Mga bagong tapyas, parehong tipan

Ang “Humugis” ay pesal, ugat ng pesel, ang larawang inanyuan ng 4:16: iisang pandiwa para sa pag-ukit ng diyus-diyusan at sa pagtatapyas ng bato ng tipan. Sa Exodo, sa kalaunan pa gagawin ni Bezaleel ang kaban (37:1); dito, gumawa na si Moises bago umakyat. Nilutas ito ni Rashi sa isang pansamantalang kaban, na pagtutugma niya at hindi ng teksto.

Itinatala ng “iyong binasag” ang pagbasag nang walang salita ng paninisi. Lumampas pa ang Talmud (Shabbat 87a) at nakarinig ng pagsang-ayon sa parirala, nilalaro ang Hebreo na parang mabuti at binasag mo ang mga iyon. Laro iyon ng mga rabbi sa tunog ng mga salita.

Ang akasia, shittah, ay ang matigas at mabuhol na punong tumutubo pa sa mga wadi ng Sinai at Araba, at ang kahoy ng lahat ng kasangkapan ng tabernakulo (Exodo 25:10). Shittim, ang mga akasia, ang pangalan ng huling himpilan ng Israel bago ang pagtawid (Mga Bilang 25:1).

Malabo ang pagtatapos ng Exodo 34:28, na nagsasabing siya ang sumulat sa mga tapyas, at pinagtalunan ng mga mambabasa kung si Moises o ang Dios ang tinutukoy. Nilulutas ito ng Deuteronomio: ang Dios ang sumulat, at iisang teksto ang isinulat, “ang ayon sa unang sulat”.

Nagsasalita ang “nangandoon” mula sa panahong maaari pang ituro ang mga tapyas. Ganito rin ang iniuulat ng 1 Mga Hari 8:9 sa pagtatalaga ng templo ni Solomon: walang anuman sa kaban maliban sa dalawang tapyas na bato na inilagay roon ni Moises sa Horeb.

Ang Beerot Bene-ja-acan ay nangangahulugang mga balon ng mga anak ni Jaacan, isang angkang binanggit sa mga Horeo ng Seir (1 Mga Cronica 1:42). Inililista ng Mga Bilang 33:31–32 ang dalawang hintuan ding ito sa kabaligtarang pagkakasunod, Moserot bago ang Bene-jaacan. Sa Mga Bilang 20:28, isinuot kay Eleazar ang mga kasuutan ni Aaron.

Ang Gudgod ay ang Hor-gidgad ng Mga Bilang 33:32. Namumukod ang Jotbatha, “lupain ng mga batis ng tubig”, sa talaan ng mga tuyong hintuan; inilalagay ito sa oasis ng Taba malapit sa Eilat, ngunit pagkilala iyon at hindi katiyakan. Ang mga batis ay mga wadi na may agos.

Itinatali ng “Nang panahong yaon” ang paghirang kay Levi sa gintong guya, nang tumugon ang mga anak ni Levi sa panawagan ni Moises kung sino ang nasa panig ng Panginoon (Exodo 32:26–29). Ang pagbabasbas sa Kaniyang pangalan ay ang basbas ng saserdote sa Mga Bilang 6:24–26, na humihiling na pagpalain at ingatan ng Panginoon ang bayan.

Tumuturo ang “ayon sa sinalita ng Panginoon mong Dios sa kaniya” sa Mga Bilang 18:20, kung saan sinabi ng Dios kay Aaron na Siya ang kaniyang bahagi at mana, at ibinigay sa mga Levita ang ikasampung bahagi sa halip na lupa. Ganito rin ang pahayag ng Mga Awit 16:5 sa unang panauhan: ang Panginoon ang bahagi ng mana ng mang-aawit.

Sa titik, ang “hindi ka lilipulin” ay hindi Niya ninais, lo avah. Ito ang pandiwa ng 1:26, kung saan ayaw umakyat ng Israel, at ng 2:30, kung saan ayaw silang paraanin ni Sehon. Ayaw sumunod ng Israel; ayaw lumipol ng Dios.

Ginagamit ng “lumakad ka na manguna” ang massa, ang pagbunot ng mga tulos ng tolda upang lisanin ang himpilan. Bumabalik ang mga salita sa pasimula ng aklat, kung saan sinabi ng Dios sa Horeb na tama na ang pananatili sa bundok at maglakbay na sila (1:6–7). Bumalik ang kasaysayan sa pinagsimulan nito.

Bumabaling ang “At ngayon” mula sa kasaysayan tungo sa hinihingi, gaya ng ginawa ng 4:1. Inuulit ang tanong ng Mikas 6:8, na nagtatanong kung ano ang hinihingi ng Panginoon kundi gumawa ng matuwid, umibig sa kaawaan, at lumakad nang may kababaang-loob kasama ng Dios. Tatlo ang ibinibigay ni Mikas; lima ang sa Deuteronomio.

Dito lamang nagsasara ang tanong na sinimulan sa 10:12, kaya ang pagtupad sa mga utos ang huli sa hinihingi ng Dios, pagkatapos ng takot, paglakad, pag-ibig at paglilingkod. May sariling pangangatwiran ang pagkakasunod: inilista ang pagsunod bilang pagpapahayag ng pag-ibig, hindi bilang bayad sa pagpasok dito.

Pasukdol ang “langit ng mga langit”, ang pinakamataas na langit. Ginagamit ni Solomon ang parirala sa pagkamangha na maninirahan pa ang Dios sa isang bahay, gayong hindi Siya makasya kahit sa langit ng mga langit (1 Mga Hari 8:27). Ganito rin ang sinasabi ng Mga Awit 24:1 tungkol sa lupa.

Ang “lamang” ay raq, gayon man o sa kabila nito: ang may-ari ng lahat ay napalapit sa iisang pamilya. Chashaq ang pandiwa sa “nagkaroon lamang ng hilig”, gaya sa 7:7, ngayon para sa mga magulang. Ibinabaling ng Amos 3:2 ang ganitong lohika sa paghatol: sila lamang ang nakilala ng Dios sa lahat ng angkan, kaya sila ang parurusahan Niya.

Minsang tinawag ni Moises ang sarili na taong may di-tuling labi (Exodo 6:12), bibig na ayaw gumana. Dito, ang puso ang sangkap na ayaw bumukas. Inuulit ng Jeremias 4:4 ang utos at nagtatayo rito ang Mga Taga-Roma 2:29; sa 30:6, ipinangangako ng Dios na Siya mismo ang tutuli.

Mga pasukdol na Hebreo ang “Dios ng mga dios” at “Panginoon ng mga panginoon”, gaya ng kabanal-banalan; inaawit ang mga ito ng Mga Awit 136:2–3 at iniaangkop ng Pahayag 19:16. Sa titik, ang “hindi nagtatangi ng tao” ay hindi nag-aangat ng mukha, ang idyoma sa pagkiling sa nagpepetisyon. Ipinagbabawal din sa mga hukom ng 16:19 ang suhol.

Ang ulila, ang babaing bao at ang taga ibang lupa ay isang tatluhang bumabalik sa buong aklat (14:29; 16:11; 24:17–21; 26:12; 27:19). Ang “kasuutan” ay simlah, ang balabal ng 8:4, ang mismong damit na ipinagbabawal ng 24:17 na kunin ng nagpapautang sa isang babaing bao bilang sangla.

Ang tanging ibang dakong inuutusan ang Israel na ibigin ang taga ibang lupa ay ang Levitico 19:34, na nag-uutos na ibigin siya gaya ng sarili sapagka't naging dayuhan sila sa Egipto. Ang dayuhan, ger, ay banyagang naninirahan na walang lupa at kamag-anak. Idinadagdag ng Exodo 23:9 na alam nila ang puso ng isang dayuhan.

Halos salita sa salita ito ng 6:13, na may isang dagdag: “sa kaniya'y lalakip ka”. Ginagamit ng pamamaalam ni Josue ang pandiwa ring ito, na kumapit sa Panginoon gaya ng ginawa nila hanggang sa araw na iyon (Josue 23:8), ang pandiwang naglalarawan sa pagkapit ni Ruth kay Noemi (Ruth 1:14).

Maaaring mangahulugan ang “Siya ang iyong kapurihan” na Siya ang iyong pinupuri, o Siya ang iyong karangalan, ang ipinagmamalaki mo. Matapos tanggihan ng 9:4–6 ang anumang pagmamalaki ng Israel sa sarili nitong katuwiran, binibigyan ito ng isa rito. Nananalangin ang Jeremias 17:14 na ang Dios ang kaniyang kapurihan. Ang “kakilakilabot” ay nakapupukaw ng sindak at paggalang.

Sinusunod ng “pitong pung tao” ang Genesis 46:27 at Exodo 1:5. Pitumpu't lima ang bilang ng Griegong Lumang Tipan, idinadagdag ang mga apo ni Jose, at iyon ang sinusunod ni Esteban sa Mga Gawa 7:14. Sinisipi ng mga bituin sa langit ang pangako ng Genesis 15:5, natupad na ngayon sa karamihang nakikinig.