautusan (Exodo 31:18), at sa mga sungay ng dambana pinapahiran ang dugo ng handog dahil sa kasalanan (Levitico 4:7). Wala ang mga talatang 1–4 sa Septuagint na Griego.

Ang “mga Asera” ay mga haliging kahoy na itinatayo para sa diosang si Asera, hindi mga kakahuyan. Ang “sa tabi ng mga sariwang puno ng kahoy sa mga mataas na burol” ay pananalita ng Deuteronomio 12:2, na nag-utos na gibain ang ganitong mga dako, at ito na ang maikling tawag ni Jeremias sa karibal na pagsamba mula pa sa 2:20 at 3:6.

Halos inuulit ng mga salita ang 15:13, na may iisang pagbabago: sinasamahan na ngayon ang mga kayamanang ibinibigay sa samsam ng “iyong mga mataas na dako, dahil sa kasalanan.” Ang bundok sa parang ay ang Jerusalem, isang kataasang tumataas mula sa bukas na lupain, gaya ng pagtawag sa kaniya ng 21:13 na “batohan ng kapatagan.”

Shamat sa Hebreo ang pandiwang nasa likod ng “mawawalaan,” ang pandiwa para sa pagbitaw sa ikapitong taon, nang iniiwang nakapahinga ang lupa at pinalalaya ang mga utang (Exodo 23:11; Deuteronomio 15:2). Bibitawan ng Juda ang kaniyang mana. Binabasa ng 2 Mga Cronica 36:21 ang pagkatapon bilang pagdiriwang ng lupain sa mga sabbath na nalampasan nito.

Lakas ang ibig sabihin ng “bisig.” Ginamit na ni Ezechias ang ganitong pagtutulad sa harap ng Asiria: “Sumasakaniya ay isang kamay na laman; nguni't sumasaatin ay ang Panginoon nating Dios” (2 Mga Cronica 32:8). Ang “Sumpain ang tao” ay anyo ng labindalawang sumpang binigkas mula sa bundok ng Ebal sa Deuteronomio 27:15–26.

Arar sa Hebreo ang tinatawag ng Ang Dating Biblia na “kugon,” isang bansot na palumpong sa disyerto, marahil isang uri ng enebro; kahawig ang tunog nito ng salitang Hebreo para sa hinubaran o salat. Ipinapaalala ng “lupaing maalat” ang lupain sa palibot ng Dagat na Patay, na inilalarawan ng Deuteronomio 29:23 bilang “asupre, at asin” na walang tumutubo.

Dalawang ulit sinasabi ng Hebreo ang pagtitiwala: ang taong tumitiwala, batach, sa Panginoon, at ang pagtitiwala, mivtach, na ang Panginoon mismo. Ginagawa ng ikalawang sugnay ang Dios hindi lamang na layon ng pagtitiwala kundi ang laman nito. Baruk ang “Mapalad” dito, ang salita ring ginagamit sa pagpupuri sa Dios mismo.

Malapit ang larawan sa Mga Awit 1:3, ang “punong kahoy na itinanim sa siping ng mga agos ng tubig” na ang dahon ay hindi nalalanta. Da'ag sa Hebreo ang “mababalisa,” ang salita para sa pag-aalala. Hindi nababalisa ang punongkahoy sa taon ng tagtuyot, na ibang bagay kaysa sa hindi kailanman pagsapit ng tagtuyot.

Aqov sa Hebreo ang “magdaraya,” ang ugat ng pangalan ni Jacob, na tinawag ni Esau na mang-aagaw (Genesis 27:36); ginamit ito ng 9:4 para sa mga kapatid na “mangaagaw.” Anush ang “totoong masama,” walang lunas, ang salitang ginamit ni Jeremias sa 15:18 para sa sarili niyang sugat na “walang kagamutan.” Baluktot at maysakit ang puso.

Agad sinasagot ang “sinong makaaalam?” sa unang panauhan: “Akong Panginoon.” Ang “pagiisip” dito ay literal na mga bato ng katawan, na itinuturing na upuan ng damdamin. Salita por salitang bumabalik ang huling parirala sa panalangin ni Jeremias sa 32:19, “ayon sa kaniyang mga lakad, at ayon sa bunga ng kaniyang mga gawa.”

Qore' sa Hebreo ang ibong isinaling “pugo,” pinangalanan ayon sa huni nito; inihahambing ni David ang kaniyang sarili sa isang “pugo sa mga bundok” na hinahabol (1 Samuel 26:20). Nabal ang “mangmang,” na nagpapaalala sa mayamang lalaking may ganitong pangalan sa 1 Samuel 25, na nagtipon ng kayamanan at patay na sa loob ng sampung araw.

Walang pandiwa ang Hebreo, isang hanay lamang ng mga titulo: luklukan ng kaluwalhatian, mataas mula pa sa simula, dako ng aming santuario. Nakiusap na ang bayan sa “luklukan ng iyong kaluwalhatian” sa 14:21. Ang templo, hindi ang palasyo, ang luklukang tinutukoy.

Sa gitna ng pangungusap ay bumabaling ang tinig mula “iyo” tungo sa “akin,” kaya dumudulas ang propeta sa pagsasalita bilang Dios. Ang “masusulat sa lupa” ay pangalang iginuhit sa alabok, mapapawi sa susunod na ihip ng hangin, ang kabaligtaran ng kasalanang inukit ng bakal sa talatang 1.

Iginigiit ng mga dobleng pandiwa, pagalingin at gagaling, iligtas at maliligtas, na ang pinagmumulang ito lamang ang nagpapatotoo sa lunas. Nangako ang Dios, “aking pagagalingin ang inyong mga pagtalikod” (3:22), at itinanong ni Jeremias sa 8:22, “Wala bagang balsamo sa Galaad?” Umaalingawngaw ang “ikaw ang aking kapurihan” sa Deuteronomio 10:21, “Siya ang iyong kapurihan.”

May talim na legal ang “Saan nandoon ang salita ng Panginoon?” Sinasabi ng Deuteronomio 18:22 na ang salitang hindi natupad ay hindi sinalita ng Panginoon, kaya inilalapat ng mga manunuya ang panukat para sa huwad na propeta. Itinatala ng Isaias 5:19 ang ganito ring panunuya: “Magmaliksi siya.”

Ro'eh, pastol, ang salitang Hebreo sa likod ng “pagpapakapastor,” at iniingatan ng Ang Dating Biblia ang larawan ng pastol. Iginigiit ni Jeremias na hindi siya tumakas sa kaniyang tungkulin bilang pastol na sumusunod sa Dios. Literal na ‘araw na walang lunas’ ang “kaabaabang kaarawan,” ang salita ring anush ng talatang 9, kaya hindi niya ninais ang sakunang kaniyang ipinahahayag.

Mechittah sa Hebreo ang “kakilabutan,” mula sa ugat ng 1:17, kung saan nagbabala ang Dios, “huwag kang manglupaypay sa kanila, baka ikaw ay panglupaypayin ko sa harap nila.” Hinihiling ngayon ni Jeremias na huwag ang Dios mismo ang maging kanyang panlulupaypay. Machseh ang “kanlungan,” silungan, ibang salita kaysa sa pag-asa ng talatang 13.

Eksaktong nagsasalamin sa isa't isa ang dalawang pares: sila, hindi ako; sila, hindi ako. Ang mga pandiwa ay yaon muli ng 1:17, mapahiya at manlupaypay. Ang “ibayong pagkapahamak” ay literal na ikalawang pagkabali, shever, ang salita ring ginamit para sa sugat ng anak na dalaga ng aking bayan sa 14:17.

Hindi kilala sa ibang dako ang “pintuang-bayan ng mga anak ng bayan.” Ang pariralang bene ha'am ding ito ang nagpapangalan sa “mga libingan ng karaniwang tao” sa 26:23, kaya maaaring ito ang pintuang ginagamit ng karaniwang mamamayan. Dahil dumaraan din doon ang mga hari, pinagsasama ang mga pinuno at ang karaniwang tao sa iisang pintuan.

Maramihan muli ang mga hari, gaya sa 13:13, kinakausap ang linya ni David at hindi iisang tao. Tinutukoy ang mga nakikinig ayon sa kanilang galaw: ang mga “nagsisipasok sa pintuang-bayang ito.” Nangangaral si Jeremias sa daloy ng tao sa lungsod habang ito'y dumaraan.

Ang “Mangagingat kayo sa inyong sarili” ay literal na ingatan ninyo ang inyong mga kaluluwa, kung pinahahalagahan ninyo ang inyong buhay. Isang siglo at kalahati pagkaraan, isinara ni Nehemias ang mga pintuang-bayan ng Jerusalem sa sabbath laban sa mga mangangalakal na nagpapasok ng “lahat na sarisaring pasan” (Nehemias 13:15–22), ang gayon ding pagkakasala sa gayon ding dako.

Umaalingawngaw ang “ipangilin ang araw ng sabbath, gaya ng iniutos ko sa inyong mga magulang” sa pananalita ng utos sa Deuteronomio 5:12, “upang ipangilin, gaya ng iniuutos sa iyo ng Panginoon mong Dios.” Isinasailalim ng pagbabawal sa paglalabas ng pasan “sa inyong mga bahay” ang pribadong gawaing-bahay sa iisang tuntunin kasama ng mga pintuang-bayan.

Musar sa Hebreo ang “turo,” pagtutuwid o disiplina, ang salita para sa “turo ng iyong ama” sa Mga Kawikaan 1:8. Halos inuulit ng buong linya ang 7:26 at 7:28, kung saan ang bansa ay hindi “tumanggap man ng aral.” Apat na pagtanggi ang magkakasunod sa pangungusap.

Dobleng pandiwa sa Hebreo ang “mangakinig na maingat,” pakikinig na nakikinig, ang pagkakabuo ng Deuteronomio 28:1, “kung iyong didingging masikap ang tinig ng Panginoon mong Dios.” Inilalatag ang kondisyon sa anyo ring ginamit sa mga pagpapala ng tipan.

Muling ipinangangako ang ganito ring maharlikang prusisyon ng mga karo at kabayo sa 22:4, doon ay may kondisyong katarungan para sa inaapi. Ang “mananatili magpakailan man” ay literal na tatahanan magpakailan man. Ang mga pintuang nagdadala ng pasan ay maaaring magdala ng mga hari sa halip.

Anim na pook ang pinangangalanan: ang mga bayan ng Juda, ang palibot ng Jerusalem, ang Benjamin, ang mababang lupain (ang Sefela, ang mababang burol sa kanluran), ang mga bundok at ang Timugan. Iginuguhit muli ang ganito ring mapa sa 32:44 at 33:13. Mga handog na butil ang “mga alay”; mga handog ng pasasalamat ang “mga hain na pasalamat.”

Halos eksaktong hinahango ng huling linya ang Amos 2:5: “magsusugo ako ng isang apoy sa Juda; at susupukin niyaon ang mga palacio ng Jerusalem.” Itinatala ng Aklat ni Jeremias ang katuparan sa 52:13, nang sunugin ni Nabuzaradan ang bahay ng Panginoon, ang bahay ng hari at “bawa't malaking bahay.”