Ibinaling ng kaluwalhatian ang mukha nito patungo sa Jerusalem

Dalawang salita ang pinagtatambal ng Lucas: dynamis, kapangyarihan, ang kakayahang kumilos, at exousia, kapamahalaan, ang karapatang kumilos. Ganito ring dalawa ang ikinamangha ng karamihan sa Capernaum sa sariling salita ni Jesus (4:36). Walang uri ng espiritung naiiwan sa labas ng tungkulin dahil sa “lahat ng mga demonio”, isang detalyeng nagpapahapdi sa talatang 40.

Apostello ang “sinugo”, ang pandiwa sa likod ng titulong apostol, at mga apostol ang tawag sa kanila ng Lucas pagbalik nila (talatang 10). Nauuna ang pangangaral ng kaharian at pangalawa ang pagpapagaling, gaya ng pagkakasunod sa sariling gawain ni Jesus sa 8:1–2.

Pinahihintulutan ng Marcos 6:8 ang tungkod; ipinagbabawal pati iyon ng Lucas. Pera ang supot, ang bayong ng manlalakbay na dala ng mga gumagalang mangangaral na Cinico para sa paglilimos, kaya ang hindi pagdadala nito ay naghihiwalay rin sa kanila sa mga pulubi. Ang dalawang tunika ay reserbang damit-panloob para sa paglalakbay.

Ang tuntunin ay manatili sa unang bahay na tumanggap sa kanila hanggang sa umalis sila sa bayan. Tungkulin sa Israel ang pagpapatuloy sa mga manlalakbay, at ang paglipat sa mas mainam na tahanan ay magpapahiya sa unang nagbukas ng kaniyang pinto.

Sinasabing ipinapagpag ng mga debotong Judio ang alikabok ng lupain ng mga Gentil pag-uwi nila, kaya ang paggawa nito sa isang bayang Judio ay pagtrato rito na banyagang lupa. Sa Mga Gawa 13:51, ipinagpag nina Pablo at Bernabe ang alabok ng kanilang mga paa paglisan sa Antioquia ng Pisidia. Wala silang dadalhing anuman mula sa lugar na iyon, kahit alabok.

Dierchomai ang pandiwa ng kanilang paglalakbay, ang paulit-ulit na ginagamit ng Lucas sa Mga Gawa para sa paglalakbay ng mga misyonero (Mga Gawa 8:4). Komai ang mga bayan dito, mga nayon, at pantachou ang “saa't saan man”: nasasaklaw ng labindalawa ang lupaing hindi maaabot ni Jesus sa loob ng isang araw.

Ang tetrarka ay orihinal na pinuno ng ikaapat na bahagi ng kaharian; tinanggap ni Antipas ang Galilea at Perea nang hatiin ang kaharian ng kaniyang ama. Diaporeo ang “natitilihan”, lubos na nalilito, salitang sa Lucas at Mga Gawa lamang matatagpuan (Mga Gawa 2:12, 5:24, 10:17).

Ipinangako sa Malakias 4:5 ang pagbabalik ni Elias, at tumpak ang pandiwa ng Lucas: si Elias ay “lumitaw”, hindi muling ibinangon, sapagka't hindi namatay si Elias (2 Mga Hari 2:11). Sinasabing ibinangon ang iba, sapagka't nailibing sila.

Ang nag-iisang pangungusap na ito lamang ang sinasabi ng Aklat ni Lucas tungkol sa kamatayan ni Juan; iniiwan ang piging at ang nagsasayaw na anak na babae ng Marcos 6:17–29. Imperpekto ang “pinagsisikapan”: patuloy na hinahangad ni Herodes na makita siya, isang hangaring dala niya nang ilang buwan.

Ang Betsaida, bahay ng pangingisda, ay nakatayo malapit sa pagpasok ng Jordan sa dagatdagatan sa hilagang-silangang sulok nito. Muli itong itinayo ni Felipe na tetrarka bilang Julias, kaya ang pagpunta roon ay naglabas kay Jesus sa nasasakupan ni Herodes Antipas, isang hinuhang pinatitibay ng tiyempo pagkatapos ng talatang 9.

Bumukod siya upang mapag-isa, at nang mabigo iyon ay “tinanggap niyang may galak” ang karamihan, apodechomai, ang salita para sa pagtanggap sa panauhin. Ang mga “nangagkakailangang gamutin” ay gumagamit ng therapeia, salitang nangangahulugan ding pag-aalaga o paglilingkod sa sambahayan.

Literal na nagsimulang yumukod ang araw ang “nagpasimulang kumiling ang araw”, klino, ang pariralang ginamit ng dalawang manlalakbay sa Emaus (24:29). Episitismos ang “pagkain” dito, baon para sa paglalakbay, dito lamang sa Bagong Tipan. Minsan pang nagsasalita ang labindalawa bilang iisang pangkat.

May mariing kayo sa Griego ng “Bigyan ninyo sila ng makakain”. Ibinibigay ng Marcos ang halaga, dalawang daang denario; iniiwan ito ng Lucas, at ang sagot ng mga alagad na sila na lamang ang bibili ng pagkain para sa lahat ay kalahating alok at kalahating pagtutol.

Andres ang “lalake”, mga lalaking nasa hustong gulang, kaya mas marami pa ang napakain. Ang “pulupulutong, na may tiglilimangpu” ay gumagamit ng klisia, pangkat na nakahilig upang kumain, dito lamang sa Bagong Tipan. Inayos ni Moises ang Israel sa ilang sa ilalim ng mga pinuno ng limampu (Exodo 18:21).

Payak na pagsunod ang tugon, isinalaysay sa iisang linya. Ang pandiwa ng pagpapaupo, kataklino, ay sa Lucas lamang ginagamit sa Bagong Tipan, para sa paghilig sa pagkain, at muli niya itong ginagamit nang maupo si Jesus sa dulang sa Emaus (24:30).

Kinuha, pinagpala, pinagputolputol, ibinigay: babalik ang apat na pandiwa sa Huling Hapunan (22:19) at sa Emaus (24:30). Kaugaliang Judio ang pagpuri sa Dios sa ibabaw ng tinapay; sa Griego ng Lucas, ang mga tinapay at isda mismo ang pinagpala ni Jesus, isa sa kakaunting lugar na ang pagkain ang tumatanggap ng pagpapala.

Chortazo ang “nangabusog”, unang ginamit sa pagpapataba sa hayop sa damo, kaya hindi pakitang-tao ang kainan kundi tunay na pagkabusog. Pinakain ng lingkod ni Eliseo ang isang daang lalake ng dalawampung tinapay, at kumain sila at may lumabis pa (2 Mga Hari 4:44). Kophinoi ang mga bakol, matitibay na buslong yantok.

Sa pagitan ng pagpapakain at ng tanong na ito, iniiwan ng Lucas ang lahat ng nasa Marcos 6:45 hanggang 8:26, ang paglakad sa tubig, ang babaing Sirofenicia at iba pa. Wala rin siyang ibinibigay na lugar; nawawala ang Cesarea ng Filipos ng Marcos, at panalangin ang nagiging tagpuan.

Halos salita sa salita na inuulit ng ulat ng mga alagad ang mga bulung-bulungang narinig ni Herodes sa mga talatang 7–8. Iisang tatlong hula ang hawak ng karamihan at ng tetrarka, at wala sa mga ito ang tumuturing kay Jesus na higit pa sa propetang nagbalik.

Mariin ang “ninyo”: datapuwa't kayo, ano ang sabi ninyo? Ang “Cristo ng Dios” ay ang pinahiran ng Dios, inaalingawngaw ang pangako kay Simeon na makikita niya ang Cristo ng Panginoon bago siya mamatay (2:26).

Epitimao ang pandiwa sa likod ng “ipinagbilin”, ang ginagamit ni Jesus sa pagsaway sa mga demonio at hangin, na dito ay nakatuon sa pagpapatahimik sa sarili niyang mga alagad. Totoo ang titulo ngunit maaga pa para sa madla, sapagka't hari na lalaban sa Roma ang maririnig dito ng karamihan.

Dei ang “Kinakailangang”, ang salita ng pangangailangang mula sa Dios na ginagamit ng Lucas mula sa batang nasa templo (2:49) hanggang sa nabuhay na muling Jesus sa daan (24:26). Ang matatanda, mga pangulong saserdote at mga eskriba ay ang tatlong pangkat ng Sanedrin. Iniiwan ng Lucas ang pagtutol ni Pedro at ang pagsaway na kasunod nito.

Pinalalawak ng “sinabi niya sa lahat” ang bilog lampas sa labindalawa. Pinapasan ng hinatulang ipapako ang pahalang na kahoy sa mga lansangan hanggang sa lugar ng kamatayan, kaya larawan ito ng paglakad na walang balikan. Arneomai ang “tumanggi”, ang pandiwa ng pagkakaila ni Pedro sa 22:57.

Umiikot ang kasabihan sa psyche, na nangangahulugang buhay at sarili. Ang pagkapit sa buhay sa pag-iwas sa krus ay nagpapawala sa sarili, at ang kabaligtaran ang nag-iingat dito. Kiasmo ang anyo, iligtas at mawalan, mawalan at iligtas, madaling tandaan.

Dalawang salita ng mangangalakal ang magkaharap: kerdaino, magtubo o makinabang, at zemioo, malugi o mawalan. Ang nasa Lucas ay “kaniyang sarili”, kung saan kaniyang kaluluwa ang nasa Marcos, kaya ang buong pagkatao ang inilalagay sa timbangan laban sa buong sanlibutan.

Tatlong kaluwalhatian ang pinangangalanan, ang sa kaniya, ang sa Ama at ang sa mga anghel. Ang Lucas lamang ang nagbibigay ng tatlo, samantalang kaluwalhatian ng Ama na kasama ang mga anghel ang binabanggit ng Marcos. Wika ng hukuman ang pagkahiya: ang pagtatakuwil sa tao kapag hinihingan ng patotoo.

Idyomang Semitiko para sa pagkamatay ang pagtikim ng kamatayan. Alethos ang “katotohanang”, Griego ng Lucas para sa Hebreong Amen na nagbubukas ng kasabihan sa Marcos at Mateo. Inaalis din ng Lucas ang pagdating na may kapangyarihan na nasa Marcos.

Pagkaraan ng anim na araw ang sabi ng Marcos at Mateo; ang “may mga walong araw” ng Lucas ay malamang na pagbilang na kasama ang una at huling araw, isang linggo mula Linggo hanggang Linggo. Walang pangalan ang bundok. Mula pa noong ikaapat na siglo ay Tabor ang pinangangalanan ng tradisyon, bagaman marami ang pumipili sa Bundok Hermon, mas malapit sa Cesarea ng Filipos.

Iniiwasan ng Lucas ang pandiwa ng Marcos na metamorphoo at sinasabing nagbago ang anyo ng mukha niya, naging iba. Exastrapto ang salita sa likod ng “nakasisilaw”, kumislap na gaya ng kidlat, na wala nang iba pang lugar sa Bagong Tipan.

Ang “dalawang lalake” ay pariralang ginagamit din ng Lucas para sa mga nasa walang lamang libingan (24:4) at sa pag-akyat sa langit (Mga Gawa 1:10). Kapuwa nakatagpo ng Dios sa bundok na tinatawag na Sinai o Horeb si Moises na tagapagbigay ng kautusan at si Elias na propeta, at kapuwa umalis sa buhay na ito sa kakaibang paraan.

Sa tatlong ebanghelyo, ang Lucas lamang ang nagtatala ng kanilang pinag-uusapan. Binibigyan sila ng “napakitang may kaluwalhatian” ng bahagi sa kaningningan, at ang “ganapin” ay pleroo, tuparin o dalhin sa kaganapan: ang pag-alis sa Jerusalem ay sinasalita bilang gawaing isasakatuparan.

Ang Lucas lamang ang nagsasabing nabibigatan sa antok ang tatlo, gaya ng mangyayari muli sa halamanan (22:45). Diagregoreo ang “mangagising na totoo”, lubos na nagising, kaya hindi panaginip ang nakita; nakita nila ang kaniyang kaluwalhatian nang dilat ang mga mata.

Skenai ang “dampa”, mga kubol na sanga gaya ng itinatayo ng Israel taon-taon sa Kapistahan ng mga Balag (Levitico 23:42), o gaya ng tabernakulo ng kapisanan kung saan nakipag-usap si Moises sa Dios. Nagsasalita si Pedro habang umaalis ang dalawa, na para bang pinipigilan sila.

Episkiazo ang “naliliman”, ang pandiwang ginamit ni Gabriel kay Maria (1:35) at ng Griegong Matandang Tipan para sa ulap na lumagay sa tabernakulo sa Exodo 40:35. Hindi malinaw sa Griego kung ang pumasok sa alapaap ay ang tatlong alagad o sina Jesus, Moises at Elias.

Ang basa ng maraming sinaunang manuskrito ay “ang aking hirang”, gaya ng nakalimbag dito, inaalingawngaw ang hinirang ng Dios sa Isaias 42:1; may ibang kopyang may sinisinta. Ipinaaalaala ng “siya ang inyong pakinggan” ang pangako ni Moises ng isang propetang gaya niya na dapat pakinggan ng bayan (Deuteronomio 18:15).

Walang utos na manahimik sa Lucas, hindi gaya ng Marcos 9:9; basta hindi nagsalita ang tatlo “nang mga araw na yao'y”. Sigao ang “di nagsisiimik”, natahimik.

Detalye ng Lucas ang “nang kinabukasan” at nagpapahiwatig na nagpalipas sila ng gabi sa bundok, na tugma sa antok ng talatang 32. Oros pa rin ang salitang Griego para sa bundok dito, gaya ng sa talatang 28.

Epiblepo ang “tingnan”, pagtingin nang may malasakit, ang pandiwang ginamit ni Maria sa 1:48 nang lingapin ng Dios ang kaniyang kababaan. Ang Lucas lamang ang nagsasabing bugtong ang bata, ang ikatlong bugtong na anak sa tatlong kabanata, kasunod ng anak ng balo at ng anak na babae ni Jairo.

Inilalarawan ng ama ang mga atake bilang espiritung sumusunggab, nagpapakumbulsiyon at nagpapabula sa bata, at iniiwan siyang bugbog. Ang “bahagya nang siya'y hiwalayan” ay paglisang nangyayari lamang pagkatapos siyang durugin, syntribo, salita para sa pagbugbog o pagbasag.

Binigyan ang mga alagad ng kapamahalaan sa lahat ng mga demonio sa talatang 1, at itinala ng Lucas na nagpagaling sila saanman. Bumabagsak laban sa tungkuling iyon ang tuwirang ulat ng ama: “hindi nila magawa”.

Inaalingawngaw ng “lahing walang pananampalataya at taksil” ang awit ni Moises tungkol sa liko at masamang lahi (Deuteronomio 32:5). Ang “magtitiis sa inyo” ay anechomai, pagtitiyaga. Waring malawak ang saklaw ng pagsaway, ang buong salinlahi, hindi lamang ang siyam na alagad.

Dumarating ang atake habang dinadala ang bata, isang huling karahasan. Syrrhesso ang “ibinuwal”, ibagsak nang malakas sa lupa. Pinaghihiwalay ng Lucas ang mga gawa: sinasaway ni Jesus ang espiritu, pinagagaling ang bata, at isinasauli siya, kaya kapuwa pinangangalanan ang pagpapalayas at ang pagpapagaling.

Megaleiotes ang “karangalan”, kamahalan o kadakilaan, ang salitang ginamit ng mga panday-pilak sa Efeso para kay Artemis sa Mga Gawa 19:27. Sa Dios ito iniuukol ng Lucas, samantalang bumabaling ang kasunod na sugnay sa lahat ng ginagawa ni Jesus, pinagtatabi ang dalawa.

Literal na ilagay ang mga salitang ito sa inyong mga tainga ang “Manuot sa inyong mga tainga”, isang paraang Hebreo ng pagsasabing makinig nang mabuti. Ang pagkabigay lamang ang ibinibigay ng ikalawang hula sa Lucas, walang binabanggit na kamatayan o pagbangon. Paradidomi ang “ibibigay”, ang pandiwang maglalarawan sa ginawa ni Judas.

Ipinahihiwatig ng balintiyak na “sa kanila'y nalilingid” na sa Dios nanggaling ang pagkakatago, gaya ng sa 18:34 at sa daan ng Emaus (24:16). Aisthanomai ang pandiwa ng pag-unawa rito, pagkakilala sa pamamagitan ng pandama, dito lamang sa Bagong Tipan.

Dialogismos ang “pagmamatuwiran”, pagtatalong maaaring nangyari sa kanilang isip gayundin nang malakas, sapagka't binabanggit ng talatang 47 ang pangangatwiran ng kanilang puso. Pahambing ang anyo sa Griego, mas dakila, na para bang niraranggo ang labindalawa laban sa isa't isa.

Sa sinaunang daigdig, walang katayuang legal ang bata at kakaunti ang halaga sa lipunan. Inilalagay siya ni Jesus “sa kaniyang siping”, para heauto, sa kaniyang tabi, ang puwesto ng karangalan sa tabi ng panginoon.

Ang “sa pangalan ko” ay dahil sa akin, alang-alang sa akin. Gumagamit ang huling sugnay ng parehong pahambing, ho mikroteros, ang lalong maliit, na ginamit ni Jesus sa pinakamaliit sa kaharian na lalong dakila kay Juan (7:28).

Imperpekto ang “pinagbawalan”, paulit-ulit naming sinubukang pigilin siya, na maaaring mangahulugang hindi tumigil ang lalake. Ipinaaalaala ng tagpo si Josue na humiling kay Moises na pagbawalan sina Eldad at Medad sa panghuhula sa kampamento (Mga Bilang 11:28–29), at ang pagtanggi ni Moises.

Iniingatan ng Lucas ang dalawang panig ng isang pares: ang mapagbigay na salitang ito, at ang mas mabigat na kasabihan sa 11:23 na ang hindi sumasa kaniya ay laban sa kaniya. Tungkol sa isang kumikilos sa pangalan ni Jesus ang una; tungkol sa pagwawalang-kinikilingan kay Jesus mismo ang ikalawa.

Ang pagtanggap sa itaas ay analempsis, pangngalang dito lamang ginagamit sa Bagong Tipan, at ang kaugnay na pandiwa ang naglalarawan sa pag-akyat sa langit sa Mga Gawa 1:2 at 11. Idyomang Hebreo ng matatag na layunin ang pagpapanatiling harap ng mukha, gaya ng Isaias 50:7, kung saan ginawa ng lingkod ang kaniyang mukha na parang batong pingkian.

Angeloi ang “mga sugo”, ang salita ring nasa pagsipi sa Malakias sa 7:27. Ang pagdaan sa Samaria ang tuwirang daan mula Galilea patungong Jerusalem, tatlong araw na paglalakbay ayon kay Josefo. Sa Bundok Gerizim sumasamba ang mga Samaritano, hindi sa Jerusalem.

Iisa ang dahilang ibinibigay sa pagtanggi: nakaharap ang mukha niya sa Jerusalem. Kung minsan ay itinataboy o sinasalakay ang mga peregrinong tumatawid sa Samaria para sa mga pista; isinasalaysay ni Josefo ang mga taga-Galilea na pinatay sa nayon ng Ginae habang papunta sa isang pista.

Dalawang ulit nagpababa si Elias ng apoy sa mga kawal na sinugo ni Haring Ocozias (2 Mga Hari 1:10–12), at sa Samaria mismo iyon nangyari. Itinatala ng Marcos 3:17 na pinangalanan ni Jesus sina Santiago at Juan na Boanerges, mga anak ng kulog, na naipaliliwanag ng kahilingang ito. Wala sa ilang manuskrito ang karugtong na gaya ng ginawa ni Elias, at wala rin iyon sa nakalimbag dito.

Sinasadyang pagharap ang “lumingon”, gaya nang lumingon siya sa babae sa 7:44. Epitimao ang “pinagwikaan”, ang pandiwang ginamit na niya sa lagnat, hangin at mga demonio, na ngayo'y ginugugol sa dalawa sa pinakamalapit niyang alagad.

Heteran ang nayong pinuntahan nila, “ibang” nayon, at hindi sinasabi ng Lucas kung Samaritano ito. Hindi magtatagal at gagawin ng Aklat ni Lucas na pangunahing tauhan ng talinghaga ang isang Samaritano (10:33) at pababalikin ang isang ketonging Samaritano upang magpasalamat (17:16).

Ginagawang eskriba ng Mateo 8:19 ang nagboluntaryo; iniiwan siyang walang pangalan ng Lucas, at inilalagay ang pag-uusap “sa daan”, sa daang patungong Jerusalem na kasisimula pa lamang. Ipinangangako ng “saan ka man pumaroon” ang isang patutunguhang hindi pa sinasabi sa kaniya.

May lungga ang mga sorra at ang mga ibon ay may kataskenoseis, mga dapuan, mula sa pandiwa ng pagtatayo ng tolda. Wala kahit iyon ang Anak ng tao. Sinasabi ito sa araw na katatanggi pa lamang ng isang nayon na patuluyin siya.

Sa pagkakataong ito, si Jesus ang tumatawag, at pumapayag ang lalake ngunit humihingi ng pagkakasunod-sunod. Napakabigat na tungkulin ang paglilibing sa ama kaya sa bandang huli ay pinalalaya ng Mishnah sa pagbigkas ng Shema ang lalaking may patay na hindi pa nailibing.

Ang Lucas lamang ang nagdaragdag ng tungkulin: “yumaon ka at ibalita mo”, diangello, ipahayag sa malayo at malawak. Binabasa ng marami ang unang “patay” bilang patay sa espiritu at ang ikalawa bilang patay sa katawan, isang pagpapakahulugang bagay sa laro ng salita bagaman hindi ito tahasang sinasabi ng teksto.

Apotassomai ang “magpaalam”, ang pandiwang gagamitin ni Jesus sa 14:33 para sa hindi tumatalikod sa lahat ng kaniyang tinatangkilik. Nasa sariling salita ng lalake, “Susunod ako sa iyo, Panginoon; datapuwa't”, ang buong suliranin.

Magaan ang arado sa Palestina, pinipihit ng isang kamay habang hawak ng isa ang tungkod na pantaboy sa mga baka, at nakagagawa ng likong tudling ang mag-aararong lumilingon. Pinayuhan na ni Hesiodo ang mga magsasaka na ituon ang mata sa guhit. Euthetos ang “karapatdapat”, maayos ang pagkakalagay o angkop.