Hindi nabigong makakita ang lumikha ng mata

Maramihan sa Hebreo ang “panghihiganti”, El neqamot, Dios ng mga paghihiganti, at sa Matandang Tipan ang salita ay pagtatanggol na isinasagawa ng may karapatang kapamahalaan, hindi pansariling paghihiganti. Deuteronomio 32:35 ang pinagmulang linya: “Ang panghihiganti ay akin”. Hofia ang “sumilang ka”, lumiwanag, ang pandiwang ginamit ni Moises nang ang Panginoon ay “lumiwanag mula sa bundok ng Paran” (Deuteronomio 33:2).

Titulo ito sa bibig ni Abraham sa Genesis 18:25: “di ba gagawa ng matuwid ang Hukom ng buong lupa?” Larawan ng hukom na tumatayo mula sa kanyang upuan upang magbigay ng hatol ang “Bumangon ka”. Gemul ang salitang isinalin dito na “panghihiganti”, ang ginawa ng isang tao na ibinabalik sa kanya.

Ang dinobleng “hanggang kailan” ay baitang-baitang na pag-uulit na ginagamit ng tulang Hebreo upang magpatong ng presyon. Ya'alozu ang “magtatagumpay”, magbunyi o maghiyawan, ang ingay ng pulutong na nagdiriwang ng panalo. Hindi lamang na umuunlad ang masasama ang reklamo, kundi nagdiriwang pa sila.

Yabbi'u ang “dumadaldal”, bumubula o bumubulwak na parang bukal, pananalitang umaagos nang walang pigil. Atak ang salitang nasa likod ng “may kapalaluan”, walang-galang at mapagmataas na salita. Pambihirang anyo ng pandiwang magsalita ang ginagamit sa “nangagmamalaki”, na nagmumungkahi ng mga taong nagsasalita hanggang maging panginoon sa sarili nilang paningin.

Dakka ang “pinagwawaraywaray”, durugin hanggang maging pulbos, ang ugat sa likod ng “kapahamakan” sa Mga Awit 90:3. Nachalah ang “mana”, ang salita para sa lupang itinakda sa isang angkan. Minanang pag-aari ng Diyos ang bayan, kaya ang pagdurog sa kanila ay panghihimasok sa kanyang pag-aari.

Ang bao, ang dayuhan at ang ulila ang tatlong pinangangalanan ng kautusan upang ipagsanggalang, at may pangakong ikinakabit ang Exodo 22:22–23: kung sila'y dalamhatiin at dumaing, “walang pagsala, na aking didinggin ang kanilang daing”. Pumupusta ang mga mamamatay-tao ng talatang ito na walang laman ang pangakong iyon. Magkaibang pandiwa ang dalawang “pinapatay”, at ratsach ang ikalawa, ang salita ng ikaanim na utos.

Sa kanilang bibig, tunog ng isang lokal na diyos na may limitadong tanaw ang “Dios ni Jacob”. Yavin ang “pakukundanganan”, mapansin o maunawaan. Hindi nila sinasabing walang Diyos, kundi hindi lamang siya nakikinig.

Binu ang “Gunitain ninyo”, unawain ninyo, mula sa gayunding pandiwang ginamit ng masasama sa talatang 7 nang sabihin nilang hindi ito “pakukundanganan” ng Diyos. Sinabi nilang hindi nakauunawa ang Diyos; inuutusan sila ng awit na umunawa. Ang “mga hangal” ay ang salita ng baka mula sa Mga Awit 92:6, at inilalapat ito rito “sa gitna ng bayan”, sa mga Israelita, hindi lamang sa mga dayuhan.

Nata ang pandiwang nasa likod ng “lumikha ng pakinig”, ang pandiwa sa pagtatanim ng puno o pagbabaon ng tulos ng tolda, ang tainga na itinanim sa gilid ng ulo. Yatsar ang “lumikha ng mata”, ang pandiwa ng magpapalayok sa Genesis 2:7, kung saan nilalang ng Diyos ang tao “sa alabok ng lupa”. Kapwa gawang-kamay ng itinuturing na hindi nakaririnig at hindi nakakikita ang dalawang bahaging ito ng katawan.

Yasar ang “nagpaparusa”, magdisiplina, at yokhiach ang “sasaway”, magpatunay na mali gaya sa hukuman. Sa Hebreo ay humihinto ang linya sa “siyang nagtuturo sa tao ng kaalaman”, walang idinurugtong na tanong kung hindi ba siya makaaalam, at ganoon din iniiwan ng Ang Dating Biblia. Lalong tumatalas ang punto dahil sa pangungusap na hindi tinapos.

Hevel ang “walang kabuluhan”, isang hininga, ang pangalan ni Abel at ang susing salita ng Mangangaral. Nang sipiin ni Pablo ang linyang ito sa 1 Mga Taga-Corinto 3:20, ginawa niyang “pangangatuwiran ng marurunong” ang pag-iisip ng tao, na itinutudla sa matatalinong lalaki ng Corinto.

Muling yasar ang “pinarurusahan”, ang disiplina ng talatang 10: ang ginagawa ng Diyos sa mga bansa ay ginagawa rin niya sa taong pinagpapala niya, ngunit may kasamang pagtuturo. Mula sa lamad ang “tinuturuan”, ang pandiwa ng “nagtuturo sa tao ng kaalaman” sa talatang 10. Torah ang “kautusan”, tagubilin, mula sa ugat na nangangahulugang ituro ang daan.

Hashqit ang “mabigyan ng kapahingahan”, magbigay ng katahimikan, ang kalma pagkatapos ng bagyo. Hukay ng mangangaso ang hukay, hinukay upang hulihin ang isang hayop, at kasalukuyang nagaganap ang pandiwa: hinuhukay ito ngayon, pala-pala. Ang panahon ng paghihintay ay ang panahon ng paghuhukay.

Inaalingawngaw ng linya ang mga salita ni Samuel sa 1 Samuel 12:22: “hindi pababayaan ng Panginoon ang kaniyang bayan”. Sinasagot ni Pablo ang sarili niyang tanong sa Mga Taga-Roma 11:2 sa halos gayunding pananalita: “Hindi itinakuwil ng Dios ang kaniyang bayan”. Nachalah muli ang “mana”, na inuulit ang talatang 5.

Inilalarawan ang kahatulan, mishpat, na parang lumayo sa katuwiran, tsedeq, at umuuwi rito: muling tutugma sa tama ang mga hatol ng hukuman. Sa literal, ang “susundan” ay sa likuran nito, ang matuwid ay pumipila sa likod na parang prusisyon sa likod ng haring umuuwi.

Mga pandiwa ng hukuman ang “babangon” at “tatayo” para sa isang tao, ang ginagawa ng saksi o tagapagtanggol. Lumilinga sa hukuman ang nagsasalita upang humanap ng papanig sa kanya, at walang sagot na tao sa dalawang tanong. Ang talatang 17 ang nagbibigay ng tanging sagot na mayroon.

Dumah ang “katahimikan”, ang katahimikan ng libingan; binabanggit ng Mga Awit 115:17 ang sinomang “nabababa sa katahimikan”. Nasa “madali sana” ang buong bigat ng talata: isang hakbang na lamang ang layo ng nagsasalita sa lupaing walang nagsasalita at walang pumupuri.

Mot ang “natitisod”, ang pandiwa ng Deuteronomio 32:35, “madudulas ang kanilang mga paa”, na doon ay sinabi tungkol sa masasama. Sa'ad ang “inalalayan”, sustinihan, gaya ng kamay na isinalo sa ilalim ng braso. Kailangan lamang sabihin ng nagsasalita ang mga salita upang dumating ang awa.

Sar'appim ang “mga pagiisip”, nababalisa at nagsasangang mga kaisipan, ang salita ng Mga Awit 139:23, “alamin mo ang aking mga pagiisip”. Pandiwa ng Isaias 66:12 ang “nagbibigay lugod”, ginagamit para sa batang “lilibangin sa mga tuhod”, at binabanggit ng Isaias 66:13 ang “inaaliw ng ina”. Mga aliw ito ng magulang na nagpapatahan sa natatakot na anak.

Yotser ang “nagaanyo”, ang gayunding pandiwang Hebreo ng “lumikha ng mata” sa talatang 9. Humuhubog ng mata at tainga ang Diyos; humuhubog naman ng pagdurusa ang tiwaling luklukan at binibigyan ito ng anyo ng batas. Sa literal, luklukan ng pagkawasak ang “luklukan ng kasamaan”, at ang “makikisama” ay makipag-anib o makipagbuklod.

Pandiwa ng hukuman ang “pinarusahan”, ang pagpapahayag na may sala ang isang tao, kaya sa pamamagitan ng hatol ginagawa ang pagpatay. Ang paglilitis kay Naboth, na hinatulan batay sa dalawang “hamak na tao” na nagsaksi laban sa kanya at pinagbabato (1 Mga Hari 21:10–13), ang sariling tala ng Matandang Tipan na nangyari ito. Larawan ng mga lalaking nagbubuklod na parang pulutong ang “nagpipisan”.

Misgav dito ang “matayog na moog”, isang mataas na dakong hindi maaabot, at ipinapares ng “malaking bato na aking kanlungan” ang tsur sa machseh, ang silungan ng Mga Awit 91:2. May luklukan ang masasama; may kataasan at bato ang nagsasalita, mas matanda at mas mataas kaysa sa kanilang upuan.

Dalawang ulit sinasabi ang “ihihiwalay niya sila”, na nagsasara sa awit sa isang dinobleng hatol. Bumabalik sa kanila ang “kanilang sariling kasamaan”, gaya ng hukay ng talatang 13 na hinukay para sa kanila. Ang unang linya ng awit ay kumausap sa Dios ng mga paghihiganti; ang huli ay nagsasabing “Panginoon naming Dios”, ang tanging dako sa awit na gumagamit ng “namin”.