Nagsisimula ang kaaliwan sa Diyos na hindi napagod

Limang ulit sinasabi ng Mga Panaghoy 1 tungkol sa bumagsak na Jerusalem na walang umaliw sa kaniya (1:2, 9, 16, 17, 21). Ang talatang ito ang sagot, at dinodoble pa ang pandiwa. Maramihan ang “Inyong aliwin,” kaya hindi lamang ang propeta ang isinusugo. Ang “sabi” ay nasa anyong nangangahulugang patuloy niya itong sinasabi.

Ang “Mangagsalita kayong may pagaliw” ay literal na ‘magsalita sa puso,’ ang pananalita ng panliligaw: ganito nakiusap si Sichem sa puso ni Dina (Genesis 34:3), at sa Oseas 2:14 ay dadalhin ng PANGINOON ang Israel sa ilang at “pagsasalitaan ko siyang may pagaliw,” ang parehong pananalita sa Ang Dating Biblia. Ang “pakikipagdigma” ay tsava, ang mabigat na panahon ng paglilingkod ng isang sundalong kinalap. Ang “ipinatawad” ay pandiwa ng utang na tinanggap bilang bayad na nang buo.

Sa Hebreo, sa paghahanda nakakabit ang ilang: ‘May tinig na sumisigaw, Sa ilang ay ihanda ninyo ang daan,’ at ganito rin ang bantas ng Ang Dating Biblia, “Ang tinig ng isang sumisigaw, Ihanda ninyo sa ilang.” Literal itong tinupad ng pamayanan sa Qumran, na lumipat sa disyerto upang ihanda ang daan at sinipi ang talatang ito sa kanilang alituntunin. Sinusunod ng mga Ebanghelyo ang Griego, na naglalagay sa tinig mismo sa ilang.

May Daan ng Prusisyon ang Babilonia na itinayo upang ilibot ang mga dios nito sa lungsod tuwing bagong taon; malamang na nakita ito ng mga tapon. Para sa PANGINOON ang daang ito, tumatawid sa disyerto patungong Jerusalem. Ang “mga bakobako” ay magagaspang na tagaytay na papatagin tungo sa malapad na sahig ng libis.

Minsang pinuno ng kaluwalhatian ang tabernakulo kaya hindi makapasok si Moises (Exodo 40:34-35), at nakita ni Ezekiel na umalis ito sa templo patungong silangan (Ezekiel 10–11). Ang “magkakasama” ay yachdav, sabay-sabay. Ang “sinalita ng bibig ng Panginoon” ay pirmang pansara na ginagamit ng aklat sa 1:20 at muli sa 58:14.

Ang balumbon mula sa Qumran at ang Griego ay may ‘At aking sinabi, Ano ang aking idadaing?’, isang pambihirang sandali sa mga kabanatang ito na nagsasalita ang propeta sa unang panauhan; “At sinabi ng isa” ang nasa Ang Dating Biblia. Ang “kagandahan” ay chesed, ang salitang karaniwang isinasaling awa o tapat na pag-ibig: kumukupas ang katapatan ng tao gaya ng bulaklak sa parang, o gaya ng sinasabi ng Oseas 6:4, “parang ulap sa umaga.”

Ang “hinga” na humihihip ay ruach, dito ang mainit na hanging silangan mula sa disyerto, na kayang gawing kayumanggi ang luntiang burol sa isang araw. Sa malaking balumbon ni Isaias mula sa Qumran, nakaligtaan noong una ang dulo ng talatang ito at ang simula ng susunod, nang lumukso ang mata sa pagitan ng magkaparehong mga salita; isinulat ito kalaunan ng ibang kamay.

Ang “mamamalagi” ay yaqum, bumangon at manatiling matatag, ang pandiwa ng 46:10: “Ang payo ko ay mananayo.” Binubuksan ng salita ng Dios ang bahaging ito ng aklat dito at isinasara ito sa 55:11, “Magiging gayon ang aking salita na lumalabas sa bibig ko: hindi babalik sa akin na walang bunga,” isang balangkas sa palibot ng mga kabanata 40 hanggang 55.

Ang “nagsasabi ng mga mabuting balita” ay pambabaeng participle sa Hebreo, mevasseret: babae ang tagapagbalita, gaya ng mga babaing lumalabas na umaawit dala ang balita ng tagumpay (ihambing ang Mga Awit 68:11, “ang mga babaing nangaghahayag ng mga balita”). Mula sa pandiwang basar kinuha ng mga tagapagsaling Griego ang euangelizo, ang salitang pinagmulan ng ‘ebanghelyo.’ Pinaaabot ng mataas na bundok ang tinig sa bawat bayan ng Juda nang sabay-sabay.

Sinisimulan ng kamay na “magpupuno” ang isang hibla na tumatakbo sa aklat hanggang 51:9, “magbihis ka ng kalakasan, Oh bisig ng Panginoon,” 52:10, “Hinubdan ng Panginoon ang kaniyang banal na bisig,” at 53:1, “kanino nahayag ang bisig ng Panginoon?” Inuulit sa 62:11 ang “ang kaniyang ganting pala ay dala niya”; ang gantimpala ay ang kawang kaniyang iniuuwi.

Ang “mga nagpapasuso” ay alot, ang salitang ginamit ni Jacob nang tumanggi siyang magmadali sa pagsunod kay Esau: “ang mga kawan at ang mga baka ay nagpapasuso: at kung ipagmadali sa isa lamang araw ay mamamatay ang lahat ng kawan” (Genesis 33:13). Kay Jacob iniuukol ang kabanata, at sinasabayan ng pastor ang lakad ni Jacob. Ang “sinapupunan” ay ang tupi ng damit kung saan dinadala ang bagong silang na kordero.

Pambahay ang bawat panukat. Ang “dangkal” ay ang layo mula hinlalaki hanggang kalingkingan, mga siyam na pulgada. Ang “takal” ay shalish, ikatlong bahagi ng mas malaking yunit, isang panalok ng butil. Minamarkahan ng isang kamay ang langit at kasya ang alabok ng lupa sa isang takal ng kusina. Ganito ring uri ng tanong ang itinatanong ng Job 38:4-5: “O sinong nagunat ng panukat diyan?”

Ang “pumatnubay” ay tikken, sukatin o tantiyahin, ang pandiwa ring ginamit sa pagsukat sa langit sa talata 12. Ang unang tanong ay kung sino ang sumukat sa langit; ang ikalawa ay kung sino ang sumukat sa Espiritu ng Panginoon, na para bang may makakakuha ng sukat ng Isang siyang sumusukat.

Limang pandiwa ng pagtuturo ang pinagpatong sa iisang tanong: payo, pagsasaysay, pagtuturo sa landas, pagtuturo ng kaalaman, pagpapakilala ng daan. Ang “landas ng kahatulan” ay mishpat, ang mismong salita ng talata 27, kung saan dumaraing si Jacob na nilalagpasan ang kaniyang kahatulan. Ang Isang hindi kailanman tinuruan ng katarungan ang siyang pinararatangang nagpapabaya rito.

Ang “mga pulo” ay iyyim, ang mga baybayin at pulo ng Mediteraneo, salitang nagiging koro sa mga kabanatang ito: “Magsitahimik kayo sa harap ko, Oh mga pulo” (41:1), “ang mga pulo ay maghihintay sa kaniyang kautusan” (42:4), “Kayo'y magsipakinig sa akin, Oh mga pulo” (49:1). Ang mga bansang malayo sa kabila ng dagat ay kasimbigat lamang ng alikabok na hindi na pinapagpag sa timbangan.

Kailangan ng bawat handog na susunugin ang kahoy na nakaayos sa dambana (Levitico 1:7), at nasa Libano ang pinakamalalaking gubat na kilala ng sinaunang mundo. Sinasabi ng Dios sa Mga Awit 50:10, “bawa't hayop sa gubat ay akin.” Hindi magiging karapat-dapat na hain ang buong kabundukan kasama ang lahat ng hayop nito.

Ang “kulang kay sa wala” ay me'efes, mula sa efes, ang dakong nagwawakas ang isang bagay; ang “walang kabuluhan” ay tohu, walang anyong kaguluhan. Nasa likod ng salita ang tohu ng Genesis 1:2, ang lupang “walang anyo.” Ang mga bansang tinimbang kanina ay sinasabi na ngayong hindi man lamang tumatala sa timbangan.

Muling itinatanong ito sa talata 25 at sa 46:5, “Kanino ninyo ako itutulad, at ipaparis?” Dito, El ang salita para sa Dios, ang pangkalahatang katawagan ng bawat bayan para sa diyos, kaya lumalawak ang hamon: humanap ng anuman sa hanay ng mga dios ng alinmang bansa na maitatabi sa kaniya.

Dalawang manggagawa ang pinangangalanan: ang mangbububo na humuhulma ng larawan sa metal, at ang platero na nagpupukpok ng manipis na ginto sa ibabaw nito, ang paraang ginamit sa mga pigurang tanso na natagpuan sa Megiddo at iba pang dako. Ang mga pilak na kuwintas ay maaaring palamuti ng larawan o pangkabit dito sa kinalalagyan. Mahabang binabalikan ni Isaias ang pagawaang ito sa 44:9-20.

Ang “napakadukha sa gayong alay” ay isang pagbasa sa nakalilitong pariralang hamsukkan terumah. Marami ngayon ang tumuturing sa musukkan bilang pangalan ng isang matigas na kahoy, mula sa Akkadianong musukkannu, kaya pinipili ng tao ang kahoy na iyon bilang kaniyang alay. Alinman ang tama, ang kahoy na “hindi malalapok” ang unang kailangan ng isang dios.

Apat na tanong na sunud-sunod, at lahat ay nasa nakalipas: naibigay na ang aral sa mga patibayan ng lupa. Ipinaglalaban ng aklat na itinuturo na ito ng paglikha mismo mula pa sa pasimula, at hindi lamang ito pinansin ng mga nakikinig. Bumabalik ang ganito ring hamon sa talata 28.

Ang “balantok ng lupa” ay chug, ang bilog ng abot-tanaw o ang arko ng langit, at iisang salitang “balantok” ang ginagamit ng Ang Dating Biblia sa Mga Kawikaan 8:27, “nang siya'y maglagay ng balantok sa balat ng kalaliman.” Nakita ng mga tiktik ang kanilang sarili na “parang mga balang” sa tabi ng mga higante ng Canaan (Mga Bilang 13:33); dito, balang ang bawat nananahan sa lupa. Ang “tabing” ay doq, isang manipis na gasa.

Ang “mga pangulo” ay rozenim, ang mga makapangyarihan ng Mga Awit 2:2, kung saan “ang mga pinuno ay nagsasanggunian, Laban sa Panginoon.” Ang “mga hukom sa lupa” ay mga pinuno ng bawat uri, sapagkat paghatol ang pangunahing gawain ng hari. Lumilipat ang talata mula sa kawan ng mga balang sa talata 22 tungo sa pinakamakapangyarihan sa kanila, at hindi rin sila mas mabuti ang kinahinatnan.

Ang “puno” rito ay geza, isang tuod, ang salita ng 11:1: “may lalabas na usbong sa puno ni Isai.” Magpapasibol ng supling ang tuod ng sambahayan ni David; ang tuod ng mga pinunong ito ay hindi man lamang mag-uugat. Tatlong sugnay na “oo” ang nagpapatong-patong bago humihip ang hangin nang minsan at wala na sila.

Nakatayo rito ang “Banal” bilang hubad na titulo, walang karaniwang “ng Israel.” Inuulit ang tanong ng talata 18, ngayon sa unang panauhan: ang Dios mismo ang nagtatanong. Ang “upang makaparis ako niya” ay nangangahulugang kanino ako ipapantay, na para bang may humahawak ng isang paghahambing.

Mga dios ang mga bituin sa Babilonia; may kaniya-kaniyang planeta sina Marduk, Ishtar at Nabu. Dito ay tinitipon sila na parang mga kawal, inilalabas “ayon sa bilang,” at bawat isa ay sumasagot sa pangalang ibinibigay ng PANGINOON. Ganito rin ang sinasabi ng Mga Awit 147:4: “Kaniyang sinasaysay ang bilang ng mga bituin; siya ang nagbibigay sa kanila ng lahat nilang pangalan.”

Tumatakbo ang pagpapares ng Jacob at Israel sa mga kabanatang kasunod (41:8, 42:24, 43:1, 44:1). Ang “lingid” ay pandiwang ginamit ng Mga Panaghoy sa Dios na nagtakip ng kaniyang sarili ng alapaap “na anopa't hindi makadaan ang anomang panalangin” (Mga Panaghoy 3:44). Ito lamang ang pananalita ng bayan sa buong kabanata, at iyon pala ang sinasagot ng kabanata mula pa sa simula.

Ang “nanlalata” at “napapagod” ay ya'aph at yaga, at bumabalik ang dalawang pandiwang ito sa mga talata 30 at 31 na ikinakapit sa tao. Wala sa PANGINOON ang alinman; nasa mga binata ang dalawa; ang mga naghihintay sa kaniya ay pinalalaya sa dalawa. Katapat ng “walang makatarok ng kaniyang unawa” ang Mga Awit 147:5, “ang kaniyang unawa ay walang hanggan.”

Ang “walang kapangyarihan” ay gumagamit ng on, ang salita para sa sigla at kalakasan ng lalaking nasa kasibulan. Ang “pinananagana” ay yarbeh, pinararami, ang pandiwa ng pangako kay Abraham na pararamihin ang kaniyang binhi. Sa mga naubusan na mismo napupunta ang pagbibigay, hindi sa may natitira pa.

Ang “mga kabinataan” ay ne'arim, mga batang lalaki; ang “mga binata” ay bachurim, literal na ‘ang mga pinili,’ ang mga lalaking nasa edad ng pagsusundalo na hinirang para sa hanay. Dinodoble ng Hebreo ang pandiwa sa “lubos na mangabubuwal”: matitisod sa pagkatisod. Ang pinakamahuhusay na kawal ng alinmang hukbo, pati ng Babilonia, ang halimbawa ng nauubos.

Ang “nangaghihintay” ay qavah, kaugnay ng qav, isang lubid na hinihilang banat, ang igting ng pag-asam. Ang “mangagbabagong” ay chalaph, magpalit, gaya ng pagpapalit ng damit: ipinagpapalit nila ang kanilang lakas sa ibang lakas. Ang “aguila,” nesher, ay maaaring ang griffon na buwitre; hinuhugot ng Mga Awit 103:5 ang matandang paniniwala na binabago nito ang kabataan pagkatapos magpalit ng balahibo: “ang iyong kabataan ay nababagong parang agila.”