Sinubok ang pakikinig sa daan at sa tubig

Kathexes ang salitang Griego sa likod ng “pagkatapos ng kaunting panahon”, sunud-sunod o magkakasunod, ang salita ring ginamit ng Lucas sa kaniyang pagkakasunod-sunod sa 1:3. Iisang pandiwang Griego ang “dinadala ang mabubuting balita”, euangelizomenos, at inilalagay ng Lucas ang labindalawa sa tabi ni Jesus bilang mga kasama sa paglalakbay bago pa isugong mag-isa ang sinuman sa kanila (9:1–2).

Sa Magdala, isang bayan ng mangingisda sa kanlurang pampang ng dagatdagatan, nagmula ang pangalang Magdalena; ang pangalan nitong Griego, Taricheae, ay galing sa inasnang isdang iniluluwas nito. Bilang ng kalubusan ang pito, kaya tanda ng malubhang kalagayan ang “pitong demonio”, at wala nang sinasabi pa ang Lucas kung paano siya pinalaya.

Si Chuza ang epitropos ni Herodes Antipas, tagapamahala ng sambahayan o katiwala ng ari-arian, kaya galing si Juana sa mismong korte ng tetrarka, ang korteng nagbilanggo kay Juan. Wala nang iba pang pagbanggit kay Susana sa Kasulatan. Ang “kanilang tinatangkilik” ay sarili nilang ari-arian, at ang mas mabubuting manuskrito ay may “sa kanila”, ang buong pangkat, hindi si Jesus lamang, gaya ng nakalimbag dito.

Inilalagay ng Lucas ang talinghaga sa harap ng karamihang nagmula “sa bawa't bayan”, na sa ganang sarili ay larawan na ng halu-halong lupa. Hindi gaya ng Marcos 4:1, walang daong at walang pampang; ang pagtitipon lamang ang tagpuan.

Sa Lucas lamang idinadagdag na ang binhi sa daan ay “napagyapakan”, niyurakan ng mga dumaraan bago tukain ng mga ibon. Literal na mga ibon ng langit ang “mga ibon sa langit”, isang pariralang Hebreo. Naghahasik sa pamamagitan ng kamay ang manghahasik at kung minsa'y nag-aararo pagkatapos, kaya karaniwan, hindi kapabayaan, ang pagkahulog ng binhi sa daan.

Bato lamang ang sinasabi ng Lucas, at iba ang dahilang ibinibigay niya sa pagkatuyo kaysa sa Mateo at Marcos: hindi ang nakapapasong araw kundi ang kawalan ng halumigmig, ikmas, basa. Walang mahuhugutan ang usbong, at mula sa ilalim inilalarawan ang pagkabigo.

Sa Griego, ang mga dawag ay “tumubong kasama” ng binhi, isang tambalang pandiwa ng sabay na paglaki: sabay na sumisibol ang binhi at ang damo, at sa ilang panahon ay mukhang maayos ang bukid. Apopnigo ang “ininis”, sinakal, ang salitang ginagamit din ng Lucas para sa mga baboy na nalunod sa dagatdagatan sa kabanata ring ito (8:33).

Ang sandaang ulit lamang ang ibinibigay ng Lucas at inaalis ang tatlumpu at animnapu ng Marcos at Mateo, kaya iisa at masaganang bunga ang sa mabuting lupa. Phoneo sa imperpekto ang “sumigaw”: malakas siyang nanawagan, itinataas ang tinig para sa pangwakas na panawagan.

Ang talinghagang ito mismo ang itinatanong ng mga alagad, kung ano kaya ito, na sa Griego ay tanong tungkol sa kahulugan nito, kung ano ang sinasabi nito. Sa Lucas, hayagan silang nagtatanong, walang bakas ng sarilinang tagpong inilalarawan ng Marcos 4:10.

Hindi palaisipan ang “mga hiwaga” sa Bagong Tipan kundi mga lihim na ipinakikilala na ngayon ng Dios. Pinaikli ng Lucas ang pagsipi sa Isaias 6:9 hanggang sa iisang sugnay tungkol sa pagtingin at pakikinig; iniiwan niya ang mas mabigat na linya tungkol sa pagbabalik-loob at pagkapatawad, na isinasama ng Marcos.

Paboritong parirala ng Lucas ang “salita ng Dios” para sa mensahe; bumabalik ito sa talatang 21 at dumaraan sa buong Mga Gawa. Kung saan sinasabi ng Marcos na inihahasik ng manghahasik ang salita, inuuna ng Lucas ang pagpapangalan sa binhi at agad na ibinibigay ang pinagmulan nito.

Sa Lucas lamang ibinibigay ang motibo ng diablo: “upang huwag silang magsisampalataya at mangaligtas”. Inaalis ang binhi “sa kanilang puso”, kaya ang pagkawala ay pagkatapos marinig ang salita, hindi bago ito dumating.

Mas malawak ang “panahon ng tukso” ng Lucas (peirasmos, pagsubok) kaysa sa kapighatian o pag-uusig ng Marcos, at ang “nagsisihiwalay” ay aphistemi, lumayo o umurong, ang ugat ng salitang apostasiya. Kinikilala ng “sa sangdaling panaho'y nagsisisampalataya” na tunay ang kanilang paniniwala; ugat ang kulang sa kanila.

Ang Lucas lamang ang nagdaragdag ng “mga kalayawan sa buhay na ito” sa mga alalahanin at kayamanan, at ang pandiwa niya sa hindi pagbubunga ng kasakdalan ay telesphoreo, salita ng magsasaka para sa pagpapahinog ng bunga. May naibubunga ang madawag na lupa; hindi lamang ito nahihinog.

Kale kai agathe ang “timtiman at mabuti”, isang pares na Griegong ginagamit para sa marangal at mabuting pinanggalingang tao, na dito ay inilalapat sa nakikinig. Katecho ang “iniingatan”, mahigpit na hawakan, at hupomone ang “pagtitiis”, pagtitiyaga: isang buong panahon ang kailangan ng ani.

Maliit na ilawang luwad na may langis ang ilawan, at ang ipantatakip ay maaaring palayok o takalan ng butil. Nakaangat na higaan ang higaan, kaya kakatwa ang paglalagay ng ilawan sa ilalim nito. Inilalarawan ng pariralang “nagsisipasok” ng Lucas ang ilawang nakalagay sa pasukan, nagbibigay-liwanag sa mga panauhin pagdating nila.

Dobleng tugma ang kasabihan sa Griego, natatago at mahahayag, lihim at makikilala. Nakatayo ito sa pagitan ng ilawan at ng babala tungkol sa pakikinig, kaya ang pagbubunyag na ipinangangako nito ay ang itinuro sa mga talinghaga, hindi muna ang mga lihim na kasalanan.

Ang pananalita ng Lucas ay “kung paano ang inyong pakikinig”, samantalang kung ano ang inyong naririnig ang nasa Marcos; sa paraan ng pakikinig nakatuon ang diin. May pang-uuyam ang huling sugnay: ang wala ay mawawalan pati “ng inaakala niyang nasa kaniya”, ng iniisip lamang niyang kaniya.

Mga kapatid na lalake ni Jesus ang “mga kapatid”, na ang mga pangalan ay ibinibigay ng Marcos 6:3; kung mga nakababatang anak sila ni Maria o mga anak ni Jose sa naunang asawa ay pinagtatalunan na ng mga mambabasa mula pa sa unang iglesia. Hindi sila makalapit sa kaniya dahil sa siksikan ng karamihan.

Nakatayo sila “sa labas”, salitang naglalagay sa kanila sa gilid ng karamihang nakapalibot kay Jesus. Walang kinikilingang motibo ang ibinibigay sa kanila ng Lucas, “ibig nilang makita ka”, at iniiwan ang naunang ulat ng Marcos na inakala ng kaniyang pamilya na nasisiraan siya ng bait (Marcos 3:21).

Mas malumanay ang bersiyon ng Lucas kaysa sa Marcos: hindi lumilingon si Jesus at nagtatanong kung sino ang kaniyang ina. Pinalalawak lamang niya ang bilog. Tinitipon ng “nangakikinig ng salita ng Dios, at ginagawa” ang susing parirala ng talinghaga mula sa talatang 11 at idinadagdag ang pandiwang kulang.

Mga labintatlong milya ang haba at walo ang lapad ng dagatdagatan, at ang pagtawid sa silangang pampang ay paglipat mula sa Galilea ng mga Judio patungo sa lupain ng mga Gentil. Laging dagatdagatan (limne) ang tawag dito ng Lucas, kung saan dagat ang tawag ng Mateo at Marcos, ang mas tumpak na salita para sa manlalakbay na kilala ang Mediteraneo.

Tumpak ang paglalarawan ng biglang pagbugso: mga 700 talampakan sa ilalim ng kapantay ng dagat ang dagatdagatan, at ang malamig na hangin mula sa mga nakapalibot na burol ay maaaring biglang bumaba sa mga libis at magpasiklab ng marahas na unos. Inilalarawan ng “sila'y nangatitigib ng tubig” ang daong na para bang ang mga tao mismo, panganib na pinagsasaluhan ng lahat ng sakay.

Dinodoble ng Lucas ang pagtawag, “Guro, guro”, epistata, salitang sa Lucas lamang, tagapangasiwa o pinuno. Sinasaway ni Jesus ang hangin at ang “galit ng tubig”, klydon, ang daluyong o maalong tubig, sa pandiwa ring ginamit niya laban sa lagnat (4:39) at sa demonio (4:35).

Mas malumanay ang “Saan naroon ang inyong pananampalataya?” kaysa sa tanong ng Marcos kung bakit wala silang pananampalataya. Pinangangalanan ng huling tanong ng mga alagad ang mga elementong tumatalima, sa linyang nagpapaalaala sa Mga Awit 107:29, kung saan pinatatahimik ng PANGINOON ang bagyo.

Nagkakaiba ang mga manuskrito sa pangalan ng lupain: Gadareno, Geraseno o Gergeseno. Mga anim na milya mula sa dagatdagatan ang Gadara, mahigit tatlumpu ang Gerasa; alinman ay maaaring pangalan ng mas malawak na distrito. Ang “nasa tapat ng Galilea” ay katapat, sa silangang pampang.

Sinasabi ng Lucas na ang lalaking sumalubong kay Jesus ay “galing sa bayan”, ibig sabihin ay taga-roon, at idinadagdag na “malaong panahon na” siyang walang damit. Kilalang kanlungan ng mga itinakuwil ang mga libingang inukit sa batong burol, at ang pamumuhay sa piling ng patay ay karumihang pang-ritwal para sa Judio.

Idyomang Hebreo ng pagtanggi ang “Ano ang pakialam ko sa iyo”, literal na ano sa akin at sa iyo. Ang “Dios na Kataastaasan”, El Elyon, ay titulong madalas gamitin ng mga Gentil para sa Dios ng Israel, gaya ng paggamit nito ng aliping babae sa Filipos (Mga Gawa 16:17), bagay sa lupain ng mga Gentil.

Ipinaliliwanag ng Lucas sa isang pasingit kung bakit nakikiusap ang lalake: nasimulan na ni Jesus ang pag-uutos sa espiritu na lumabas. Pandiwa ng pagsunggab sa tao ang “inaalihan”, at ang pagbabantay at paggapos sa mga tanikala at damal ay nagpapahiwatig ng mga bantay na nakatalaga sa kaniya, hindi lamang ng mga panggapos.

Ang “Pulutong” ay legion sa Griego; mga lima o anim na libong kawal ang isang lehiyong Romano, at ang Ikasampung Lehiyon, na kalaunan ay nagbantay sa Jerusalem, ay may baboy-ramo sa watawat nito. Sinasagot ng lalake ang tanong tungkol sa kaniyang sariling pangalan sa pangalan ng sumasapi sa kaniya.

Abyssos ang “kalalimlaliman”, ang walang hanggang kailaliman, ang bilangguan ng mga espiritu sa Pahayag 9:1–2 at 20:3. Hindi ang dagatdagatan ang kinatatakutan nila; ang kailaliman. Ang Lucas lamang ang gumagamit ng salitang ito rito, kung saan sa Marcos ay nakikiusap silang huwag paalisin sa lupain.

Inilalagay ng kawan ng baboy ang tagpo nang tiyak sa lupain ng mga Gentil, sapagka't marumi ang baboy ayon sa Levitico 11:7. Inilalarawan sila ng Lucas na nanginginain “sa bundok”, ang mga burol na lumalapit sa silangang pampang.

Hormao ang “napadaluhong”, sumugod nang patiwarik, at ang “bangin” ay ang gilid ng talampas kung saan bumubulusok ang burol sa tubig. Hindi ibinibigay ng Lucas ang bilang ng Marcos na mga dalawang libo. Inilalagay ng tradisyon ang lugar malapit sa Kursi sa silangang pampang, kung saan pinakamalapit sa tubig ang mga dalisdis.

Sa dalawang direksiyon ikinakalat ng mga tagapag-alaga ang balita, sa bayan at sa bukid, sa mga sakahan at maliliit na nayon sa palibot, kaya ang sumusunod ay pagtitipon ng buong distrito, hindi ng iisang bayan.

Ang pag-upo sa paanan ay tindig ng alagad sa harap ng guro, ang puwestong kinuha ni Pablo sa harap ni Gamaliel (Mga Gawa 22:3) at ni Maria sa 10:39. Sophroneo ang “matino ang kaniyang bait”, malusog ang isip, kabaligtaran ng pagkahibang sa talatang 29.

Sozo ang pandiwa sa likod ng “pinagaling” dito, iniligtas, ang pandiwa ring ginagamit ng Lucas sa pananampalataya ng babae sa talatang 48. Isinasalaysay ng mga saksi kung paano ito nangyari, kaya magkasamang naiuulat ang mga baboy at ang lalake.

Tuwirang ibinibigay ng Lucas ang dahilan ng buong bayan: sila'y “napipigilan ng malaking takot”, synecho, sinunggaban o mahigpit na hinawakan, ang pandiwang ginamit sa lagnat sa 4:38. Hindi nakikipagtalo si Jesus; muli siyang sumasakay sa daong, at halos kasimbilis ng pagsisimula nito nagtatapos ang nag-iisang dalaw niya sa pampang na iyon sa Aklat ni Lucas.

Hinihiling ng lalake na makasama siya, ang pariralang ginamit sa labindalawa sa talatang 1. Tinatanggihan ang kahilingan, na hindi pangkaraniwan: sa ibang lugar ay tinatawag ni Jesus ang mga tao upang sumunod, ngunit dito ay pinababalik niya ang isa.

“Dios” ang sabi ng utos, at ang ipinahahayag ng lalake ay ang ginawa “ni Jesus”; siya mismo ang humahango ng konklusyon. Kerysso ang pandiwa sa likod ng “ibinabalita”, magpahayag bilang tagapagbalita, ang pandiwang ginamit sa sariling pangangaral ni Jesus sa talatang 1, kaya tinatanggap ng isang bayang Gentil ang una nitong mangangaral.

Kabaligtaran ng sa silangan ang damdamin sa kanlurang pampang: sinalubong siya ng mga tao “may galak”, pandiwa ng pagtanggap sa panauhin, sapagka't kanina pa sila naghihintay. Ang dalawang karamihan ang nagsisilbing panaklong ng pagtawid.

Karaniwang tao ang pinuno sa sinagoga na nag-aayos ng pagsamba, pumipili ng mga babasa at nangangalaga sa gusali. May katayuan si Jairo, at isinasantabi niya ang katayuang iyon sa pagpapatirapa sa paanan ni Jesus sa harap ng madla. Malamang na ang kaniyang pangalan ay ang Hebreong Jair, siya'y magbibigay-liwanag.

Monogenes muli ang “bugtong”, gaya ng anak ng babaing bao sa 7:12. Sa labindalawa, papalapit na sa gulang ng pag-aasawa ang batang babaing Judio, kaya naghihingalo siya sa bingit ng pagiging dalaga. Sympnigo ang “sinisiksik”, siniksik hanggang halos masakal, ang pandiwa ng mga dawag sa talatang 14.

Ayon sa Levitico 15:25–27, marumi ang babaing patuloy na inaagasan, gayundin ang anumang hinigan niya o sinumang humipo roon. May ilang mahahalagang manuskritong walang sugnay tungkol sa paggugol ng lahat niyang pagkabuhay sa mga manggagamot, at wala sa Lucas ang mas matalas na puna ng Marcos na lumala pa siya.

Kraspedon ang “laylayan”, malamang na isa sa mga palawit na iniutos sa mga sulok ng damit ng Israelita sa Mga Bilang 15:38–39. Sa likuran siya lumapit, kaya walang nakakita. Ang “naampat” ay tumigil, huminto, napigil sa isang iglap ang agos.

Detalye ng Lucas ang “tumatanggi ang lahat”: itinatanggi ito ng bawat isang malapit sa kaniya. Gumagamit ang sagot ni Pedro ng dalawang pandiwa ng karamihan, synecho at apothlibo, pinaliligiran at mahigpit na sinisiksik, kaya walang-katuturan ang tanong sa nag-iisang lalaking may lakas ng loob na sabihin iyon.

Dynamis ang “bisa”, ang karaniwang salita para sa kapangyarihan. Itinatangi ni Jesus ang paghipong humugot ng kapangyarihan sa pagtutulakang walang nahugot.

Napagtanto niyang “hindi nalingid”, at natutupad sa maliit na anyo ang pangako ng talatang 17 na walang natatagong mananatiling nakatago. Ang Lucas lamang ang nagsasabing nagsalita siya “sa harapan ng buong bayan”, kaya nagiging hayag na patotoo ang kaniyang paggaling at hayag ding winakasan ang kaniyang karumihan.

Siya lamang ang taong tinawag ni Jesus na “Anak” na babae sa mga ebanghelyo, sa tatlong pagsasalaysay ng tagpong ito. Sinasabi ito habang nakatayo nang sapat na lapit upang makarinig si Jairo, na naghihingalo ang sariling anak na babae. Sozo ang “pinagaling ka”, iniligtas, ang salitang sinabi sa babaing pinatawad sa 7:50.

“Guro” ang tawag ng sugo kay Jesus, didaskalos, isang magalang na paraan ng pagsasabing wala nang saysay na dalhin pa siya. Hinihila ng pangkasalukuyang panahunan ng pagdating ng sugo ang mambabasa sa mismong sandaling dumarating ang balita.

Humihingi ang aoristong “manampalataya ka lamang” ng iisang gawa ng pagtitiwala ngayon, at ang Lucas lamang ang nagdaragdag ng pangakong “siya'y gagaling”, sozo muli, ang salitang kasasabi pa lamang sa babae. Pinag-uugnay ng iisang pandiwa ang dalawang anak na babae.

Maraming manuskrito ng Lucas ang naglalagay kay Juan bago si Santiago, pinagtatambal sina Pedro at Juan gaya ng sa Mga Gawa (3:1), at ito ang pagkakasunod na nakalimbag dito. Ang mga magulang lamang ang iba pang pinapasok, kaya limang saksi at ang dalaga ang nasa tagpo.

Kopto ang pandiwa ng pananambitan, ang pagdagok sa dibdib, ang pormal na gawa ng pagluluksa. Hinihingi ng kaugalian na kahit ang dukhang pamilya ay umupa ng hindi bababa sa dalawang manunugtog ng plauta at isang babaing nananaghoy sa libing, at puno na ang bahay ng mga ito.

Iisang pandiwa ang “tinawanan nila siya na nililibak”, katagelao, pagtawang pangmaliit. Idinadagdag ng Lucas ang “napagaalamang siya'y patay na”, kaya nagiging patotoo sa katotohanan ang kanilang pagtawa: walang sinumang naroon ang nag-alinlangan dito.

Iniiwan ng Lucas ang Arameong Talitha cumi ng Marcos at ibinibigay ang Griego, he pais, bata. Sa paghawak sa kamay ng bangkay, napapasailalim sa karumihan ng patay ayon sa Mga Bilang 19:11, at ginagawa ito ni Jesus nang walang pag-aatubili.

Ginagamit ng “nagbalik ang kaniyang espiritu” ang pananalita ng 1 Mga Hari 17:22, kung saan bumalik ang kaluluwa ng anak ng babaing bao sa panalangin ni Elias. Ang Lucas lamang ang nagsasabing bumangon siya “pagdaka”, parachrema, ang paborito niyang salita para sa kaagad. Agad ding ipinag-utos na siya'y bigyan ng pagkain.

Hindi maililihim ng utos na huwag sabihin kaninuman ang nangyari, sapagka't nakita siyang patay ng mga nagluluksa. Pinipigilan nito ang mga magulang na gawin siyang tandang itatanghal, at tinatapos ng Aklat ni Lucas ang tagpo sa kanilang pagtataka sa halip na sa anumang ulat.