Ang diyos na kailangang buhatin

Mas maikling anyo ng kabanatang ito ang ibinibigay kapwa ng bersiyong Griego at ng isang pirasong Hebreo ng Jeremias mula sa Qumran (4QJerb): wala sa kanila ang talatang 6 hanggang 8 at 10, at isinisingit nila ang talatang 9 sa loob ng talatang 5. Idinaragdag ng mas mahabang tekstong Hebreo ang mga taludtod ng papuri na parang himno. Maaaring ang kinakausap ng “sangbahayan ni Israel” ay mga tapon na naninirahan na sa gitna ng mga diosdiosan.

Umaalingawngaw sa “Huwag kayong matuto” ang Deuteronomio 18:9, “huwag kang magaaral gumawa ng ayon sa mga karumaldumal ng mga bansang yaon.” Ang “mga tanda ng langit” ay mga pangitaing binabasa sa mga eklipse, kometa at planeta, ang kadalubhasaan ng mga astrologong taga Babilonia na tinutuya ng Isaias 47:13 bilang “mga mangingilala ng tungkol sa buwan.” Natatakot sa langit ang mga bansa; sinasabihan ang Israel na huwag matakot.

Chuqqot ang “mga kaugalian,” mga palatuntunan, ang salita para sa sariling mga batas ng Israel na mula sa Dios, na ginagamit dito nang may kabalintunaan sa proseso ng paggawa ng diosdiosan. Mas mahabang isinasalaysay ng Isaias 44:14–17 ang gayunding proseso at idinaragdag ang pinakamatalas na detalye: sinusunog ng anluwagi ang kalahati ng troso upang magluto ng tinapay, “At ang labis niyaon ay ginagawa niyang dios.”

Gayunding pangwakas na pagkakabit ang nasa Isaias 41:7: ang panday ay “inilalapat ng mga pako, upang huwag makilos.” Natutuhan ng mga Filisteo kung bakit mahalaga ito nang matagpuan si Dagon na “buwal na nakasubasob sa lupa sa harap ng kaban ng Panginoon” at kinailangan nilang ibalik siya sa kaniyang lugar (1 Samuel 5:3).

Malamang na mas mabuting basahin ang “gaya ng puno ng palma” na ‘gaya ng panakot-ibon sa taniman ng pipino,’ sapagka't maaaring mangahulugang poste ang tomer at taniman ng melon ang miqshah. Ginagamit ng Sulat ni Jeremias, isang aklat apokripa na pinalalawak ang kabanatang ito sa isang buong sulatin laban sa mga diosdiosan, ang gayunding larawan ng panakot-ibon sa halamanan ng pipino.

Sinasagot ng “Walang gaya mo” ang tanong ng Awit sa Dagat, “Sinong gaya mo, Oh Panginoon, sa mga dios?” (Exodo 15:11). Ginagawa ng talata na ang pangalan, hindi ang larawan, ang siyang “dakila sa kapangyarihan”: nakikilala ang Dios ng Israel sa sinasabi tungkol sa kaniya kaysa sa inukit.

Hinihiram ng awit ng mga nagtagumpay sa Pahayag 15:3–4 ang taludtod: “ikaw na Hari ng mga bansa,” at “Sinong hindi matatakot, Oh Panginoon, at luluwalhatiin ang iyong pangalan?” Pandiwang dito lamang matatagpuan ang “sa iyo nauukol,” na nangangahulugang nararapat: ang takot ang siyang dapat ibigay sa Dios.

Ba'ar ang “tampalasan,” mula sa salita para sa baka, parang hayop sa pag-unawa. Maiksing Hebreo ang ikalawang kalahati, ‘ang turo ng mga walang kabuluhan, kahoy iyon’: ang tanging aral na maituturo ng diosdiosan ay na isa itong piraso ng kahoy. Musar ang “turo,” ang salita ring “saway” na tinanggihan ng Juda sa 2:30 at “aral” sa 7:28.

Tanyag ang Tarsis sa mga metal nito; inililista ng Ezekiel 27:12 ang kalakal nito: “ang pilak, bakal, lata, at tingga.” Hindi kilala ang Uphaz, marahil ibang anyo ng Ophir, at binabanggit ng Daniel 10:5 ang “taganas na ginto sa Uphas.” Mamahaling tina mula sa mga susong-dagat ng Mediteraneo ang “azul at kulay ube,” tekhelet at argaman, ang mga kulay ng mga tabing ng tabernakulo, “bughaw, at kulay-ube” (Exodo 26:1).

Malapit ang huling taludtod sa Nahum 1:6, “Sino ang makatatayo sa harap ng kaniyang pagkagalit? at sino ang makatatahan sa kabangisan ng kaniyang galit?”, na isinulat laban sa Ninive isang salinlahi bago nito. Ang “buhay na Dios” ay ang titulong ginamit ni David nang hamunin ni Goliath “ang mga hukbo ng buhay na Dios” (1 Samuel 17:26). Isa ito sa mga talatang wala sa Griego.

Nasa Arameo ang talatang ito, ang tanging talatang Arameo sa Jeremias, at may tugma ito: ang mga dios na hindi gumawa, avadu, ay mangalilipol, yevadu. Binabaybay pa nito ang ‘lupa’ sa dalawang paraan sa iisang taludtod, arqa at saka ara, isang mas matanda at isang mas bagong anyo. Arameo ang wikang pandaigdig noon, kaya sagot ito na maibibigay ng mga tapon sa kanilang mga kapitbahay sa sariling wika ng mga kapitbahay.

Salita sa salitang inuulit ang talatang 12 hanggang 16 sa 51:15–19, sa hula laban sa Babilonia mismo. Ang tatlong pangngalan, kapangyarihan, karunungan at pagkaunawa, ay yaong sa Mga Kawikaan 3:19, “Nilikha ng Panginoon ang lupa sa pamamagitan ng karunungan; itinatag niya ang langit sa pamamagitan ng kaunawaan.” Natah ang “iniladlad,” ang pandiwa ng pagtatayo ng tolda, larawang bumabalik sa talatang 20.

Halos salita sa salitang taglay ng Mga Awit 135:7 ang taludtod: “Kaniyang pinailanglang ang mga singaw na mula sa mga wakas ng lupa; kaniyang ginagawa ang mga kidlat na ukol sa ulan; kaniyang inilalabas ang hangin mula sa kaniyang mga ingatang-yaman.” Kulog ang tinig ng Dios, gaya sa Mga Awit 29. Larawan ito ng mga kamalig ng panahon, gaya ng “mga tipunan ng nieve” sa Job 38:22.

Ang Mga Awit 135, na pinagmulan ng talatang 13, ay nagpapatuloy sa gayunding pagkakasunod tungo sa mga diosdiosan: “wala mang anomang hinga sa kanilang mga bibig” (Mga Awit 135:17). Gayundin ang panunuya ng Habacuc 2:19: “nababalot ng ginto at pilak, at walang hinga sa loob niyaon.” Tsoref ang “panday,” ang tagatunaw ng metal ng 9:7.

Mas mabuting basahin ang “gawang karayaan” na ‘gawang katatawanan,’ bagay na pinagtatawanan. Kapag bumagsak ang mga lungsod, tinatangay ng mga mananakop ang kanilang mga dios o dinudurog para sa metal, ang tagpong inilalarawan ng Isaias 46:1–2 sa Babilonia mismo: “Si Bel ay nagpapatirapa, sa Nebo ay yumuyukod,” pasan ng mga pagod na hayop. Ang araw ng pagtutuos ng diosdiosan ay ang araw ng pagbagsak ng kaniyang lungsod.

Sinasabi ng Awit ni Moises, “ang bahagi ng Panginoon ay ang kaniyang bayan; Si Jacob ang bahaging mana niya” (Deuteronomio 32:9); dito, dalawang direksiyon ang pag-aari, ang Dios bilang bahagi ni Jacob at ang Israel bilang sa kaniya. Shevet ang “lipi,” na nangangahulugan ding tungkod. Tatak na taludtod ang “ang Panginoon ng mga hukbo ay siyang kaniyang pangalan” na nagsasara sa mga himno ni Amos tungkol sa paglikha (Amos 4:13).

Kin'ah ang “mga kalakal,” salitang dito lamang matatagpuan, malamang na isang balutan, ang dalahing kayang pasanin ng ipinatatapon. Matsor ang pinagmulan ng “nakukubkob,” lugar na nasa ilalim ng pagkubkob, kaya ang kinakausap ay mga taong napaliligiran na. Isinasadula ni Ezekiel ang gayunding utos: “maghanda ka ng daladalahan sa paglipat,” at inilalabas niya ito sa butas ng pader (Ezekiel 12:3–7).

Ang “ibubulid” ay larawang ginamit ni Abigail kay David: ang mga kaluluwa ng kaniyang mga kaaway ay “pahihilagpusin niya, na parang mula sa gitna ng isang panghilagpos” (1 Samuel 25:29). Hindi pumipili ang batong inihagis ng panghilagpos kung saan ito babagsak. Malabo sa Hebreo ang huling sugnay; maaaring ‘upang maramdaman nila,’ o ‘upang sila'y masumpungan.’

Ginagamit ng “ang aking sugat ay malubha” ang gayunding pares ng salita ng 30:12, “ang iyong sugat ay mabigat”; limang talata pagkatapos niyon dumarating ang pagbaligtad: “pagagalingin kita sa iyong mga sugat” (30:17). Ang lungsod ang nagsasalita rito, tinatanggap ang dagok: “Tunay na ito ay aking hirap, at aking marapat na tiisin.”

Ang “sila'y wala na” ay parirala ni Raquel sa 31:15, na umiiyak dahil sa kaniyang mga anak, “sapagka't sila'y wala na,” at ni Jacob na nagluluksa, “si Jose ay wala, at si Simeon ay wala” (Genesis 42:36). Natah, ang pandiwa ng talatang 12 kung saan “iniladlad niya ang langit,” ang nasa likod ng “magtayo pa ng aking tolda”: itinatayo ng Dios ang langit, at hindi makapagtayo ng tolda si Sion.

Ba'ar ang “tampalasan,” ang salitang ginamit sa talatang 8 at 14 para sa mga gumagawa ng diosdiosan: naging kasinghina ng pag-iisip ng mga manlililok ang mga hari. Hiskil ang “magsisiginhawa,” na nangangahulugan din ng kumilos nang may karunungan; hindi sila kumikilos nang matalino at hindi rin nagtatagumpay. Nagbubukas ang kabanata 23 sa gayunding paratang: “Sa aba ng mga pastor na nangagpapahamak at nangagpapangalat sa mga tupa sa aking pastulan!”

Shemu'ah ang “mga balita,” ang naririnig na ulat. Ra'ash ang “malaking kagulo,” ang salita ng lindol sa 4:24, na ginamit ng Nahum 3:2 sa “hugong ng pihit ng mga gulong.” Nauuna ang balita, at kasunod ang dagundong ng mga karo.

Kumukuha ang panalangin sa mga kasabihan ng karunungan: “ang Panginoon ang nagtutuwid ng kaniyang mga hakbang” (Mga Kawikaan 16:9), at “Ang mga lakad ng tao ay sa Panginoon; paano ngang mauunawa ng tao ang kaniyang lakad?” (Mga Kawikaan 20:24). Hekhin ang “magtuwid,” ang pagtatatag nang matibay, ang pandiwang ginamit sa pagtatatag ng Dios sa sanglibutan sa talatang 12.

Literal na ‘pakauntiin mo ako’ ang “iuwi mo sa wala,” ang manliit hanggang maglaho. Ginagamit ng panalangin ang mga salita ng Mga Awit 6:1, “huwag mo akong sawayin sa iyong galit.” Sumasagot ang Dios sa gayunding pananalita sa 30:11: “sasawayin kita ng kahatulan,” kung saan ang “ng kahatulan” ay lamishpat, ang “sa pamamagitan ng kahatulan” ng talatang ito.

Halos kapareho ng panalangin ang Mga Awit 79:6–7, isang panaghoy sa gibang templo: “Ibugso mo ang iyong pagiinit sa mga bansa na hindi nangakakakilala sa iyo,” at “kanilang nilamon ang Jacob, at inilagay na sira ang kaniyang tahanan.” Naveh ang “tahanan,” pastulan ng pastor, kaya inilalarawan si Jacob bilang kawang nilamon kasama ng kaniyang pastulan.