Mga lubid, lumang tela, at isang huling pagdinig

Dalawa sa apat na ito ang nagdala ng mga kahilingan ng hari kay Jeremias: si Jucal sa 37:3, at si Pasur na anak ni Melchias sa 21:1. May mga tatak na luwad na may nakasulat na ‘Yehukal anak ni Shelemyahu’ at ‘Gedalyahu anak ni Pashhur’ na nahukay sa Lungsod ni David noong 2005 at 2008, mga pangalang tumutugma sa dalawang lalaki sa talatang ito.

Wika ng samsam sa digmaan ang “ang kaniyang buhay ay magiging sa kaniya'y pinakasamsam”: ang sumusuko ay makaaalis na walang dala kundi ang kaniyang buhay, at iyon ang kaniyang samsam. Halos eksaktong inuulit ng talata ang 21:9, kaya sinisipi ng mga prinsipe ang mensaheng higit sa isang ulit nang ibinigay ni Jeremias.

Sinisipi ng mga prinsipe ang ikalawang pahayag, na may sarili nitong “Ganito ang sabi ng Panginoon.” Alok ang talatang 2, hatol naman ito. Dinodoble ng Hebreo ang pandiwa, ibibigay na ibibigay, ang balarila ng katiyakan, na dinadala ng Ang Dating Biblia sa “Tunay na.”

Ang “pinahina ang mga kamay” ay pagpapahina ng loob. Ginagamit ng isa sa mga sulat ng Lechis, na isinulat sa mismong mga taong ito, ang parehong parirala tungkol sa ilang opisyal sa Jerusalem na ang mga salita'y nagpapahina sa mga kamay ng lupain. Nakasalalay ang paratang ng mga prinsipe sa dalawang salita, shalom, ang “ikabubuti,” at ra'ah, ang “ikapapahamak.”

Nagsasalita ang isang hari tungkol sa sarili sa ikatlong panauhan bilang walang kapangyarihan: “hindi ang hari ang makagagawa ng anoman laban sa inyo.” Maaaring pagkibit-balikat ang pangungusap, o tapat na paglalarawan ng isang kortesano sa monarkang may utang ng trono sa Babilonia at ng araw-araw na kaligtasan sa kaniyang mga opisyal.

Pag-aari ni Malchias “na anak ng hari” ang hukay, isang prinsipeng maharlika, at isa sa mga nagsakdal sa talatang 1 ay si Pasur na anak ni Melchias, kaya maaaring inilagay si Jeremias sa hukay ng ama ng kaniyang tagapagsakdal. Nagsasalita ang Mga Panaghoy 3:53–55 ng buhay na pinaikli “sa bilangguan” at ng pagtawag “mula sa kababababaang hukay.”

‘Lingkod ng hari’ ang kahulugan ng Ebed-melec, at maaaring titulo sa halip na pansariling pangalan. Ang “taga Etiopia” ay taga-Cus, mula sa itaas ng Nilo. Ang hari ay “nakaupo sa pintuang-bayan ng Benjamin,” ang dakong dinidinig ang mga usapin, at ang pintuang dinakip si Jeremias sa 37:13.

Iniiwan niya ang palasyo at pinupuntahan ang hari sa pintuang-bayan, isang hayag na dako, sa halip na maghintay ng pribadong salita sa loob. Tunay na panganib ang isang dayuhang lingkod ng korte na nagsasalita laban sa mga prinsipe sa harap ng madla, bagay na kinikilala ng 39:18 nang ipangako sa kaniya ang kaniyang buhay.

Pinangangalanan ng “ang mga lalaking ito ay nagsigawa ng kasamaan” ang mga prinsipe bilang mga gumawa ng mali sa harap mismo ng haring kaaabot pa lamang ng propeta sa kanila. Ipinahihiwatig ng “wala nang tinapay sa bayan” na hindi na umaabot sa bilanggo ang rasyon ng 37:21; madaling makalimutan ang taong nasa ilalim ng hukay.

Tila labis para sa ilang iskolar ang tatlumpung lalaki upang iangat ang iisang bilanggo, kaya iminumungkahi nilang ‘tatlo’ ang orihinal na basa, yamang isang titik lamang ang pagkakaiba ng dalawang salitang Hebreo. Iniisip naman ng iba na sinadya ang tatlumpu: hindi mapipigil ng mga prinsipe ang malaking pangkat. Tatlumpu ang sinasabi ng Hebreo sa kasalukuyang anyo nito.

Nagmula ang mga basahan sa silid “sa ilalim ng silid ng kayamanan,” isang imbakan sa palasyo. Sechavot ang salitang Hebreo sa likod ng “mga basahan,” mula sa pandiwang nangangahulugang kaladkarin, mga telang gasgas na at kinaladkad kung saan-saan. Hindi na humihingi ng pahintulot si Ebed-melec para sa mga ito.

Payak na “kilikili” ang salita ng Ang Dating Biblia, at ang parehong salitang Hebreo, atsilot, ang lumilitaw sa Ezekiel 13:18, kung saan “siko” ang pagkakasalin. Pumalibot sana sa kaniyang dibdib ang mga lubid, at nakapatong ang sapin kung saan kakagat ang bigat. “At ginawang gayon ni Jeremias”: ang lalaking gumugol ng buong aklat sa pagbibigay ng utos ay sumusunod sa isang utos nang walang imik.

Mashak ang “isinampa,” at iisang pandiwa ng Ang Dating Biblia ang ginamit nang “isinampa si Jose sa balon” ng mga Midianita (Genesis 37:28); bor, tuyong hukay-tubig, ang hukay sa dalawang lugar. Umahon si Jose upang ipagbili; umaahon si Jeremias upang manatiling bilanggo sa looban.

Hindi na binabanggit saanman ang “ikatlong pasukan” ng templo, at hindi alam kung nasaan ito; maaaring pribadong daanan ng hari. Tutumbasan ng “huwag kang maglihim ng anoman sa akin” ng hari ang sasabihin ng mga prinsipe sa talatang 25, “huwag mong ikubli sa amin.”

Binabalangkas sa Hebreo ang dalawang tanong upang umasa ng sagot na oo: tiyak na papatayin mo ako; tiyak na hindi ka makikinig. Nabugbog na si Jeremias, nabilanggo, at naihulog sa hukay dahil sa salita ng mga opisyal, kaya't sinasabi muna niya ang panganib bago ang anupaman.

Tanging dito matatagpuan ang sumpang “Buhay ang Panginoon na lumalang ng ating kaluluwa,” tumatawag sa Diyos bilang nagbibigay ng buhay, nefesh. Nanunumpa ang hari sa lumikha ng buhay na hindi kukunin ang nefesh ni Jeremias, ni ibibigay siya sa mga lalaking “nagsisiusig ng iyong buhay,” ang kaniyang nefesh. Sa lihim isinumpa ang sumpa.

Ginagamit ni Jeremias ang buong titulo, ang Panginoon, ang Dios ng mga hukbo, ang Dios ng Israel. Sa “mga prinsipe ng hari sa Babilonia” ang pagsuko: wala si Nabucodonosor sa pagkubkob kundi nasa Ribla sa Siria (39:5), at ang kaniyang mga heneral, na pinangangalanan sa 39:3, ang nag-uutos sa labas ng mga pader.

Inuulit ng “ikaw ay hindi makatatanan sa kanilang kamay” ang mga salita ng 32:4 at 34:3. Isinasalaysay ang pangyayari sa 39:4–5: tumakas si Sedechias nang kinagabihan sa pintuang-bayan “sa pagitan ng dalawang kuta” at inabutan “sa mga kapatagan ng Jerico.”

Sapat ang dami ng mga kumampi sa kaaway upang maging isang pangkat; ibinibilang sila ng 39:9 at 52:15 sa mga taong dinalang bihag. Hitallel ang “libakin,” malupit na pandiwa ng paglalaro sa isang tao, na ginamit sa Mga Hukom 19:25 para sa mga lalaking humalay sa babae ng Levita. Higit na kinatatakutan ng hari ang sarili niyang mga kababayan kaysa sa Babilonia.

Dalawang salita lamang sa Hebreo ang “Hindi ka ibibigay nila.” Muling shama beqol ang “talimahin mo ang tinig,” ang pariralang pinag-iinugan ng buong aklat, at ang “ikabubuti mo” ay pangako ng Deuteronomio na nakakabit sa pagsunod, “upang ikabuti mo” (Deuteronomio 4:40). Nakikiusap si Jeremias: “Isinasamo ko sa iyo.”

Minamarkahan ng “ipinakilala sa akin” ang susunod bilang bagay na nakita: binigyan si Jeremias ng isang tagpo, hindi lamang ng isang pangungusap. Ginagamit ng Aklat ni Jeremias ang parehong pandiwa sa kaniyang mga pangitain ng tungkod na almendro at palyok na pinagpapakuluan (1:11–13).

May indayog ng panaghoy ang panunuya ng mga babae. Sa literal ay ‘ang mga tao ng iyong kapayapaan’ ang “iyong mga kasamasamang mga kaibigan,” at halos ganito rin ang pagkakasalin ng Ang Dating Biblia sa 20:10, kung saan inaabangan ng “lahat ng mga kasamasama kong kaibigan” ang pagbagsak ni Jeremias, umaasang “siya'y mahihikayat.” Ang mga kakampi ng hari, hindi ang kaniyang mga kaaway, ang lumubog sa kaniyang mga paa.

Sa literal, sinasabi ng Hebreo na ‘iyong susunugin ang bayang ito,’ ginagawang si Sedechias ang nagsisindi ng apoy sa pagtangging sumuko; ‘ipasusunog’ ang basa ng Ang Dating Biblia. Pinalalambot ito ng ilang manuskritong Hebreo at ng mga sinaunang salin tungo sa ‘masusunog ang bayang ito.’ Madilim na natutupad ang tungkol sa mga asawa at mga anak sa 39:6.

May bantang nakatago sa loob ng pangako ng hari: manahimik ka, at hindi ka mamamatay. Ang lalaking nagsabing wala siyang magagawa laban sa mga prinsipe (talatang 5) ay may hawak pa rin sa buhay ni Jeremias.

Eksaktong mga kondisyon ng hari ang iniaalok ng mga prinsipe: sabihin mo sa amin, huwag mong ikubli, at hindi ka namin ipapapatay. Naiipit si Jeremias sa pagitan ng dalawang panig na kapwa nangangako ng kaniyang buhay kapalit ng iisang pag-uusap.

Kapani-paniwala ang pantakip na salaysay dahil tungkol ito sa sariling gawa ng mga prinsipe: sila ang naglagay sa kaniya sa bahay ni Jonathan (37:15). Nakasandig ito sa bagay na talagang sinabi ni Jeremias (37:20). Iyon ang sasabihin niya at wala nang iba.

Sa literal, ‘hindi narinig ang salita’ ang “ang bagay ay hindi nahalata.” Sa aklat na ang buong sakdal laban sa Juda ay hindi narinig ang salita, ang minsang may salitang hindi narinig ay siyang nagligtas sa propeta.

Biglaan sa Hebreo ang pangwakas na sugnay, na nagsasabing naroon si Jeremias nang masakop ang Jerusalem, at binabasa itong parang simula ng susunod na pangyayari. Sa Ang Dating Biblia, doon nga inilipat ang sugnay: nagsisimula ang 39:1 sa “At nangyari nang masakop ang Jerusalem,” saka pumuputol upang ibigay ang mga petsa ng pagkubkob.