Dalawang tinig sa lansangan

Mishlei ang “mga kawikaan,” mula sa mashal, kasabihang nakasalig sa pagkakahawig, paghahambing na nagpapaliwanag sa isang bagay sa pamamagitan ng iba. Ayon sa 1 Mga Hari 4:32, “siya'y nagsalita ng tatlong libong kawikaan.” Pinamumunuan ng pamagat ang buong aklat, bagaman pinangangalanan ng mga huling pamagat ang mga tao ni Hezekias (25:1), si Agur (30:1), at ang haring Lemuel (31:1).

Sunod-sunod na sugnay ng layunin ang talatang 2 hanggang 6, bawat isa ay nagsisimula sa “Upang,” kaya sinasabi muna ng aklat kung para saan ito bago magsabi ng anupaman. Musar ang “turo,” disiplina o pagtutuwid, ang pagsasanay na maaaring may kasamang pamalo. Mula sa bin ang “pagkaunawa,” ang pagkilatis sa pagitan ng dalawang bagay, ang ugat ng binah, unawa.

Musar haskel ang “turo sa pantas na paguugali,” pagsasanay sa maingat at matagumpay na asal; haskel ang salita sa likod ng “Nagpakabait si David sa lahat ng kaniyang kilos” sa harap ni Saul (1 Samuel 18:14). Mesharim ang “karampatan,” mga bagay na patag o tuwid, daang walang lubak. Ang “katuwiran” at “kahatulan” ay bokabularyo ng hukuman na inilagay sa isang aklat-aralin.

Ormah ang “katalinuhan,” kaugat ng paglalarawan sa ahas sa Genesis 3:1, “lalong tuso kay sa alin man sa mga hayop.” Ang ginamit ng ahas sa kapahamakan ay iniaalok ng aklat bilang kabutihan: talas ng isip para sa musmos. Mezimmah ang “pagbubulay,” ang kakayahang bumuo ng panukala, salitang nagiging madilim sa 12:2 at 14:17, kung saan isinasalin itong “masamang katha.”

Leqach ang “ikatututo,” ang tinatanggap, turong tinanggap. Tachbulot ang “magagaling na payo,” salitang hinango sa chevel, lubid; waring nagmula ito sa sining ng mandaragat na nagmamaneho sa pamamagitan ng mga lubid, ang kasanayan ng timonel. Ang taong marunong na ay natututo pa ring magtimon.

Melitsah ang “kahulugan,” kasabihang may pahiwatig o talinghaga; ang tanging iba pang paglitaw nito ay ang nanunuyang kasabihan ng Habacuc 2:6, “nakagagalit na kawikaan laban sa kaniya.” Chidot ang “malalabong sabi,” mga bugtong, ang salita para sa bugtong ni Samson sa kaniyang kasalan, “Pagbubugtungan ko kayo” (Mga Hukom 14:12), at sa “mga mahirap na tanong” na dinala ng reina sa Seba kay Salomon (1 Mga Hari 10:1).

Reshit ang “pasimula,” ang una at ang pangunahing bahagi rin, ang salita ng Genesis 1:1 at ng mga unang bunga. Ang linya ang motto ng aklat, at bumabalik ito sa 9:10 upang isara ang unang bahagi: “Ang pagkatakot sa Panginoon ay pasimula ng karunungan.” Evilim ang “mangmang” dito, ang makapal ang isip at manhid sa moral, na hindi lamang kulang sa karunungan kundi humahamak dito.

Nagbubukas ng isang aralin ang “Anak ko,” gaya ng pagtawag ng mga gurong Egipcio tulad nina Ptahhotep at Amenemope sa kanilang mga mag-aaral. Torah ang “kautusan” ng ina, turo, ang mismong salitang ginagamit sa Kautusan ni Moises. Halos eksaktong inuulit ang talata sa 6:20, “huwag mong kalimutan ang kautusan ng iyong ina,” tanda na ito ang pormula ng pagbubukas ng bagong aralin.

Livyat chen ang “tali ng biyaya,” isang kuwintas na bulaklak, koronang isinusuot sa mga araw ng pista; ginagamit ng 4:9 ang gayunding parirala sa karunungang pumuputong sa ulo, “pugong na biyaya.” Anaqim ang “mga kuwintas,” mga palawit sa leeg, gaya ng mga palamuti sa leeg sa Mga Hukom 8:26. Isinusuot ang turo sa harap ng madla, kung saan nakikita ito ng iba.

Mula sa patah ang “hikayatin,” ang ugat ng peti, ang “musmos” ng talatang 4: ang musmos ay siya mismong maaaring mahikayat. Dalawang salitang Hebreo lamang ang “huwag mong tulutan,” al tove, ang pinakamaikling utos sa aralin, na inilagay bago pahintulutang magtalumpati nang mahaba ang mga makasalanan.

Tsafan ang “mangagkubli,” ang pagtatago o pag-iimbak, ang pandiwang ginagamit din ng ama sa 2:1 sa pagtataglay ng kaniyang mga utos. Nagtatago ang pangkat para sa dugo; inuutusan ang anak na magtago ng mga salita. Chinnam ang “walang anomang kadahilanan,” libre, walang bayad: walang ginawa ang biktima upang maging karapat-dapat dito.

Nagsasalita ang mga lalaki na parang Sheol mismo, na lumalamon nang buo sa mga buhay. Bumabang buhay sa hukay ang sambahayan ni Core: “sila at lahat ng nauukol sa kanila, ay nababang buhay sa Sheol” (Mga Bilang 16:30–33). Temimim ang “buo,” na sa ibang dako ay salita para sa walang kapintasan, ang “sakdal” ng 2:21, kaya ang mga matuwid ang lalamunin nila.

Hon yaqar ang “mahalagang pag-aari,” at shalal ang “samsam,” ang nasamsam sa digmaan; inilalarawan ng pangkat ang pagnanakaw sa lansangan sa wika ng pananakop. Muling pinagsasama ng Mga Kawikaan 24:4 ang hon at yaqar, sa mga silid na napupuno “sa pamamagitan ng kaalaman,” ang tapat na paraan ng pagpupuno sa isang bahay.

Goral ang salita sa likod ng “makikipagsapalaran,” ang sapalarang binubunot sa paghahati ng samsam o ng lupa. Kis ang “supot,” ang lalagyang pinagtataguan ng mangangalakal ng kaniyang mga panimbang at salapi (16:11, “lahat ng timbang na supot ay kaniyang gawa”). Pantay na hati ang iniaalok ng pangkat, na hindi laging maipapangako ng mga tapat na mangangalakal.

Derek at netivah ang “daan” at “landas,” ang malaking kalsada at ang daang-gilid, kaya sinasaklaw ng utos ang pangunahing ruta at anumang lihis na bagtas. Literal na ‘ipagkait’ ang “pigilin,” ang gayunding pasya ng Mga Awit 119:101, “Aking pinigil ang mga paa ko sa lahat ng masamang lakad,” at magkapareho pa ang pandiwa ng Ang Dating Biblia sa dalawang dako.

Muling ginagamit ng Isaias 59:7 ang linya laban sa Jerusalem, “Tinatakbo ng kanilang mga paa ang kasamaan,” at sinisipi ito ni Pablo sa Mga Taga-Roma 3:15: “Ang kanilang mga paa ay matulin sa pagbububo ng dugo.” Wala ang talatang ito sa ilan sa pinakamatatandang manuskritong Griego ng Mga Kawikaan, kaya may naghihinalang idinagdag ito mula sa Isaias.

Ba'al kanaf ang Hebreo sa “alin mang ibon,” literal na ‘may-ari ng pakpak’. Chinnam ang “walang kabuluhan,” ang salitang ginamit ng pangkat sa talatang 11 para sa kanilang mga biktima, na isinalin doon ng Ang Dating Biblia na “walang anomang kadahilanan.” Ang libreng huli pala ay sila mismo, at ang lambat na inilatag nang walang kabuluhan ay nakahuhuli sa mga naglatag nito.

Inuulat ng ama ang kanilang balak sa sarili nilang dalawang pandiwa, bakayan at ikubli, at ang biktima lamang ang binabago. Ganito rin ang pagbaligtad sa Mga Awit 7:15, “Siya'y gumawa ng balon, at hinukay, at nahulog sa hukay na kaniyang ginawa,” at inuulit ito ng 26:27 ng aklat na ito: “Ang humuhukay ng lungaw ay mabubuwal doon.”

Botsea batsa ang “sakim sa pakinabang,” mula sa pandiwang nangangahulugang pumutol, kumuha ng hiwa; ito ang pakinabang na kinatas nang walang katarungan. Be'alav ang “mga may-ari,” ang mga panginoon nito, ang ba'al ding tumawag sa ibon na may-ari ng pakpak sa talatang 17. Ang mga nagmamay-ari ng gayong pakinabang ay pag-aari nito.

Chokmot ang “Karunungan” dito, anyong maramihan, gayunman ay pambabaeng isahan ang pandiwa: karunungang maraming mukha na nagsasalita bilang iisang babae. Ginagamit ng 9:1 ang gayunding anyo nang itayo niya ang kaniyang bahay. Nasa labas, sa hayag, ang “mga luwal na dako,” kabaligtaran ng nakatagong pag-abang sa talatang 11 at 18.

Rosh homiyot ang “mga pangulong dako na pinaglilipunan,” ang ulo ng maiingay na lansangan, kung saan pinakamalakas ang ugong ng trapiko; ‘sa ibabaw ng mga pader’ ang basa ng Griego. Sa pasukan ng mga pintuang-bayan nauupo ang matatanda upang humatol at doon sinasaksihan ang mga kasunduan (Ruth 4:1; Deuteronomio 21:19).

Ang “Hanggang kailan” ay tanong ng mga propeta at ng mga mang-aawit, ang mga salita ni Moises kay Faraon: “Hanggang kailan tatanggi kang mangayupapa sa harap ko?” (Exodo 10:3). Tatlong uri ang pinangangalanan: ang mga musmos, ang mga nanunuya, at ang kesilim, ang mapurol at tiwala sa sariling mangmang. Tuwirang kinakausap ng Karunungan ang una, saka bumabaling upang pag-usapan ang dalawa pa.

Shuv ang “Magsibalik,” ang salita ng mga propeta para sa pagsisisi. Abi'ah ang “ibubuhos,” ang pagpapabulwak na parang bukal, ang pandiwa ng Mga Awit 145:7 at ng 18:4, hindi ang shafach, ang pagbubuhos ng Joel 2:28, bagaman “ibubuhos” din ang salin ng Ang Dating Biblia sa dalawa. Bumubukal ang espiritu ng Karunungan sa halip na itinataob.

Sa Isaias 65:2, sinasabi ng Diyos, “Aking iniunat ang aking mga kamay buong araw sa mapanghimagsik na bayan,” at sa 65:12, “nang ako'y tumawag, kayo'y hindi nagsisagot.” Nagsasalita ang Karunungan sa tinig na iyon ng propeta. Ang nakaunat na kamay ay kilos ng taong kumakaway upang lumapit ang iba, o nakikiusap sa kanila.

Para ang “iniuwi sa wala,” ang pagpapabaya, ang pag-iiwan nang walang bantay, ang pandiwa sa paglulugay ng buhok (Mga Bilang 5:18, “ipalulugay ang buhok ng babae”). Lo avitem ang “hindi ninyo inibig,” hindi kayo pumayag, ang pandiwa ding nasa “huwag mong tulutan” sa talatang 10: sinabihan ang anak na huwag pumayag sa mga makasalanan, at ang mga ito ay hindi pumayag sa karunungan.

Ang “tatawa” at ang “manunuya” ang pares ng pandiwang ibinibigay ng Mga Awit 2:4 sa Diyos habang bumabangon laban sa kaniya ang mga hari sa lupa: “Siyang nauupo sa kalangitan ay tatawa: ilalagay sila ng Panginoon sa kakutyaan.” Ang “inyong takot” ay ang bagay na kinatatakutan ninyo, hindi ang damdamin.

Sho'ah ang salitang isinalin ng Ang Dating Biblia na “bagyo,” unos o mapangwasak na pagkagiba, at ganito rin nito isinalin ang salita sa Ezekiel 38:9, kung saan dumarating ang hukbo “na parang bagyo.” Sufah ang “ipoipo.” Tsarah vetsuqah ang “hirap at hapis,” magkatugmang pares na nagpapatunog sa dobleng kaguluhan na parang iisang dagok.

Tumitigil ang Karunungan sa pagsasalita sa “inyo” at nagsasalita tungkol sa “kanila,” na para bang tumalikod na siya. Shachar ang “hahanapin nila akong masikap,” ang masigasig na paghahanap, ang ugat ng salita para sa bukang-liwayway. Ang pandiwa ring ito ang gumagawa ng kabaligtarang pangako sa 8:17: “yaong nagsisihanap na masikap sa akin ay masusumpungan ako.”

Bumabalik ang motto ng talatang 7 bilang isang bagay na maaari sanang pinili: “hindi pinili ang takot sa Panginoon.” Bachar ang pandiwa, ang salita sa pagpili ng Israel kung sino ang paglilingkuran sa Josue 24:15, “piliin ninyo sa araw na ito kung sino ang inyong paglilingkuran.” Kinapootan ang kaalaman, at nilampasan ang takot sa Panginoon na parang isa lamang sa maraming mapagpipilian.

Na'ats ang “hinamak,” ang pagtatakwil o pagtrato nang may paghamak, ang pandiwa ng Mga Bilang 14:11, “Hanggang kailan hahamakin ako ng bayang ito?”, na binigkas matapos ang ulat ng mga tiktik. Sinasalo ng “buo kong pagsaway” ang talatang 25; muling sinasabi ang paratang, gaya sa talaan ng hukuman, bago ang hatol.

Mo'etsot ang “mga kagagawan,” mga payo, kaugat ng etsah, ang “payo” na tinanggihan nila sa talatang 25 at 30. Ayaw nila ng payo ng karunungan at napupuno sila ng sarili nilang payo. Ang “mabubusog” ay pagkabundat, pagkaing hanggang sa pagkasuya, gaya ng pugo sa Israel sa Mga Bilang 11:20, “hanggang sa lumabas sa inyong mga ilong, at inyong kasuyaan.”

Meshuvah ang “pagtalikod,” ang salitang ginagamit ni Jeremias para sa Israel na walang katapatan, “tumatalikod na Israel” (Jeremias 3:6). Nakikipaglaro ito sa panawagan ng talatang 23: magsibalik kayo sa aking saway. May pagbaling sa magkabilang direksiyon, at nakamamatay ang isa. Shalvah ang “pagkawalang balisa,” ginhawa, ang pabayang katiwasayan ng mga hindi nagagambala.

Lavetach ang “tiwasay,” sa katiwasayan, ang pariralang ginagamit ng Kautusan para sa buhay sa lupain: “tatahan kayong tiwasay sa lupain” (Levitico 25:18). Sha'anan ang “tatahimik,” panatag, ang mabuting katapat ng pabayang ginhawa ng mangmang sa naunang talata.