Ang santuwaryo sa ilalim ng anino ng lumalaking sungay

Bumabalik ang aklat mula sa Aramaiko tungo sa Hebreo sa talatang ito at nananatili sa Hebreo hanggang sa wakas. Dalawang ulit na idinidiin ng “sa akin, sa aking si Daniel” ang unang panauhan. Ang “nang una” ay tumuturo pabalik sa pangitain ng ikapitong kabanata, mga dalawang taon bago nito.

Ang Susan ay ang Susa, na kalaunan ay naging kabisera ng Persia sa taglamig, kung saan naglingkod si Nehemias sa hari (Nehemias 1:1) at pinangyarihan ng Aklat ni Esther. Sa panahon ni Belsasar, sakop ito ng Elam at hindi pa lungsod ng hari. Ang “palacio” ay birah, isang kuta. Ang Ulai ay isang kanal malapit sa Susa na tinawag ng mga Griego na Eulaeus.

Ang lalong mataas na sungay ay “tumaas na huli”: bumangon ang Persia pagkatapos ng Media at nalampasan ito nang talunin ni Ciro si Astiages noong mga 550 BC. Sinasabi ng Romanong mananalaysay na si Ammianus Marcellinus na ang isang sumunod na hari ng Persia, si Shapur II, ay nagsuot ng gintong ulo ng lalaking tupa sa halip na korona nang pangunahan niya ang kaniyang hukbo.

Kalunuran, hilagaan at timugan, nguni't hindi silanganan: umabot ang mga pananakop ng Persia pakanluran hanggang Lidia at Babilonia, pahilaga hanggang Caucaso at patimog hanggang Egipto, at nakatayo ang lalaking tupa sa silangan. Nagiging parirala sa aklat na ito para sa mga pinunong walang pumipigil ang “ginawa ang ayon sa kaniyang kalooban”, na bumabalik sa 11:3, 11:16 at 11:36.

Larawan ng bilis ang kambing na “hindi sumayad sa lupa”. Tumawid si Alejandro sa Asia noong 334 BC at nasakop ang imperyo ng Persia sa loob ng mga apat na taon. Ang iisang sungay “sa pagitan ng kaniyang mga mata” ay ginagawa itong tila unicornio; ipinakita ng mga sumunod na barya si Alejandro na may suot na mga sungay ng lalaking tupa, bilang anak ng dios na si Ammon.

Paulit-ulit na itinatali ni Daniel ang lalaking tupa sa dakong una niyang nakita ito, “nakatayo sa harap ng ilog”, at sinugod ng kambing ang di-gumagalaw na dakong iyon. Ang “kabangisan ng kaniyang kapangyarihan” ay galit ng buong lakas, isang sugod na walang itinitira.

Ang “niyapakan siya” ay ang ginawa ng ikaapat na hayop sa 7:7. Nanalo si Alejandro sa Granico, sa Isso at sa Gaugamela, at sinunog niya ang palasyo ng Persepolis noong 330 BC. Dalawang ulit na idinidiin ng talata na walang kapangyarihan ang lalaking tupa at walang makapagligtas sa kaniya, ang gayon ding mga salitang ipinagmalaki tungkol sa kaniya sa talatang 4.

Namatay si Alejandro sa Babilonia noong 323 BC, tatlong pu't dalawang taong gulang, sa kasagsagan ng kaniyang kapangyarihan. Nauwi ang kaniyang imperyo sa apat na pangunahing kaharian, sa ilalim nina Casandro, Lisimaco, Seleuco at Ptolomeo, matapos ang labanan sa Ipso noong 301. Tumutugma ang “sa dako ng apat na hangin ng langit” sa apat na hangin ng 7:2.

Hatstsevi ang “maluwalhating lupain”, ang kagandahan o kaluwalhatian, isang pangalan para sa Juda (Jeremias 3:19) na bumabalik sa 11:16 at 11:41. Si Antiochus IV, mula sa angkan ng mga Seleucida, ay nakipagdigma patimog sa Egipto noong 169 at 168 BC at pasilangan laban sa Partia noong 165.

Kinakatawan ng mga bituin ang hukbo ng Dios, mga anghel o ang kaniyang bayan, na inihambing ng Genesis 15:5 sa mga bituin at pagniningningin ng 12:3 na gaya nila. Sa Isaias 14:13, sinabi ng hari ng Babilonia na itataas niya ang kaniyang luklukan sa itaas ng mga bituin ng Dios. Umaakyat ang sungay na ito upang gawin ang ibinanta lamang ng haring iyon.

Hattamid ang “palaging handog”, ang tuloy-tuloy: ang korderong inihahandog tuwing umaga at hapon ayon sa Exodo 29:38–42. Itinatala ng 1 Macabeo 1:45 na ipinagbawal ni Antiochus ang mga handog na susunugin sa templo. Ang “prinsipe ng hukbo” ay maaaring ang Dios mismo, ang dakilang saserdote, o ang anghel na si Miguel; nagkakaiba ang mga mambabasa.

Kabilang sa pinakamahirap sa aklat ang Hebreo ng talatang ito, at ang “hukbo” ay maaaring isang hukbong kawal sa halip na mga bituin. Akma ang “iniwaksi ang katotohanan sa lupa” sa iniuulat ng 1 Macabeo 1:56: pinunit at sinunog ang mga aklat ng kautusan. Dalawang pandiwa ang nagsasara sa talata: kumilos ito, at nagtagumpay.

Palmoni ang salitang nasa likod ng “isang yaon na nagsalita”, salitang ang ibig sabihin ay si ganito, isang tiyak na tao; may mga bumasa rito bilang pangalan, ang tagabilang ng mga lihim. Inaabangan ng “pagsalangsang na sumisira” ang kasuklamsuklam na sumisira sa 9:27, 11:31 at 12:11, na marahil ay paglalaro sa Baal Shamem, panginoon ng langit.

Ibinigay ang sagot “sa akin”, kay Daniel, hindi sa anghel na nagtanong. Ang “malilinis” ay nitsdaq, sa literal ay maitutuwid, mapapatunayang matuwid. Itinayo ang dambana ni Antiochus noong Disyembre 167 BC at muling itinalaga ni Judas Macabeo ang templo noong Disyembre 164 (1 Macabeo 1:54; 4:52), isang haba na malapit sa 1,150 araw.

Gever ang salitang Hebreo para sa “tao” rito, isang malakas na lalake, at ang pangalan sa kasunod na talata ay Gabriel, na binuo mula sa salita ring iyon: ang Dios ang aking malakas, o lalake ng Dios. Inilarawan ang anyo bago pinangalanan, at nasa paglalarawan na ang kaniyang pangalan.

Si Gabriel ang unang anghel sa Biblia na binigyan ng personal na pangalan; susunod si Miguel sa 10:13. Ang tinig na nag-uutos sa kaniya ay nanggagaling “sa pagitan ng mga pangpang ng Ulai”, sa ibabaw ng tubig, at hindi kailan man nakilala. Isusugo ni Lucas si Gabriel kay Zacarias at kay Maria (Lucas 1:19, 26).

Hebreo rito ang “anak ng tao”, ben adam, ang paraan ng pagtawag ng Dios kay Ezekiel nang mahigit siyamnapung ulit. Hindi ito ang Aramaikong bar enash ng 7:13 kundi paalaala ng kabaligtaran: si Daniel ay isang mortal na kinakausap ng isang taga langit.

Ang pandiwa sa likod ng “mahimbing na pagkakatulog” ay siya ring nasa likod ng mahimbing na tulog na ipinataw ng Dios kay Adan (Genesis 2:21) at kay Abram bago ang pangitain ng tipan (Genesis 15:12). Ang “itinayo ako” ay sa literal na pinatayo niya ako sa aking tinatayuan, ibinalik sa kaniyang mga paa kung saan siya dati.

Za'am ang “pagkagalit”, ang poot ng Dios laban sa sarili niyang bayan, gaya sa Isaias 10:25, kung saan sinasabing matatapos ang galit. Babalik ang parirala sa 11:36, hanggang sa maganap ang pagkagalit. Ang wakas ng pangitain ay ang wakas ng isang panahon ng galit, na may takdang petsa.

Iisang lalaking tupa, gayon ma'y sinasabi ng Hebreo na “ang mga yaon ang mga hari”: kinakatawan ng iisang hayop ang dalawang maharlikang bayan. Sa unang pagkakataon sa sariling mga pangitain ni Daniel, tahasang pinangalanan ang isang imperyo, samantalang iniwang walang tatak ng mga kabanatang 2 at 7 ang mga sagisag.

Hassa'ir ang “lalaking kambing” na may magaspang na balahibo, ang mabalahibong kambing, ang salita para sa kambing na pinaalis sa Araw ng Pagtubos (Levitico 16). Ang “Grecia” ay Yavan, Jonia, ang Javan ng Genesis 10:2 sa mga anak ni Japhet. Ang malaking sungay ay tinawag lamang na “unang hari”, walang pangalan.

Isahan ang “mula sa bansa”: mula sa iisang bayan babangon ang apat na kaharian, at itinatag ng mga heneral na taga Macedonia ang lahat ng apat na kahalili. Ang “hindi sa pamamagitan ng kaniyang kapangyarihan” ay sa literal na hindi taglay ang kaniyang lakas. Walang isa man sa kanila ang humawak ng hinawakan ng unang hari.

Pinaaalalahanan tayo ng mga mananalangsang na dumating “sa kapuspusan” ng Genesis 15:16, kung saan hindi pa puno ang kasamaan ng mga Amorrheo. Ang “mabagsik na pagmumukha” ay parirala ng Deuteronomio 28:50 para sa mananakop sa mga sumpa ng tipan. Mga bugtong ang “malabong salita”, ang kakayahang pinuri ng reina kay Daniel sa 5:12, na ngayo'y nasa kamay ng isang kaaway.

Ang “hindi sa pamamagitan ng kaniyang sariling kapangyarihan” ay maaaring mangahulugang sa kapangyarihang ipinahiram ng Dios o sa lakas ng iba; pinahihintulutan ng mga salita ang dalawa. Ang “kamanghamangha” ay nifla'ot, ang salita para sa kahanga-hangang mga gawa ng Dios, na ginagamit dito para sa nakagigimbal na pagwasak. Dalawang target ang pinangalanan, ang mga makapangyarihan at ang banal na bayan.

Sekel ang salitang Hebreo sa likod ng “kaniyang paraan”, mula sa ugat ng katalinuhang ibinigay ng Dios sa apat sa 1:17: pagkaunawang ibinaluktot sa pandaraya. Ang “prinsipe ng mga prinsipe” ay ang Dios mismo. Ang “hindi ng kamay” ay ang parirala ng bato sa 2:34.

Ang bilang ng talatang 14 ang “pangitain sa mga hapon at mga umaga”, dalawang libo at tatlong daang hapon at umaga. Ang “ilihim” ay satam, tatakan o takpan, at bumabalik ito sa pagsasara ng aklat (12:4, 9). Pinatunayang totoo ang pangitain at saka isinara.

Sa literal, ang “nanglupaypay” ay ako'y naubos, nagwakas. Kay Belsasar pa rin ang mga gawain ng hari. Ang huling mga salita ay maaaring mangahulugang walang nakaunawa sa pangitain o walang makapagpaliwanag nito; alinman, nagtatapos ang kabanata nang walang Daniel para kay Daniel.