Ang hindi matitiyak ng mga ari-arian at pag-iingat

Myriades ang “libolibong tao”, sampu-sampung libo, ang salitang Griegong pinagmulan ng myriad. Ang lebadura ay kimpal ng lumang minasang nagburo na itinatabi upang pasimulan ang susunod na masa, at kaunti lamang nito ay kumakalat sa buong masa; iniutos ng batas ng Paskua na alisin sa bahay ang bawat piraso nito (Exodo 12:15).

Lumitaw na ang ganito ring kasabihan sa 8:17, kung saan ipinangako nitong mahahayag ang itinuro ni Jesus sa mga talinghaga. Dito, ginagawang babala ang parehong mga salita: malalantad din ang anumang tinatakpan ng pagpapaimbabaw.

Tameia ang “mga silid”, ang panloob na taguan ng bahay, kadalasa'y walang bintana, ang pinakasarilinang lugar ng pamilya. Nagsisilbing pampublikong plataporma ang mga patag na bubungan, ang likas na lugar upang isigaw ang balita pababa sa lansangan.

Ito lamang ang lugar sa tatlong unang ebanghelyo na tinatawag ni Jesus na “mga kaibigan ko” ang kaniyang mga alagad, isang titulong pinalalalim ng Juan 15:14–15. Totoo ang kapangyarihan ng mang-uusig ngunit may hangganan: “pagkatapos niyan” ay wala na siyang magagawa.

Geenna ang “impierno” dito, ang Gehenna, ang libis ng Hinnom sa timog ng Jerusalem kung saan sinunog ang mga bata para kay Molech (Jeremias 7:31), na naging pangalan ng huling paghatol. Iba ito sa hades ng 10:15, ang lugar ng mga patay. Ang “ipinagpapauna ko” ay malinaw na ipinakikita.

Assarion ang “beles”, maliit na baryang tanso na ikalabing-anim ng denario. Dalawang maya sa isang beles ang nasa Mateo 10:29; lima sa dalawa ang nasa Lucas, na para bang idinagdag na lamang nang libre ang ikalima, at gayunman ay naaalaala rin iyon.

Perpekto ang panahunan ng “bilang na”: nabilang na, at nananatili ang bilang. Ipinaaalaala ng larawan ang panunumpang nagligtas kay Jonatan, na walang isang buhok ng kaniyang ulo ang malalaglag sa lupa (1 Samuel 14:45).

Literal na kumikilala sa akin ang “kumikilala sa akin”, isang pananalitang Arameo para sa hayagang pagkilala sa tao. Magalang na paraan ng pagsasabing sa harap ng Dios ang “sa harap ng mga anghel ng Dios”, inilalarawan ang hukuman sa langit kung saan tumatayong saksi ang Anak ng tao.

Mas maikli at balintiyak ang ikalawang kalahati, at hindi pinangangalanan dito ang Anak ng tao. Isasagawa ng Lucas ang kasabihang ito sa gabi ng pagdakip, nang tatlong ulit sabihin ni Pedro na hindi niya kilala si Jesus, at gayunman ay ipinanalangin ni Jesus na huwag manghina ang kaniyang pananampalataya (22:32).

Ipinakikita ng sariling karugtong ng Lucas ang unang kalahati sa paggawa: sinasabi ni Pedro sa karamihan sa Jerusalem na pinatay nila si Jesus dahil sa kawalang-alam at tinatawag silang magsisi (Mga Gawa 3:17–19). Ganito rin ang sinasabi ni Pablo tungkol sa sarili (1 Timoteo 1:13). Hindi lampas sa kapatawaran ang salitang laban sa Anak ng tao.

Umaakyat sa ranggo ang tatlong tagpuan: mga hukuman ng sinagoga, saka mga pinunong Gentil, saka ang “mga may kapamahalaan”, ang pinakamataas na awtoridad. Dinaraanan ng Mga Gawa ang bawat isa, mula kina Pedro at Juan sa harap ng sanggunian hanggang kay Pablo sa harap nina Galion, Felix, Festo at Agripa. Saklaw ng “paano o ano” ang paraan at nilalaman.

Itinatala ng Mga Gawa ang pagtupad ng pangako: puspos ng Espiritu Santo si Pedro nang magsalita (Mga Gawa 4:8), at hindi makalaban ang mga kaaway ni Esteban sa karunungan at espiritung ipinagsasalita niya (Mga Gawa 6:10). Ang “sa oras ding yaon” ay sa mismong sandaling kailangan.

Ayon sa Deuteronomio 21:17, dobleng bahagi ang tinatanggap ng panganay, at kadalasang dinadala ng mga pamilya ang ganitong alitan sa isang iginagalang na guro. Malamang na nakababatang kapatid ang nagsasalita, na nais hatiin ang mana samantalang gusto itong panatilihing buo ng nakatatanda.

Malamig at lumalayong pagtawag ang “Lalake”, ang salitang gagamitin ni Pedro sa pagkakaila sa 22:60. Inaalingawngaw ng tanong ang Hebreong humamon kay Moises at nagtanong kung sino ang gumawa sa kaniya na prinsipe at hukom sa kanila (Exodo 2:14).

Pleonexia ang “kasakiman”, literal na pagnanais na magkaroon ng higit pa. Siksik at asiwa ang Griego ng ikalawang kalahati, halos hindi sa kasaganaan nanggagaling ang buhay ng sinuman mula sa kaniyang ari-arian; zoe ang “buhay”, ang buhay mismo, hindi antas ng pamumuhay.

Euphoreo ang “namumunga ng sagana”, nagbunga nang mabuti, pandiwang dito lamang sa Bagong Tipan. Ang lupa ang simuno ng pangungusap: hindi kailanman iniuukol sa pagsisikap ng tao ang ani.

Dialogizomai ang “iniisip niya sa sarili”, makipagtalo o magnilay, at ang tanging kausap sa pagtatalo ay ang kaniyang sarili. Ang “Ano ang gagawin ko” ay tanong ng abogado sa 10:25 at itatanong ng di-tapat na katiwala sa 16:3.

Hindi siya nagdaragdag ng bangan; giniba niya ang mga gumaganang bangan upang magtayo ng mas malalaki. Itinayo ang mga kamalig na pinuno ni Jose sa Egipto (Genesis 41:48) laban sa taggutom ng buong bansa, isang gamit ng labis na hindi man lamang naiisip ng lalaking ito.

Kinikilalang paraan ng pakikipag-usap sa sarili sa Hebreo at Griego ang pagtawag sa sarili na “Kaluluwa”. Inaalingawngaw ng pagkain, pag-inom at pagsasaya ang Mangangaral 8:15, at gayundin ang mga pabayang nagpipista sa Isaias 22:13, na nagdaragdag na bukas ay mamamatay sila.

Aphron ang “haling”, at sinasabi ng Mga Awit 14:1 na sinabi ng mangmang sa kaniyang puso na walang Dios; nagsasalita rin sa kaniyang puso ang lalaking ito. Literal na hinihingi nilang pabalik ang “hihingin sa iyo”, isang maramihang walang tiyak na simuno, at apaiteo ang salita para sa paniningil ng pautang.

Thesaurizo ang “nagpapakayaman”, mag-imbak. Hindi binibigyang-kahulugan dito ang pagiging “mayaman sa Dios”; ibinibigay ito ng talatang 33, kung saan iniimbak ang kayamanan sa langit sa pamamagitan ng pagbibigay ng ari-arian.

Merimnao ang “mangabalisa”, ang pandiwa ng mga alalahaning umiinis sa binhi sa 8:14, isang pagkabahalang humahati sa isip. Itinatali ng “Kaya nga” ang aral na ito sa mga alagad sa talinghagang kasasabi pa lamang sa karamihan.

Mula sa mas dakila patungo sa mas maliit ang pangangatwiran: hindi magkukulang sa pagkain at damit ang Dios na nagbigay ng buhay at katawan. Trophe ang “pagkain”, anumang uri ng pampalusog.

Mga ibon sa himpapawid ang sabi ng Mateo; pinangangalanan ng Lucas ang mga uwak, mga ibong marumi ayon sa kautusan (Levitico 11:15). Nasabi na ng Kasulatan na pinakakain ng Dios ang mga ito, ang mga inakay ng uwak na sumisigaw (Mga Awit 147:9, ihambing sa Job 38:41). Katanoeo ang “Wariin ninyo”, masusing tingnan.

Helikia ang “sukat ng kaniyang buhay”, na maaaring mangahulugang taas o haba ng buhay, at mga labingwalong pulgada ang isang siko. Napakalaki ng labingwalong pulgadang dagdag sa taas, kaya binabasa ito ng marami bilang pagdaragdag ng maliit na sukat sa haba ng buhay.

Sa Lucas lamang ang talatang ito, at tinatawag nitong “lalong maliit” ang pagdaragdag ng isang siko. Kung hindi kaya ng pagkabalisa ang pinakamaliit na dagdag, lalong hindi nito kaya ang iba.

Malamang na tumutukoy ang “mga lirio” sa mga ligaw na bulaklak ng mga burol ng Galilea sa pangkalahatan, gaya ng pulang anemone na tumatakip sa mga ito sa tagsibol. Unang hakbang ang pagsusulid ng sinulid sa paggawa ng bawat kasuotan. Inilalarawan sa 1 Mga Hari 10 ang kaluwalhatian ni Salomon, kung saan nakita ng reina ng Seba ang pananamit ng kaniyang mga lingkod.

Karaniwang panggatong sa mga kalang luwad na pinagluluto ng tinapay ang tuyong damo at dayami, kaya ang mga bulaklak ngayon ay panggatong bukas. Iisang salitang Griego ang “kakaunti ang pananampalataya”, oligopistoi, na dito lamang ginagamit ng Lucas.

Meteorizomai ang “mapagalinlangang pagiisip”, literal na maiangat sa himpapawid, ginagamit sa barkong nakasakay sa alon o sa isip na nakabitin sa pag-aalinlangan. Wala ito sa iba pang bahagi ng Bagong Tipan.

Ang “mga bansa sa sanglibutan” ay ang mga Gentil, ta ethne; idinadagdag ng Lucas ang “sa sanglibutan”. Umiikot ang pangungusap sa dalawang pandiwa nito: naghahanap sila, nalalaman ng inyong Ama. Hindi sinasabi sa mga alagad na hindi totoo ang kanilang pangangailangan, kundi alam na ito.

Maraming manuskrito ang may “hanapin ninyo ang kaniyang kaharian”, gaya ng nakalimbag dito. Wala sa Lucas ang salitang muna ng Mateo o ang pagbanggit sa katuwiran ng Dios. Prostithemi ang “idaragdag”, ibinibigay bilang dagdag, gaya ng labis na takal na isinasama sa binili.

Dobleng maliit na anyo sa Griego ang “munting kawan”, maliit na maliit na kawan, larawan ng mahihinang alagad. Sinasabi ng Daniel 7:27 na ibibigay ang kaharian sa bayan ng mga banal ng Kataastaasan, at ang pandiwa rito, ang “ibigay”, ang puso ng pangako.

Ballantia ang “mga supot”, mga pitaka, ang mismong bagay na ipinagbawal na dalhin ng pitumpu (10:4); dito ay pinahihintulutan silang magkaroon ng mga pitakang hindi naluluma. Kinakain ng tanga ang pinong kasuotan, na sa sinaunang daigdig ay karaniwang anyo ng iniimbak na yaman.

Sa pag-iisip na Hebreo, ang puso ay upuan ng pag-iisip at kalooban, hindi lamang ng damdamin. Pinasusunod ito ng kasabihan sa kayamanan: kung saan napunta ang salapi, susunod doon ang isip at ang mga pasiya.

Itinatali sa pamigkis ang mahahabang damit para sa paggawa o pagtakbo; kinain ng Israel ang Paskua na may bigkis ang mga baywang (Exodo 12:11). Kailangang ayusin at punuin ang mga ilawang langis sa buong magdamag, kaya ang ilawang nagniningas pa ay patunay na may gising.

Maaaring tumagal nang ilang araw ang piging ng kasal, at maaaring umalis doon ang panauhin sa anumang oras. Ipinaaalaala ng pagtuktok ang pangako ng 11:9–10: dito, ang panginoon ang tumutuktok, at ang mga alipin ang dapat magbukas agad.

Amen ang “katotohanang”, na kakaunting ulit lamang iniingatan ng Lucas, tanda ng taimtim na kasabihan. Inuunahan ng panginoong nagbibigkis ng sariling damit upang paglingkuran ang kaniyang mga alipin ang tagpong nagbigkis si Jesus ng tuwalya upang hugasan ang mga paa ng kaniyang mga alagad (Juan 13:4–5).

Hinahati ng pagbilang ng mga Judio ang gabi sa tatlong pagpupuyat, kaya ang ikalawa at ikatlo ay mula mga ikasampu ng gabi hanggang madaling-araw, ang mga oras na nanghihina ang mga nagbabantay. Apat na pagpupuyat ang binabanggit ng Mateo at Marcos, ang pagbilang ng mga Romano.

Ang “puno ng sangbahayan” ay ang may-bahay. Diorusso ang “sirain” dito, hukayin: maaaring butasin ang pader ng bahay na putik na ladrilyo, at ganoon nakapapasok ang magnanakaw nang hindi dumaraan sa pinto.

Bumabaligtad ang halimbawa ng magnanakaw: magbabantay sana ang may-bahay kung alam niya ang oras, ngunit hindi ito alam ng mga alagad kaya dapat silang laging handa. Hetoimos ang “handa”, nakahanda.

Sa Lucas lamang itinatala ang tanong ni Pedro. Nais niyang malaman kung para sa labindalawa o para sa buong karamihan ang talinghaga, at isa pang talinghaga ang isinagot ni Jesus sa halip na tuwirang oo o hindi.

Oikonomos ang “katiwala”, namamahala sa isang ari-arian at kadalasa'y alipin din. Sitometrion ang “bahagi na pagkain”, sukat na rasyon ng butil, teknikal na salitang dito lamang sa Bagong Tipan. Ang “sa kapanahunan” ay sa wastong oras.

Nasa aliping maratnang “gayon ang ginagawa” ang pagpapala, nasa gitna ng gawain. Tumutugma ito sa pagpapala sa mga aliping nagpupuyat sa talatang 37, ngunit dito ay gawa ang ginagantimpalaan, hindi lamang pagkagising.

Si Jose ang huwaran: inilagay sa lahat ng tinatangkilik ni Potifar (Genesis 39:4), saka sa buong Egipto (Genesis 41:41). Ang katapatan sa mga rasyon ang nagdadala ng pangangasiwa sa buong ari-arian.

Chronizo ang “Maluluwatan”, nagtatagal, at sinasabi ito ng alipin “sa kaniyang puso”, gaya ng mayamang haling. Mga kapuwa niya alipin ang mga aliping lalake at babae na binubugbog niya.

Dichotomeo ang “babaakin”, hatiin sa dalawa, isang parusang kilala sa sinaunang daigdig; may nag-iisip na nangangahulugan ito ng malupit na paghagupit o pagtitiwalag. Inilalagay siya ng Mateo 24:51 kasama ng mga mapagpaimbabaw; ng Lucas, kasama ng mga apistoi, “mga di tapat”.

Itinakda ng Deuteronomio 25:3 sa apatnapung hampas ang pinakamataas na bilang ng palo. Gumagamit ang “hindi naghanda” ng hetoimazo, ang ugat ng “mangagsihanda” sa talatang 40, kaya ang kaniyang pagkabigo ay ang mismong binababalaan ng buong kabanata.

Itinatangi ng kautusan ang mga kasalanan dahil sa kawalang-alam sa mga kasalanang may kapangahasan (Mga Bilang 15:27–30), at dito rin ay binabawasan ng kawalang-alam ang parusa ngunit hindi inaalis. Paratithemi ang “pinagkatiwalaan”, ideposito bilang katiwala, isang salitang pambangko.

Mahirap ang Griego ng ikalawang kalahati, at itinuturing ito ng karamihan sa makabagong salin na isang hangarin: anong nais ko na sana'y nagningas na ito! Ipinangako ni Juan ang darating na magbabautismo sa Espiritu Santo at sa apoy (3:16).

Ginagamit nang patalinghaga ang bautismo para sa pagkalubog, gaya ng Mga Awit 69:2, kung saan napasok ng mang-aawit ang malalim na tubig at inaapawan siya ng baha. Teleo ang “maganap”, tapusin, ang pandiwa ng 18:31 at 22:37, kung saan dinadala sa wakas ang nasusulat tungkol sa Anak ng tao.

Umawit ang mga anghel ng kapayapaan sa lupa (2:14), at nagbabala si Simeon na ang bata ay magiging tandang pagsasalangsangan (2:34). Kapuwa nasa likod ng tanong na ito ang dalawang linyang iyon, na gumagamit ng parehong mga salita, kapayapaan at lupa.

Limang tao ang karaniwang sambahayan sa iisang bahay: ama, ina, isang anak na lalake, isang anak na babae, at ang asawa ng anak na lalake. Ang “mula ngayon” ay simula sa panahon ng apoy at bautismong kasasabi pa lamang.

Binabago ng linya ang Mikas 7:6, kung saan hinahamak ng anak ang ama, at naghihimagsik ang anak na babae laban sa kaniyang ina at ang manugang laban sa biyanan. Iisang direksiyon ang paghahati sa Mikas; ginagawa ng Lucas na magkalaban ang bawat pares, sa magkabilang panig.

Mediteraneo ang nasa kanluran, at ang mga ulap mula sa dagat ay nagdadala ng ulan, gaya nang makita ng lingkod ni Elias ang maliit na ulap mula sa dagat na kasinlaki ng kamay ng tao (1 Mga Hari 18:44). Tama ang hula ng karamihan, at sinasabi iyon ni Jesus.

Galing sa Negeb at sa disyerto ng Arabia ang hanging timugan, ang nakapapasong hanging kilala pa sa rehiyon bilang sirocco o hamsin. Kauson ang init, nakapapasong init, ang salitang ginamit ng Santiago 1:11 sa araw na nagpapalanta sa damo.

Dokimazo ang “mangagpaaninaw”, subukin o suriin, gaya ng pagsubok sa kadalisayan ng metal. Kairos ang “panahong ito”, ang takda o mapagpasiyang sandali, sa halip na chronos, isang haba ng oras sa orasan.

Ang “sa inyong sarili” ay nang hindi naghihintay ng tanda o hukuman na magsasabi sa inyo. Tulay ang talata mula sa panahon tungo sa asunto: kaya nilang hatulan nang sila lamang ang langit at ang tamang gawin.

Praktor ang “punong kawal” dito, ang taga-singil ng utang ng hukuman, teknikal na salitang kilala sa mga papiro sa Egipto para sa opisyal na nagpapatupad ng hatol. Ang “kaladkarin” ay hilahin, at ang “sikapin mo” ay literal na magbigay ng gawa, gawin ang lahat upang makipag-ayos.

Lepton ang “lepta”, ang pinakamaliit na baryang tansong ginagamit noon, ang barya na dalawang piraso ang inihulog ng babaing bao sa kabang-yaman (21:2). Quadrans ang nasa Mateo 5:26, na katumbas ng dalawang lepta; ibinababa ng Lucas ang utang hanggang sa huling posibleng barya.