Balumbong lumulubog sa Eufrates

Leb qamai ang Hebreo sa likod ng “Lebcamai”, isang lihim na sulat: palitan ang bawat titik ng katapat nito sa kabilang dulo ng alpabeto at mababaybay ang Kasdim, mga Caldeo, na siyang inilimbag ng Griego. Maaari ring basahin ang “manggigibang hangin” bilang espiritu ng manglilipol, paghahanda sa espiritung pinukaw sa mga hari ng mga Medo (talatang 11).

Mga tagatahip ang nasa likod ng “papalisin siya”, ang naghahagis ng butil sa hangin upang tangayin ang ipa. Maaari ring basahin ang mga katinig na Hebreo na zarim, mga dayuhan, at kapuwa bagay ang dalawang diwa: darating ang mga dayuhan at tatahipin ang Babilonia. Ani ang larawan sa pasimula ng kabanata, at bumabalik ito sa giikan ng talatang 33.

Magulo ang Hebreo ng unang sugnay, at gaya ng pagkakasulat ay tila nagsasabing huwag iakma ng mamamana ang kaniyang busog; sinusunod ng karamihan ng salin ang basa sa gilid o binabago ito. Ginagawang makahulugan ito ng Dating Biblia bilang mamamana laban sa mamamana, manunudla laban sa may suot na sapyaw.

Meduqqarim ang “napalagpasan”, ang mga sinaksak, ang salita ring ginamit sa mga sugatang nakahiga sa kanilang tolda sa 37:10. Doon ay sinabi ni Jeremias na kahit ang mga sugatang Babilonio ay babangon at susunugin ang Jerusalem. Dito'y nakahandusay ang mga sinaksak sa mismong mga lansangan ng Babilonia.

Alman ang Hebreo sa likod ng “hindi pinababayaan”, nabalo: hindi iniwang balo ng kaniyang Dios ang Israel. Ginagamit ng Isaias 54:4–6 ang gayon ding larawan, asawang tinawag na muli. Inaamin ng talata na puno ng sala ang lupain at gayunma'y tumatangging ituring na tapos na ang pag-aasawa.

Iligtas ang buhay ang kahulugan ng “iligtas ng bawa't tao ang kaniyang buhay”, ang pagmamadali ng mga anghel kay Lot nang utusan siyang tumakas para sa kaniyang buhay (Genesis 19:17). Naihambing na ang Babilonia sa Sodoma (50:40). Ang mga mananatili ay nanganganib na “mangahiwalay ng dahil sa kaniyang kasamaan”, mahuli sa parusang hindi para sa kanila.

Sa 25:15–26, iniabot ni Jeremias ang saro ng poot sa mga bansa, at ang hari ng Sesach, ang Babilonia, ang huling iinom. Dito'y ang Babilonia ay kapuwa ang saro sa kamay ng Dios at, sa mga kasunod na talata, ang manginginom na nilasing. Pinariringal ng ginto ang saro; walang binabago ito sa laman nito.

Katapat ng “biglang nabuwal” ang sigaw ng Isaias 21:9, bumagsak, bumagsak ang Babilonia. Naialok na noon ang balsamong iniaalok dito, sa Juda sa 8:22 at sa Egipto sa 46:11, at nabigo ito sa bawat pagkakataon.

Ipinaaalala ng “ang kaniyang kahatulan ay umaabot hanggang sa langit” ang unang Babel, na ibig ng mga tagapagtayo na umabot sa langit ang taluktok ng moog (Genesis 11:4). Ang umaabot sa langit ngayon ay ang sala ng lunsod. Sumusuko ang mga manggagamot at umuuwi, “bawa't isa sa atin sa kanikaniyang sariling lupain”.

Maramihan sa Hebreo ang “ating katuwiran”, tsidqotenu, ang aming mga pagpapawalang-sala: hayag na ipinakita ng Dios na makatarungan ang usapin ng kaniyang bayan. Inaalingawngaw nito ang pangalang Panginoon na ating katuwiran sa 23:6 at 33:16. Ang unang ginagawa ng mga pinawalang-sala ay ang pumaroon at magsaysay sa Sion.

Pakinisin o patalasin ang kahulugan ng “patalasin ang mga pana”. Shelatim ang Hebreo sa likod ng “mga kalasag”, na pinagtatalunan ang eksaktong kahulugan; inaakala ng ilan na mga lalagyan ng pana. Nasakop na ni Ciro na Persa ang Media noong 550 BC, at pinangangalanan din ng Isaias 13:17 ang mga Medo laban sa Babilonia. Kilala ng Babilonia ang kaaway nito sa hilaga sa pangalang iyon.

Balintuna ang mga utos sa mga tagapagtanggol: magtaas ng watawat, doblehin ang bantay, ilagay ang mga tanod, maghanda ng mga pangbakay, walang silbi lahat. Zamam ang “nagpanukala”, magbalak nang may layunin. Nagbalak at gumawa ang Panginoon; ang Babilonia ay pumupuwesto lamang.

Ang Eufrates at ang mga kanal nito ang “maraming tubig”, ang mga ilog ng Babilonia sa Mga Awit 137:1. Sa literal, siko ng iyong pagputol ang “sukat ng iyong kasakiman”, ang sandali ng manghahabi kapag pinutol ang sinulid sa haba nito, gaya sa Isaias 38:12, kung saan pinutol ni Ezechias ang kaniyang buhay gaya ng manghahabi.

Sa literal, sa pamamagitan ng kaniyang kaluluwa ang diwa ng “sa pamamagitan ng kaniyang sarili”, gaya sa Amos 6:8. Yeleq ang “balang”, mga balang na nasa yugto ng paglukso (Joel 1:4). Hedad ang “hiyaw”, ang sigaw ng mga yumayapak ng ubas na natahimik sa Moab sa 48:33; ngayo'y dumarating ang mga yumayapak sa Babilonia.

Halos salita sa salitang inuulit ng mga talatang 15 hanggang 19 ang 10:12–16, isang himnong unang itinapat ni Jeremias sa mga diosdiosan ng mga bansa. Kapangyarihan, karunungan at kaalaman ang tatluhan ng Mga Kawikaan 3:19, kung saan itinatag ng Panginoon ang lupa sa karunungan. Inilagay dito, tumatayo ang himno laban sa mga dios mismo ng Babilonia.

Mga ulap na umaakyat mula sa abot-tanaw ang “mga singaw mula sa mga wakas ng lupa”, at may gayon ding linya ang Mga Awit 135:7. Ruach ang “hangin”, at ruach din ang “hinga” sa susunod na talata: inilalabas ng Dios ang ruach mula sa kaniyang mga imbakan, samantalang walang anumang ruach sa mga diosdiosan.

Niv’ar ang “tampalasan”, kasinghangal ng baka, mula sa salita para sa hayop. Ang “panday ginto” ay ang manggagawa ng metal na nagbubo ng larawan, napahiya dahil sa sarili niyang yari. Ang “walang hinga sa mga yaon” ay paratang ng 10:14, at ibinibigay ng susunod na talata sa mga diosdiosan ang pangalang hevel, singaw.

Hevel ang “walang kabuluhan”, hinga o singaw, ang salita ng Mangangaral. Sa literal, gawa ng mga panunuya ang “gawa ng karayaan”, mga bagay na pagtatawanan. Ang “sa panahon ng pagdalaw sa mga yaon” ay kapag pinananagot sila, at walang anumang naroon upang sumagot.

Ipinaaalala ng “bahagi ng Jacob” ang Deuteronomio 32:9, kung saan ang bahagi ng Panginoon ay ang kaniyang bayan at si Jacob ang kapalaran ng kaniyang mana. Wala sa Hebreo rito ang salitang Israel, na nasa katapat sa 10:16; idinaragdag ito ng Dating Biblia mula roon, kaya ang lipi mismo ang nagiging mana.

Mappets ang “pangbakang palakol”, pandurog, pamalo sa digmaan, mula sa pandiwang naphats, pagwaraywarayin, na sumusunod sa talata ring iyon. Iisang salita ang pangngalan at ang pandiwa. Sa 23:29, ang salita ng Dios ay pamukpok na dumudurog sa bato, sa pandiwa ring ito.

Ang “kabayo at ang kaniyang sakay” ay parirala ng Awit sa Dagat, kung saan ibinulid ng Dios ang kabayo at ang sakay nito sa dagat (Exodo 15:1). Sumusunod ang karo at ang nagpapatakbo nito. Ang pag-uulit ng “pagwawaraywarayin” ay pinakamatandang awit ng tagumpay ng Israel na ginamit sa bagong paraan.

Ang mga pares, lalake at babae, matanda at bata, binata at dalaga, ay paraan ng pagsasabing lahat. Sa mga talatang 20 hanggang 23, siyam na ulit tumutunog ang pandiwang “pagwawaraywarayin”, isang pukpok sa bawat pangkat, isang awit na itinayo sa pag-uulit.

Ang pastor kasama ng kaniyang kawan at ang mangbubukid kasama ng kaniyang tuwang na mga baka ay ang kabukirang gumagawa. Pachot at seganim ang “mga tagapamahala at ang mga kinatawan”, kapuwa hiniram sa mga titulong pang-administrasyon ng Babilonia, mga gobernador at prepekto. Tumatakbo ang pagkakasunod mula pastulan hanggang palasyo.

Ibinabaling ng “sa inyong paningin” ang pagkausap sa mga bihag, sa maramihan: mapapanood nila ang pagbabayad. Tiyak ang sukat, ang buo nilang kasamaan na kanilang ginawa sa Sion, ang pagsunog sa lunsod at sa templo, na nasaksihan ng ilan sa mga nakikinig.

Har hammashchit ang “mapangpahamak na bundok”, ang gayon ding parirala sa 2 Mga Hari 23:13 para sa bundok kung saan nakatayo ang mga dambana ni Salomon sa ibang mga dios, nakaharap sa Jerusalem. Gawang-taong bundok ng laryo ang moog-templo ng Babilonia; gagawin ito ng Dios na sunog na bunton.

Ipinagmamalaki ng mga hari ng Babilonia ang muling pagtatayo ng mga templo sa mga dati nitong pundasyon; itinatala ni Nabonido ang paghuhukay para sa mga inskripsiyon ng pundasyon ng mga naunang hari. Ipinagkakait iyon ng talata sa Babilonia: walang batong panulok, walang batong patibayan, ang muling gagamitin.

Ang Ararat ay ang Urartu, sa palibot ng lawa ng Van; ang Minmi ay ang mga Maneo sa timog ng lawa ng Urmia; ang Aschenaz ay ang mga Escita, tinatawag na Ishkuza sa mga tekstong Asirio at itinatala sa mga inapo ni Japhet (Genesis 10:3). Ang “parang mga uod” ay mga batang balang na may tinik, nagkukumpulan at sumusulong.

Isahan ang “buong lupain na kaniyang sakop”, ang kaharian ng haring Medo. Pagsapit ng unang bahagi ng ikaanim na siglo, napasailalim na ng mga Medo ang Urartu at ang mga Maneo, kaya pinangangalanan ng talaan sa talatang 27 ang sariling mga sakop na bayan ng Media: iisang alyansa sa ilalim ng iisang korona.

Ginagamit ng “manginginig at nasa paghihirap” ang pandiwa ng pamimilipit sa panganganak. Sa literal, tumatayo ang diwa ng “nananayo”, ang pandiwa ring nasa hamon ng 44:28 kung kaninong salita ang tatayo, sa Dios o sa kanila. Hindi binabanggit ang sariling mga balak ng Babilonia.

Inaalingawngaw ng “ang kaniyang mga halang ay nabali” ang pangako kay Ciro sa Isaias 45:2, na dudurugin ng Dios ang mga pintuang tanso at puputulin ang mga halang na bakal. Kapansin-pansing detalye ang “nagsisiurong sa pakikipaglaban”: mga kawal na nakaupo sa kanilang mga kuta habang nagliliyab ang lunsod sa palibot nila.

Mananakbo, mensahero ng hari, ang “utusan” (2 Mga Cronica 30:6, Esther 3:13). Nagsasalubong ang mga mananakbong galing sa magkabilang direksiyon patungo sa palasyo, bawat isa'y may iisang balita. Ang “sa lahat ng sulok” ay mula sa gilid ng lunsod; napakalawak ng Babilonia kaya maaaring bumagsak ang isang distrito habang hindi pa nababalitaan ng iba.

Mga tawiran at sakayang bangka sa ilog ang “mga tawiran”. Agammim ang “mga tambo”, mga latian o sukal ng tambo; ang pagsunog sa sukal ng tambo ay paraan ng pagpapalabas sa sinumang nagtatago. Sarado o nagliliyab ang bawat labasan ng lunsod.

Sa literal, panahon nang yapakan siya ang diwa ng “giikan ng panahong yaon ng niyayapakan”, ang pagyapak na nagpapatigas sa giikan bago dalhin ang ani. Inilalarawan ng Mikas 4:12–13 ang mga bansang tinipon na gaya ng mga bigkis sa giikan. Pinapatag ang Babilonia, handa para sa butil.

Ngayo'y nagsasalita ang Sion. Ginagamit ng “sinakmal niyang parang buwaya” ang tannin, halimaw sa dagat. Sa literal, binanlawan niya ako ang “itinakuwil ako”, gaya ng mangkok na inubos at binanlawan, kaayon ng “sisidlan na walang laman”. Pabago-bago ang tekstong Hebreo sa pagitan ng ako at kami sa mga pandiwang ito.

Pormula ng pananagutan sa dugo ang “mahulog nawa sa Babilonia”, gaya ng sinabi ni David sa Amalecita na ang dugo nito ay nasa sarili nitong ulo (2 Samuel 1:16). Maaaring kamag-anak ang ibig sabihin ng “aking laman”. Kapuwa naghaharap ng sakdal ang Sion at ang Jerusalem, gaya ng pagharap ng nagsasakdal ng kaniyang usapin sa hukuman.

Maaaring tumutukoy ang “tutuyuin ang kaniyang dagat” sa malaking ilog o sa mga lawa at imbakan ng tubig sa palibot ng lunsod. Pinagtatabi ng Isaias 44:27–28 ang Dios na nag-uutos sa kalaliman na matuyo at ang Dios na nagsasabi kay Ciro na siya'y kaniyang pastor.

Sa 9:11 ay sinabi ng Dios na gagawin niyang mga bunton at tahanan ng mga chakal ang Jerusalem. Ang dalawang salita ring iyon, bunton at mga asong-gubat sa Hebreo, ay iniuukol ngayon sa Babilonia. Ang hatol na ipinataw sa Jerusalem ay ipinapataw sa lunsod na nagsagawa nito.

Sa 2:15, umungal at sumigaw ang mga batang leon laban sa Israel, ginawang giba ang lupain. Bumabalik ang gayon ding mga pandiwa: umaangal at umuungol na parang mga batang leon ang mga lalake ng Babilonia, ngunit, gaya ng ipinakikita ng mga kasunod na talata, mga leon silang pakakainin ng pagkaing papatay sa kanila.

Nag-aalab sa alak at gana ang diwa ng “Pagka sila'y nag-init”, gaya ng paglalarawan ng Oseas 7:4–7 sa mga lasing na tagapayo na mainit na parang hurno. Upang sila'y matulala ang basa ng Griego sa “upang sila'y mangagalak”. Kamatayan ang “walang hanggang pagtulog”, tulog na walang umaga.

Mga hayop na panghandog ang mga kordero, lalaking tupa at kambing na lalake, gaya ng dakilang hain sa Bosra sa Isaias 34:6, ang dugo ng mga kordero at kambing at ang taba ng bato ng mga lalaking tupa. Nauuwi bilang mga tupa ang mga leon ng talatang 38.

Unang lumitaw ang Sesach sa 25:26, kung saan iinom ang hari ng Sesach pagkatapos nila, ang huling kukuha ng saro. Ginagamit nito ang gayon ding lihim na pagpapalit ng titik gaya ng talatang 1: ang B-B-L, Babel, ay nagiging Sh-Sh-K. Dito'y magkatabi ang lihim na pangalan at ang tahasang pangalan.

Ang sumasalakay na hukbo ang “dagat”, humuhugong na parang dagat gaya sa 6:23 at 50:42. Ang lunsod na itinayo sa mga ilog at kanal, na ipinagtatanggol ng tubig, ay inilalarawang lumulubog sa ibang uri ng tubig.

Ginagamit ng “tuyong lupain at ilang” ang tsiyyah at aravah, ang mga salita ng 2:6 para sa ilang na pinag-akayan ng Dios sa Israel mula sa Egipto, lupain ng mga disyerto at tagtuyot. Nagiging disyerto ng paglabas ang lupain ng bumihag.

Sa Isaias 2:2, aagos ang lahat ng bansa sa bundok ng bahay ng Panginoon; kaugnay ng salita para sa ilog ang pandiwang nahar. Dito'y tumitigil sa pag-agos kay Bel ang mga bansa. Si Bel, si Marduk, ay pinasusuka ng kaniyang “nasakmal”: ang samsam, ang mga bihag, ang mga sisidlan ng templo.

Wala sa saling Griego ang mga talatang 45 hanggang 48, isa sa pinakamahahaba nitong pagkukulang sa mga kabanatang ito. Inuulit ng panawagang “Bayan ko, magsilabas kayo sa kaniya” ang pagpapatawag ng talatang 6 at ng 50:8, na binabalangkas ang orakulo sa iisang utos na tatlong ulit ibinigay.

Bagay ang “pinuno laban sa pinuno” sa Babilonia pagkatapos ni Nabucodonosor: pinatay noong 560 BC ang kaniyang anak na si Evil-merodach ni Neriglissar, na ang sariling anak ay pinatalsik sa loob ng ilang buwan, at gumugol si Nabonido ng sampung taon sa Arabia. Hinuha kung ito ang tinatanaw ng talata; sinasabi lamang nito na darating ang mga balita taon-taon.

Tinipon ng Babilonia sa sarili ang mga dios mula sa ibang mga lunsod. Ipinagmamalaki ng silindrong inskripsiyon ni Ciro na pinabalik niya sa kanilang sariling mga dambana ang mga dios na dinala ni Nabonido sa Babilonia. Inilalarawan ng “kahatulan sa mga larawang inanyuan” ang kabisera na puno ng mga diosdiosang tinipon mula sa ibang dako.

Ang langit at lupa na umaawit sa pagbagsak ng Babilonia ay larawan ng Isaias 14:7–8, kung saan sa pagbagsak ng hari ng Babilonia ay nagpapahinga ang buong lupa at umaawit, nagagalak pati ang mga puno ng abeto. Ang sangnilikha, hindi lamang ang Israel, ang natutuwang makitang umaalis ang mang-aapi.

Siksik ang Hebreo at maaaring basahing dapat bumagsak ang Babilonia dahil sa mga napatay ng Israel, na sinusunod ng maraming makabagong salin. Alinman doon, eksakto ang timbang: pinabagsak ng Babilonia ang mga napatay ng Israel, at sa Babilonia babagsak ang mga napatay ng bawat lupain.

Nakita ng panalangin ni Salomon ang mga bihag na nananalangin paharap sa kanilang lupain at sa lunsod na pinili ng Dios (1 Mga Hari 8:48), at nananalangin si Daniel na bukas ang mga dungawan paharap sa Jerusalem (Daniel 6:10). Ang “huwag kayong magsitigil” ay huwag magtagal, at mga nakaligtas ang kinakausap, “Kayong nangakatanan sa tabak”.

Ganito rin ang hinaing ng Mga Panaghoy 1:10, na pumasok ang mga bansa sa santuario na ipinagbawal ng Dios na pumasok sa kaniyang kapisanan. Maramihan ang “mga santuario”, ang mga banal na dako ng templo. Sinasabi ang kahihiyan ng mga bihag sa sarili nilang tinig, sa unang panauhang maramihan.

Halos eksaktong inuulit ng “ako'y maglalapat ng kahatulan sa kaniyang mga larawang inanyuan”, kasama ng pagdating ng mga kaarawan, ang pasimula ng talatang 47. Nakatayo ang dalawang pangungusap sa magkabilang panig ng alaala at panaghoy ng mga bihag, kaya nakapaloob ang kanilang kahihiyan sa templo sa ipinangakong hatol sa mga dios ng Babilonia.

Ibinibigay ng Isaias 14:13–14 sa hari ng Babilonia ang pagmamapuring aakyat siya sa langit at magiging gaya ng Kataastaasan. Bagay ang “patibayin ang kataasan ng kaniyang kalakasan” sa napakalalaking pader at moog-templo ng lunsod. Hindi mapipigil ng kataasan o ng mga pader ang mga manglilipol ng Dios.

Sinasagot ng linya ang 50:22, ang hugong ng pagbabaka at ng malaking kapahamakan sa lupain, kaya nakapanaklong ang mahabang orakulo sa iisang tunog. Ang “malaking paglipol”, shever gadol, ay muli ang pariralang unang ginamit ni Jeremias sa pagkawasak ng Juda mula sa hilaga (4:6).

Ang mga sumasalakay ang “mga alon ng mga yaon”, humahampas na parang dagat ng talatang 42 at humuhugong gaya sa 50:42. Pinatatahimik ang “dakilang tinig” ng lunsod, ang ingay ng kabisera sa mga pamilihan, kapistahan at prusisyon, habang lumalakas ang ugong ng kaaway.

El gemulot ang “Dios ng mga kagantihan”, titulong dito lamang matatagpuan, ang Dios ng mga pagbabayad. Dinodoble ng “tunay na magbabayad” ang pandiwang shallem, ang ugat ng shalom: magbayad nang buo, tapusin nang lubos ang pagtutuos.

Bumabalik ang lasing na pagtulog ng talatang 39, at pinangangalanan ngayon ang buong pamahalaan: mga prinsipe, pantas, gobernador, kinatawan, mandirigma. Inilalarawan ng Job 14:12 ang kamatayan sa gayon ding mga salita, ang taong humihiga at hindi na bumabangon o nagigising. Ang Haring nagpapahayag nito ay ang Isang hindi umiidlip ni natutulog sa Mga Awit 121:4.

Inilalarawan ni Herodoto (1.178–179) ang mga pader ng Babilonia na sapat ang lapad upang makaikot sa ibabaw ang karong may apat na kabayo, na may isang daang pintuang tanso. Inuulit ng huling mga linya ang Habacuc 2:13, kung saan nagpapagal ang mga bayan para sa apoy at napapagod sa walang kabuluhan.

Kapatid ni Baruch si Seraias: kapuwa sila anak ni Nerias na anak ni Maasias (32:12). Sar menuchah ang “punong bating”, opisyal ng pahingahang dako, ang tagapangasiwa ng mga paghinto ng hari sa paglalakbay. Ang ikaapat na taon ni Sedechias, mga 594 BC, ay ang taon na binali ni Hananias ang pamatok sa leeg ni Jeremias (28:1).

Si Jeremias mismo ang sumulat ng balumbong ito; walang pinangangalanang eskriba, bagaman si Baruch ang sumulat ng kaniyang idinikta sa kabanata 36. Tumutukoy ang “lahat na salitang ito” sa orakulo ng 50:1 hanggang 51:58. Ang aklat na nagsabi sa mga bihag na hanapin ang kapayapaan ng Babilonia (29:7) ay naglalaman din ng hatol na ito sa Babilonia.

Nauuna ang “tingnan” sa “basahin”: titingnan muna ni Seraias ang lunsod, saka babasahin ang orakulo sa harap nito. May bigat na pang-batas ang hatol na binasa nang malakas sa harap ng hinahatulan, gaya ng hatol na binigkas sa pandinig ng nahatulan.

Gagawing panalangin ni Seraias ang orakulo, ibinabalik ito sa Dios: “Oh Panginoon, ikaw ay nagsalita”. Ang “maging tao o hayop man” ay pormula ng kagibaan na ginamit sa Juda at ipinangakong babaligtarin sa 33:10–12. Ngayo'y bumabagsak ito sa Babilonia.

Lulutang ang balumbon kung nag-iisa; ang bato ang nagpapalubog dito. Minsang gumawa si Jeremias ng isa pang tanda sa Eufrates, ibinaon doon ang pamigkis na lino hanggang masira (13:1–7), larawan ng nasirang kapalaluan ng Juda. Ngayo'y ginagamit ang ilog laban sa Babilonia mismo.

Inuulit ng “at sila'y mapapagod” ang huling mga salita ng talatang 58, na wari'y tinatandaan kung saan nagtapos ang orakulo. Tala ng isang patnugot ang “Hanggang dito ang mga salita ni Jeremias”, gaya ng 48:47: karugtong ang susunod na kabanata na halos hinango sa 2 Mga Hari 24 at 25, hindi mga salita ni Jeremias mismo.