Tumatanggi sa lupain ang isang salinlahi at tumatanggap ng ilang

Ang “naglakas ng kanilang tinig” ay ang buong-lalamunang sigaw ng hayag na pagluluksa. Iniuugnay ng Talmud (Taanit 29a) ang gabing ito sa ikasiyam ng Av, ang petsang bumagsak nang maglaon ang dalawang Templo: umiyak kayo nang walang dahilan, at magtatakda ako sa inyo ng pag-iyak sa mga salinlahi.

Ang “inupasala” ay lun, ang pandiwa ng pagbubulung-bulong mula sa Exodo 15–17, at dumaraan ito sa buong kabanata hanggang sa ang hatol sa mga talatang 27–36 ay mabuo mula rito. Ang “sana” ay salin ng lu, “kung sana”: isang hangarin, na may dalawang dakong iniaalok para sa kamatayang hinahangad nila.

Ang “mga huli” ay baz, samsam, ang dinadala ng hukbong lumulusob, mga babae at bata na kinuhang samsam. Sa unang pagkakataon sa krisis na ito, tuwirang pinangangalanan ng paratang ang Panginoon: siya ang nagdala sa kanila rito upang mabuwal.

Ang “maglagay ng isang kapitan” ay literal na “magbigay tayo ng ulo”, rosh, ang salitang naglarawan sa labing dalawang tiktik sa 13:3. Inaalala ng Nehemias 9:17 ang mungkahi na para bang isinagawa nga: humirang sila ng kapitan upang bumalik sa kanilang pagkaalipin.

Ang pagpapatirapa ang tindig na muling gagawin nina Moises at Aaron nang tipunin ni Core ang karamihan sa 16:4 at 16:22, at sa Meriba sa 20:6. Dito ginawa ito “sa harap ng buong kapulungan”, lantad sa paningin ng bayang humihingi ng ibang pinuno.

Ang paghapak ng suot ay kilos ng dalamhati at sindak, gaya ng paghapak ni Jacob sa kaniyang suot dahil kay Jose sa Genesis 37:34. Sa 13:30 nag-iisang nagsalita si Caleb; ngayon unang binanggit si Josue sa tabi niya, at nakatayo ang dalawang tiktik laban sa sampu.

Ang “napakainam na lupain” ay tovah meod meod, “mabuting-mabuti”, inulit ang salita. Sinasagot ng dalawang tiktik ang masamang balita ng 13:32 sa pinakapayak na kasalungat na kaya ng wika: mabuti ang lupaing kanilang dinaanan.

Ang “kalulugdan” ay chafets, maaliw o malugod, kaya nakasalalay ang lahat sa lingap ng Panginoon, hindi sa lakas ng Israel. Inuulit ng “ibibigay niya sa atin” ang mismong salita ng Panginoon sa 13:2, at ikatlong beses na sa dalawang kabanata binanggit ang gatas at pulot.

Ang “kalinga” ay literal na “lilim nila”, tsillam, ang proteksiyong ibinibigay ng anino sa init ng ilang. Ginagamit ng Mga Awit 121:5 ang larawan ding ito, ang Panginoon bilang lilim. Nawala na ang lilim sa ibabaw ng Canaan; ang lilim sa ibabaw ng Israel ay ang Panginoong kasama nila.

Pagbitay ng buong pamayanan ang pagbato, bawat kamay ay nakikibahagi. Lumilitaw ang kaluwalhatian ng Panginoon sa tabernakulo ng kapisanan, gaya ng muling paglitaw nito nang magtipon ang pulutong ni Core sa 16:19 at 16:42 at sa tubig ng Meriba sa 20:6.

Ang “hahamakin” ay naats, itakwil o hamakin, na muling ginamit sa talatang 23 at sa 16:30. Ang “mananampalataya” ay heemin, ang pandiwa ng Genesis 15:6, kung saan sumampalataya si Abram sa Panginoon. Humihingi ng hangganan ang inulit na “hanggang kailan”, hangganang sinasabi ng Panginoon na nalampasan na.

Ang “hindi ko sila pamamanahan” ay horish, palayasin sa pag-aari, ang pandiwang karaniwang ginagamit sa pagpapalayas sa mga Cananeo: iminumungkahi ng Panginoon na gawin sa Israel ang isinugo ang Israel na gawin. Inuulit ng alok na gawing bansa si Moises ang Exodo 32:10, pagkatapos ng gintong guya.

Putol-putol at mahirap ipaliwanag ang Hebreo rito. Egipto ang unang salita ng sagot ni Moises: ang dakong ninais balikan ng bayan ang unang tagapakinig na binabanggit niya.

Ang “mukhaan” dito ay literal na “mata sa mata”, ayin beayin, pariralang sa Isaias 52:8 lamang matatagpuan sa ibang dako. Ipinalalagay ni Moises na umabot na sa Canaan ang balita ng paglabas, gaya ng patutunayan ni Rahab sa Josue 2:10 nang sabihin niyang nabalitaan nila kung paano tinuyo ng Panginoon ang Dagat na Mapula.

Ang “na parang isang tao” ay sa iisang dagok, sabay na pinabagsak ang buong bayan. Ang “kabantugan” ay shimakha, ang narinig tungkol sa iyo, mula sa pandiwa ng pakikinig: nakarinig na ang mga bansa, at ang tanong ay kung ano ang sunod nilang sasabihin.

Kawalang-kakayahan ang salitang inilalagay ni Moises sa bibig ng mga bansa, mula sa yakhol, ang pandiwang ginamit ng mga tiktik sa 13:31 nang sabihin nilang hindi sila makaaakyat. Sinabi ng bayan na hindi nila kayang sakupin ang lupain; sasabihin ng mga bansa na hindi sila kayang dalhin ng Panginoon.

Ang Panginoon dito ay Adonai sa Hebreo, hindi ang banal na pangalan. Sa mga balumbong Hebreo, pinalaki ang unang titik ng salitang isinaling “maging dakila”, yigdal, isa sa iilang pinalaking titik ng tekstong Masoretiko. Itinuturo ng “ayon sa iyong sinalita” ang mga salita ng Exodo 34.

Sinisipi ni Moises ang Exodo 34:6–7 ngunit pinaiikli. Iniiwan niya ang pagiging mahabagin at mapagbiyaya, ang kasaganaan sa kabutihan at katotohanan, at ang pag-iingat ng awa sa libolibo, at iniingatan ang sugnay tungkol sa pagdalaw sa kasamaan. Ang sinisipi niya ay ang bahaging bagay sa bayang may sala na.

Ang “Ipatawad” ay salach, isang kapatawarang sa Dios lamang iniuukol ng Lumang Tipan. Ang ikalawang pandiwa, ang pagpapatawad mula sa Egipto, ay nasa, buhatin o dalhin, kasalanang inalis. Ginagawa ng “mula sa Egipto hanggang ngayon” ang buong paglalakbay na talaan ng mga kapatawarang naibigay na.

Sinasagot ng “ayon sa iyong salita” si Moises sa sarili niyang mga termino. Binibigkas sa sinagoga ang “Aking pinatawad ayon sa iyong salita” sa bisperas ng Araw ng Pagtubos, kasunod ng pakiusap ni Moises sa naunang talata.

Ang “kung paanong ako'y buhay” ay ang panunumpang chai ani, ang Dios na sumusumpa sa sarili niyang buhay, ang unang pagkakataong inilagay ng Kasulatan ang panunumpang iyon sa kaniyang bibig. Kinukuha ng Habacuc 2:14 ang ikalawang kalahati: mapupuno ang lupa ng pagkakilala sa kaluwalhatian ng Panginoon.

Ang “tinukso” ay nissah, subukin, ang pandiwang nagpangalan sa Massah sa Exodo 17:7, kung saan tinukso nila ang Panginoon sa pagtatanong kung siya ba'y nasa gitna nila o wala. Eksakto ang “nakakita ng aking kaluwalhatian”: kalilitaw pa lamang ng kaluwalhatian sa harap nilang lahat sa talatang 10.

Pormula ng panunumpa sa Hebreo ang “Tunay na hindi nila makikita”, literal na “kung makikita nila”, isang sumpang hindi tinapos na ang ibig sabihin ay tiyak na hindi. Ang “humamak” ay ang naats ng talatang 11 muli. Inuulit ng Deuteronomio 1:35 ang panunumpa nang isalaysay ito muli ni Moises.

Ang “sumunod na lubos” ay literal na “pinuno sa likod ko”, idyomang muling ginamit kina Caleb at Josue sa 32:12, at sa 1 Mga Hari 11:6 kay David, na hindi napantayan ni Solomon. Ang “lupain na kaniyang pinaroonan” ay ang Hebron, na ibinigay ng Josue 14:13–14 kay Caleb.

Ang paalala tungkol sa mga Amalecita at Cananeo “sa libis” ay naghahanda sa mga talatang 43–45, kung saan bababa ang mga bayan ding iyon mula sa bundok. Ang daang patungo sa Dagat na Mapula dito ay malamang ang daan patungo sa Golpo ng Aqaba, patimog at pasilangan, palayo sa Canaan.

Ikalawang pananalita, ngayo'y kay Moises at Aaron na magkasama, ang dalawang nagpatirapa sa talatang 5. Ang unang pananalita, kay Moises lamang, ang nagbigay ng hatol; ibinibigay ng isang ito ang mga termino nito upang sabihin sa bayan.

Kulang ang simula sa Hebreo, literal na “Hanggang kailan para sa masamang kapisanang ito”, at pinupunan ng nakalimbag na talata ng “titiisin ko”. Tatlong ulit binanggit ang pag-upasala sa iisang talata; ang salitang telunot ay ginamit ng Exodo 16:7–12 tungkol sa mana.

Ang “sa aking pakinig” ay sumasagot sa reklamong masama sa mga tainga ng Panginoon sa 11:1 at sinabi sa pakinig ng Panginoon sa 11:18. Ang panunumpang chai ani ng talatang 21 ay muling isinumpa, ngayo'y sa hatol sa bayan.

Ang “mga bangkay” ay pegarim, ang malupit na salita para sa mga katawang nabuwal kung saan nakahiga. Ang “nangabilang” ay paqad, ang pandiwa ng pagbilang sa kabanata 1. Nang kunin ang ikalawang pagbilang sa 26:64, sinusuri ng aklat ang hatol: wala ni isang lalake sa unang bilang ang natira.

Kaparehong anyo ng panunumpa sa talatang 23 ang “tunay na hindi kayo papasok”, “kung kayo'y papasok”. Ang “pinagtaasan ko ng aking kamay” ay ang kilos ng panunumpa, gaya ng sa Exodo 6:8. Unang binanggit si Caleb dito, gayong si Josue ang nauna sa talatang 6.

Ang “mga bata” ay taf, ang mga batang napakabata pa upang lumakad, ang mga umaasa sa kampamento. Ang “itinakuwil” ay maas, tinanggihan bilang walang halaga. Idinadagdag ng Deuteronomio 1:39 na ang mga batang ito ay wala pang kaalaman sa mabuti at masama, napakabata upang makibahagi sa pagtanggi.

Mariin sa Hebreo ang panghalip sa “Nguni't tungkol sa inyo”, itinapat sa mga bata ng talatang 31. Halos eksaktong inuulit ng talata ang mga nabuwal na bangkay ng talatang 29, at walang iniiwang puwang ang inulit na hatol para sa mga eksepsiyon lampas sa dalawang napangalanan na.

Ang “magiging gala” ay literal na “magiging mga pastor”, roim, isang salinlahing namumuhay bilang mga pastol sa pastulan ng ilang. Ang “pakikiapid” ay zenut, kawalang-katapatan, ang tipan na inilarawang pinagtaksilang kasal. Kung bibilangin mula sa paglabas, tatlong pu't walong taon pa ang natitira sa apat na pu, gaya ng pagtutuos ng Deuteronomio 2:14.

Bumabalik ang pagtutuos na isang araw sa isang taon sa Ezekiel 4:6, kung saan nakahiga ang propeta sa kaniyang tagiliran nang apat na pung araw para sa Juda, isang araw para sa bawat taon. Ang apat na pung araw ng pagtingin ay binabayaran ng apat na pung taon ng hindi pagpasok.

Ang “nagpipisan” ay noadim, nagtipon sa takdang tagpuan, mula sa ugat ng tolda ng kapisanan, ohel moed: nagtipon ang kapisanan, ngunit laban sa Dios. Ang “matutunaw” ay tamam, matapos o malubos, isang hatol na tatakbo hanggang maubos ang salinlahi.

Pampagawa ang pandiwang Hebreo: ang mga lalaking ito ang nagpaupasala sa buong kapisanan. Nagbubukas ang talata sa kanilang pagkakasugo, “na sinugo ni Moises”, at nagsasara sa ginawa nila rito, ang paninirang-puri ding iyon ng 13:32.

Ang “salot” ay maggefah, isang dagok o hampas, ang salita para sa mga salot pagkatapos ni Core sa 16:48 at sa Baal-peor sa 25:9. Inilalagay ng “sa harap ng Panginoon” ang kanilang kamatayan sa kaniyang presensiya, marahil sa mismong tolda. Hindi na inuulit ang kanilang mga pangalan mula sa kabanata 13.

Iisang pandiwang Hebreo ang “naiwang buhay”, chayu, “nabuhay sila”. Sa labing dalawang lumakad sa lupain, dalawa ang natira, at ang dalawang ding ito ang pinangangalanan ng 26:65 bilang tanging mga lalakeng natira mula sa buong unang bilang.

Ang “tumaghoy na mainam” ay hitabbelu, ang pandiwa ng pagluluksa sa patay: nagdadalamhati ang bayan na para bang nakalibing na sila. Dumarating ang ulat sa pamamagitan ni Moises bilang “mga salitang ito”, ang dalawang pananalita sa mga talatang 20–35.

Ang pagbangong maaga ang unang bagay sa kabanata na kusang ginagawa ng bayan. Ang kabundukang tinanggihan nila sa 13:17 ang inaakyat nila ngayon. Ang “Narito kami” ay hinnennu, maramihan ng hineni ni Abraham, “narito ako”, kahandaang iniaalok nang huli na nang isang araw.

Ang “sinasalangsang” ay avar, tumawid, ang pandiwa ng pagdaan: tinatawid nila ang mismong utos. Ang “ikasusulong” ay tsalach, magtagumpay, ang salitang ginamit ng Genesis 39:3 nang pagtagumpayin ng Panginoon ang lahat ng ginagawa ni Jose.

Sinasagot ng “ang Panginoon ay wala sa gitna ninyo” ang talatang 14, kung saan sinabi ni Moises sa Dios na alam ng mga bansa na ang Panginoon ay nasa gitna ng bayang ito. Ang presensiyang naging dahilan upang pumasok ang ngayo'y dahilan upang huwag umakyat.

Ang “mangabubuwal sa tabak” ay mismong kapalarang kinatakutan ng bayan sa talatang 3, na ngayo'y ibinababala para sa kabaligtarang pasiya. Ang “humiwalay” ay shavtem, mula sa shuv, ang pandiwa ng pagbabalik sa Egipto sa talatang 3: bumalik nga sila sa wakas.

Ang “nagpumilit” ay yapilu, bihirang pandiwa, marahil “namintog” o “nagwalang-bahala”, na ang ugat ay muling lumilitaw lamang sa Habacuc 2:4, sa kaluluwang nagmamataas. Ipinaaakyat sila ng Hebreo “sa taluktok ng bundok”, mga salita ring ginamit sa talatang 40.

Ang “nilupig” ay katat, pagdurug-durugin. Ang Horma ay “itinalaga” o “pagkapuksa”, mula sa cherem; sa 21:3 itatalaga ng Israel ang rehiyon ding iyon at ipaliliwanag ang pangalan. Sinasabi ng Deuteronomio 1:44 na hinabol sila ng mga humahabol na gaya ng mga pukyutan.