Nababasag ang martilyo

Sa literal, sa pamamagitan ng kamay ni Jeremias ang diwa ng “sa pamamagitan ni Jeremias”. Magkasamang bumubuo ang mga kabanata 50 at 51 ng pinakamahabang orakulo sa aklat, isang daan at sampung talata laban sa imperyong sinabi ni Jeremias sa Juda na paglingkuran. Nagtatapos ang kabanata 51 sa pagsasalaysay kung paano dinala sa Babilonia ang balumbong ito at inilubog sa Eufrates.

Panginoon ang kahulugan ng Bel, titulo ni Marduk, at ang Merodach ay anyong Hebreo ni Marduk mismo, kaya dalawang ulit pinangangalanan ng talata ang punong dios ng Babilonia, sa titulo at sa pangalan. Gillulim ang “mga diosdiosan”, isang mapanghamak na salitang maaaring mangahulugang dumi ng hayop, paborito ni Ezekiel.

Ang “mula sa hilagaan” ay ang direksiyon ng sariling pagsalakay ng Babilonia sa mga unang kabanata ni Jeremias (1:14, 6:1). Mula sa hilaga at silangan dumating ang mga Medo at Persa na sumakop sa Babilonia; itinatala ng Kronika ni Nabonido ang hukbo ni Ciro na lumaban sa Opis sa Tigris bago bumagsak ang lunsod noong 539 BC.

Bumabalik ang Israel at Juda “na magkakasama”, gaya ng ipinangako sa 3:18 na lalakad ang sangbahayan ni Juda kasama ng sangbahayan ni Israel. Ipinaaalala ng “sila'y magsisiyaon ng kanilang lakad na nagsisiiyak” ang 31:9, kung saan dumarating sila na may iyakan. Sinasagot ng “hahanapin nila ang Panginoon” ang 29:13, kung saan hahanapin at masusumpungan nila siya.

Lavah ang “lumakip”, ang pandiwa sa likod ng pangalang Levi, nang sabihin ni Lea na ngayo'y lalakip na sa kaniya ang kaniyang asawa (Genesis 29:34). Berit olam ang “walang hanggang tipan”, ang tipang walang hanggan na ipinangako sa 32:40.

Mga pinuno ang “mga pastor”, ang mga sinumpa sa 23:1 dahil sa pagpapangalat at paglipol sa mga tupa. Ipinaaalala ng “sa burol mula sa bundok” ang mga dambana sa taluktok ng burol sa 2:20, kung saan naglagalag ang bayan sa bawat mataas na burol. Kulungan ang “pahingahang dako”, kung saan humihiga ang kawan sa gabi.

Pakiusap na pang-batas ang dahilan ng mga kaaway, “Kami ay walang kasalanan”. Sinasalungat nito ang 2:3, kung saan banal sa Panginoon ang Israel at magkakasala ang lahat ng lumalamon sa kaniya. Ang “tatahanan ng kahatulan”, na ginamit sa 31:23 para sa Jerusalem, ay titulo rito ng Panginoon mismo.

Ang “Magsitakas kayo mula sa gitna ng Babilonia” ay sigaw ng Isaias 48:20, lumabas sa Babilonia at tumakas sa mga Caldeo. Nasa unahan ng magkahalong kawan ang kambing na lalake, ang unang lumalabas sa kulungan kapag binuksan ang pintuan; sinasabihan ang mga bihag na maging unang aalis.

Inaasahan ng “kapulungan ng mga dakilang bansa” ang 51:27–28, na nagpapangalan sa Ararat, Minni, Ashchenaz at sa mga Medo. Ang “magilas na makapangyarihan” ay salitang maaaring mangahulugang bihasa o matagumpay; maraming manuskritong Hebreo ang bumabasa ng mandirigmang nag-uulila, walang iniiwang buhay.

Ang lupain at ang mga tao nito ang “Caldea” rito. Binabaligtad ng talata ang talatang 7: sinabi ng mga lumamon sa Israel na wala silang sala; ngayo'y “mangabubusog” ang mga nananamsam sa Caldea, at walang paratang na sala laban sa kanila.

Sa literal, dumalagang gumigiik ang larawan ng “babaing guyang baka, na yumayapak ng trigo”, at pinahintulutan ng Deuteronomio 25:4 na kumain ang bakang gumigiik habang gumagawa, kaya ito tumataba. Ang “humahalinghing na parang mga malakas na kabayo” ay humahalinghing na gaya ng mga barakong kabayo. Inilalarawan ang mga manglilipol bilang mga hayop na tumaba at maingay sa ani ng ibang bansa.

Ang Babilonia ang “inyong ina”, ang inang lunsod ng mga Caldeo. Ginagamit ng “pinakahuli sa mga bansa” ang acharit, huling wakas, gaya ng kasabihan ni Balaam na ang Amalec ay una sa mga bansa ngunit ang kaniyang huling wakas ay kapahamakan magpakailan man (Mga Bilang 24:20).

Mabagal ang wakas ng Babilonia. Pumasok si Ciro sa lunsod noong 539 BC nang hindi ito winawasak, gaya ng ipinagmamalaki ng kaniyang sariling silindrong inskripsiyon. Dumating ang paghina nito sa loob ng mga siglo, sa mga paghihimagsik, mga ganti at paglipat ng kapangyarihan sa mga bagong kabisera. Inihaharap ng talata ang buong proseso bilang iisang kinalabasan.

Ang “siya'y nagkasala laban sa Panginoon” ay eksaktong paratang na ginamit ng mga kaaway sa talatang 7 upang ipagdahilan ang paglamon sa Israel. Iyon ding pangungusap ang inihaharap ngayon laban sa Babilonia. Utos sa mga mamamana ang “huwag kayong manganghinayang ng mga pana”, walang ititira.

Tanda ng pagsuko ang pag-aabot ng kamay (1 Mga Cronica 29:24), kaya ang “sumuko sa kaniyang sarili” ay nagpasakop na ang Babilonia. Isinasalin ng “mga sanggalangang dako” ang salitang dito lamang matatagpuan, marahil mga moog o suhay. Ang “kung ano ang kaniyang ginawa, gawin ninyo sa kaniya” ay hinihingi ng Mga Awit 137:8, na inawit ng mga bihag sa tabi ng mga ilog ng Babilonia.

Nakapaloob sa mga pader ng Babilonia ang mga bukid at mga lansangan; sinasabi ni Aristoteles na napakalaki ng lunsod kaya hindi nabalitaan ng ilang distrito ang pagkasakop nito hanggang tatlong araw pagkatapos (Politika 3.3). Inuulit ng pagtakas ng mga dayuhan, bawat isa sa kaniyang sariling lupain, ang Isaias 13:14, na sinabi rin tungkol sa Babilonia.

Pandiwang hinango sa pangngalan para sa buto ang nasa likod ng “bumali ng kaniyang mga buto”, na dito lamang matatagpuan, parang tinanggalan ng buto. Kinuha ng unang leon ang hilagang kaharian noong 722 BC; ang ikalawa, noong 587 BC, ay ngumatngat sa natira.

Pinarusahan ang Asiria sa pamamagitan ng Babilonia: bumagsak ang Ninive noong 612 BC sa mga taga Babilonia at mga Medo. Ang kasangkapan ng pagbagsak ng Asiria ay tatanggap ngayon ng gayon ding pakikitungo, at muling kasama ang mga Medo sa mga sumasalakay.

Ang Carmel, Basan, mga burol ng Ephraim at Galaad ay pawang lupain ng hilagang kaharian, sa kanluran at silangan ng Jordan, tanyag na pastulan; tinawag ng Amos na mga baka ng Basan ang mayayamang babae ng Samaria. Ganito rin ang idinadalangin ng Mikas 7:14, na manginain sila sa Basan at Galaad.

Ginagamit ng “aking iniiwan na pinakalabi” ang pandiwang pinagmulan ng she’erit, nalabi: ang mga iniiwan kong natitira. Pinagdudugtong ng Mikas 7:18 ang dalawang kaisipang ito, ang Dios na nagpapatawad ng kasamaan at lumalampas sa pagsalangsang ng nalabi ng kaniyang mana.

Laro ng salita sa tunay na mga dako ang dalawang pangalan. Ang Merathaim, dobleng paghihimagsik, ay umaalingawngaw sa mat marrati, ang maputik na Lupain ng Dagat sa timog ng Babilonia. Ang Pekod, parusa, ay umaalingawngaw sa Puqudu, liping Arameo sa silangan ng Tigris, na pinangangalanan din sa Ezekiel 23:23. Ang “manglipol na lubos” ay pandiwa ng pagtatalaga sa paglipol, charam.

Ang “malaking kapahamakan”, shever gadol, ay ang sinabi ni Jeremias na darating sa Juda mula sa hilaga (4:6, 6:1). Bumabalik ang parirala sa pinagmulan nito, nakatutok ngayon sa imperyong nagdala nito sa Juda.

Sa 23:29, ang salita ng Dios ay gaya ng pamukpok na dumudurog sa bato. Ang Babilonia ang naging pamukpok sa kamay ng Dios, at tatawagin ito ng 51:20 na kaniyang palakol sa digmaan. Ginagamit ang eikhah ng panaghoy, “Ano't”, sa kasangkapang nabali matapos magawa ang trabaho nito.

Isinasalaysay ni Herodoto (1.191) na inilihis ni Ciro ang Eufrates at pumasok sa daluyan ng ilog habang nagpipiging ang lunsod, kaya hindi nalaman ng mga nasa gitna na bumagsak na ang mga panlabas na distrito; inilalagay din ng Daniel 5 ang huling gabi ng Babilonia sa isang piging. Bagay sa dalawang salaysay ang “hindi mo ginunita”.

Otsar ang “lalagyan ng almas”, kabang-yaman o imbakan, ang salitang ginamit sa mga imbakan ng Dios ng niyebe at hangin (Job 38:22, Jeremias 10:13). Ang “mga almas ng kaniyang pagkagalit” ay pariralang ginamit ng Isaias 13:5 sa sarili nitong orakulo laban sa Babilonia.

Mula sa bawat direksiyon, mula sa mga dulo ng lupain, ang kahulugan ng “mula sa kahulihulihang hangganan”. Salitang dito lamang matatagpuan ang “mga kamalig”, malamang na mga imbakan ng butil. Inihahambing ng “ihagis na parang mga bunton” ang lunsod sa butil na ibinunton sa giikan, nakatambak upang dalhin.

Ang mga batang mandirigma ng Babilonia ang “mga toro”, gaya ng mga upahang kawal ng Egipto na mga pinatabang guya sa 46:21, at binabanggit ng Isaias 34:7 ang mga toro sa gitna ng mga napatay. Wika ng katayan ang “pababain sila sa patayan”, inilapat sa isang hukbo.

Dinala ni Nabucodonosor ang mga sisidlan ng templo sa Babilonia (52:17–23), at sa Daniel 5:2–3 ay ginamit ang mga ito na inuman sa piging sa gabing bumagsak ang lunsod. Nagsasalita ang mga takas na nagdadala ng balita sa Sion tungkol sa “kagantihan ng kaniyang templo”, ang pagtutuos para sa santuario.

Ang “Banal ng Israel” ay katangi-tanging titulo ng Isaias para sa Dios, ginamit doon nang mga dalawampu't limang ulit. Sa Aklat ni Jeremias, dalawang ulit lamang ito lumilitaw, dito at sa 51:5, kapuwa sa orakulo laban sa Babilonia.

Ginamit ang mga salita sa Damasco sa 49:26. Sinasabi ng Kronika ni Nabonido na pinasok ang Babilonia mismo nang walang labanan noong 539 BC pagkatapos ng pagkatalo sa Opis, kaya ang labanan sa lansangan na inilalarawan dito ay kabilang sa wika ng hatol ng propeta sa halip na tala ng araw na iyon.

Iisang salita ang “Oh ikaw na palalo”, zadon, Kapalaluan, na ginagamit na pangalan ng lunsod. Tinawag na ng Habacuc 2:5 ang Caldeo na taong palalo. Iisa ang ugat nito at ng mga palalong lalake sa 43:2 na tumawag kay Jeremias na sinungaling.

Inaalingawngaw ng “matitisod at mabubuwal, at walang magbabangon sa kaniya” ang Amos 5:2 tungkol sa Israel, ang dalagang nabuwal na hindi na babangon at walang magbabangon. Ibinabaling ang panaghoy ni Amos para sa Israel laban sa imperyong nagpatapon sa Juda.

Wika ng paglabas sa Egipto ang “ayaw pawalan sila”, kung saan tumanggi si Faraon na pawalan ang bayan (Exodo 4:23, 7:14). Ginagawang ikalawang Egipto ang Babilonia, at ang paglayang kasunod ay ikalawang paglabas.

Halos ganito rin ang sinasabi ng Mga Kawikaan 23:11 tungkol sa ulila, na malakas ang kanilang manunubos at ipagtatanggol niya ang kanilang usap. Ang go’el ang pinakamalapit na kamag-anak na tumutubos sa kamag-anak mula sa pagkaalipin (Levitico 25:48). Pares sa Hebreo ang “kapahingahan” at “bagabagin”, hirgia at hirgiz.

Iisang salita ang “tabak”, chereb, na isinisigaw nang limang ulit sa mga talatang 35 hanggang 37, gaya ng isang awit. Ang “mga pantas” ay mga iskolar at manghuhula ng Babilonia, tanyag sa buong sinaunang daigdig; sa Daniel 2:2 ay katawagan na para sa mga astrologo ang mga Caldeo.

Baddim ang “mga hambog”, mga hungkag magsalita, ang salitang ginamit sa mga pagmamapuri ng Moab (48:30); ginagamit ito ng Isaias 44:25 sa mga manghuhulang binibigo ng Dios ang mga tanda. Ang “mangahahangal” ay kikilos na parang mga mangmang. Sabay na nabibigo ang mga dalubhasa at ang mga kawal.

Erev ang “bayang halohalo”, ang mga dayuhang pangkat at halu-halong populasyon sa loob ng imperyo, ang salitang ginamit sa halu-halong karamihan na lumabas sa Egipto kasama ng Israel (Exodo 12:38). Karaniwang panunuya sa mga kawal na nawalan ng loob ang “magiging parang mga babae”, na inuulit sa 51:30.

Nagiging “pagkatuyo”, chorev, sa talatang ito ang paulit-ulit na “tabak”, chereb, iisang katinig na iba ang patinig. Nabubuhay ang Babilonia sa mga kanal mula sa Eufrates. Ginagamit ng “mga ulol dahil sa mga diosdiosan” ang emim, mga sindak, bilang salita para sa mga larawan, nabaliw sa sarili nilang mga kakilabutan.

Ang mga nilalang ay iyong inilagay ng Isaias 13:21–22 sa nagibang Babilonia. Sa literal, mga anak na babae ng avestruz ang “avestruz”. Pagdating ng panahon ng heograpong si Strabo, sa pagpasok ng panahong Kristiyano, halos wala nang tao ang lunsod; sinisipi niya ang isang makatang komiko na nagsabing isang malaking disyerto ang dakilang lunsod (Heograpiya 16.1.5).

Binigkas ang pangungusap sa Edom sa 49:18, at ginamit din ng Isaias 13:19 ang Sodoma at Gomorra sa Babilonia. Ang Sodoma ang larawan ng aklat para sa dakong pinawi at hindi na muling itinayo, ang pinakaganap na guhong kaya nitong pangalanan.

Inuulit ng mga talatang 41 hanggang 43 ang 6:22–24, kung saan ang kaaway mula sa hilagaang lupain ay dumarating laban sa Jerusalem. Ibinabaling ngayon ang gayon ding mga linya laban sa Babilonia, na may iisang dagdag: “maraming hari” na bumabangon mula sa mga dulo ng lupa.

Sa 6:23, laban sa anak na babae ng Sion ang huling mga salita. Dito'y “laban sa iyo, Oh anak na babae ng Babilonia”. Walang pagbabago ang paglalarawan sa hukbo, mabagsik, walang awa, humuhugong na parang dagat; ang tinatarget lamang ang pinalitan.

Sa 6:24, sinabi ng mga taga Jerusalem na nabalitaan nila ang kabantugan nito, nanghina ang kanilang mga kamay at hinawakan sila ng pagdadalamhati. Dito'y ang hari sa Babilonia mismo ang nagsasalita. Ang mga salitang minsang binigkas dahil sa takot sa kaniya ay binibigkas na niya ngayon.

Inuulit ng mga talatang ito ang 49:19–21 tungkol sa Edom. Wikang pang-batas ang “sinong magtatakda sa akin ng panahon?”, ang pagpapatawag sa isang tao sa hukuman, gaya ng tanong ni Job kung sino ang magtatakda ng panahon upang siya'y makipaglitis (Job 9:19). Walang makapagpapatawag sa Dios sa isang paglilitis.

Muling ginagamit ang orakulo sa Edom, ang mga pangalan lamang ang binago: naging lupain ng mga Caldeo ang Teman. Ang Babilonia, na nagpangalat sa kawan ng Israel (talatang 17), ay inilalarawan ngayon bilang kawang kinakaladkad, at naveh, kulungan ng tupa, ang “kanilang tahanan”.

Sa 49:21, umabot sa Dagat na Pula ang sigaw ng pagbagsak ng Edom. Dito'y naririnig ang sigaw dahil sa Babilonia “sa mga bansa”, sa buong imperyong pinamunuan ng Babilonia. Pinalawak ang gayon ding huwaran upang umangkop sa higit na dakilang kapangyarihan.