Nahigitan ang reputasyon, at dumami ang kayamanan

Ang Seba ay Saba sa timog-kanlurang Arabia, ang Yemen ngayon, isang kahariang kilala mula sa sarili nitong mga inskripsiyon at yumaman sa kalakalan ng kamangyan, mga dalawang libong kilometro mula sa Jerusalem. Chidot ang “mga mahirap na tanong”, mga bugtong, iyon ding salita ng bugtong ni Samson sa kaniyang kasalan (Mga Hukom 14:12).

Tanda ng isang karabana sa daan ng kamangyan sa kanluran ng Arabia ang mga kamelyong may pasang espesia, nagdadala ng kamangyan at mira. Ang pagsasabing “inihinga sa kaniya ang lahat na laman ng kaniyang dibdib” ay nangangahulugang wala siyang itinago.

Pagpapaliwanag o pagsagot ang ibig sabihin ng “isinaysay” rito. Ne‘lam ang salita sa likod ng “lihim”, ginagamit sa bagay na natatago sa paningin, kaya ang sinasabi ay walang tanong na lumampas sa kaniya nang hindi nakikita. Ito ang 4:32–34 na isinasagawa, ang karunungang humila ng mga dalaw mula sa lahat ng bansa.

Karunungan ang kaniyang “nakita”, at ang una niyang nakita ay isang gusali. Itinuturing ng 1 Mga Hari ang karunungan bilang bagay na nakikita sa pagkakaayos ng isang sambahayan at isang kaharian, hindi lamang bilang matatalinong sagot.

Ang “nawalan siya ng diwa” ay pariralang ginamit sa mga haring Cananeo nang mabalitaan nilang nakatawid ang Israel sa Jordan (Josue 5:1): naiwan siyang walang hininga. Ang “sampahan na kaniyang sinasampahan” ay mababasa ring “mga handog na susunugin na kaniyang inihahandog”, at may ilang salin na sumusunod sa basang iyon.

Iisang salitang Hebreo, debarim, ang “mga gawa” at “mga salita”, ang salitang ginamit sa pamagat ng pinagmulang binanggit sa 11:41, ang aklat ng mga gawa ni Salomon. Literal na “tunay na salita” ang balitang kaniyang narinig.

Sinasabi ng Hebreo na “dinagdagan” ni Salomon ng karunungan at pagkaginhawa ang balita: lumampas ang katotohanan sa itinayo ng sabi-sabi. Dumarating ang kaniyang paniniwala sa pamamagitan ng paningin, “hanggang sa ako'y dumating, at nakita ng aking mga mata”.

’Ashre ang “Maginhawa”, ang salitang nagbubukas sa Mga Awit 1. “Maginhawa ang iyong mga asawa” ang basa ng saling Griego, mula sa nashim sa halip na ’anashim, pagkakaiba ng iisang titik; ang Hebreong “iyong mga lalake” ang sinusunod ng nakalimbag dito.

Ipinaaalala ng “nalulugod sa iyo” ang pangalang ibinigay ni Nathan sa sanggol na si Salomon, Jedidias, “minamahal ng Panginoon” (2 Samuel 12:25). Pinupuri ng isang dayuhang reyna ang Dios ng Israel sa pangalan ng kaniyang tipan at nagsasalita tungkol sa pag-ibig niya sa Israel, hindi lamang sa hari.

Sinasabi ni Josefo, na sumulat noong unang siglo, na nagmula sa kaniyang kaloob ang halamang balsamo na kalaunang itinanim malapit sa Jerico; tradisyon itong huli, hindi teksto. Sinasabi lamang ng 1 Mga Hari na hindi na muling dumating ang ganoon karaming espesia.

Pinuputol ng mga sasakyang dagat ni Hiram ang pagdalaw ng reyna sa gitna ng pangungusap. Mukhang pinagpapangkat ng pinagmulan ang mga inangkat ayon sa uri: ginto, mahalagang bato at bihirang kahoy mula sa timog, dumating man sa kamelyo o sa dagat.

Mis‘ad, isang suhay, ang salita sa likod ng “mga haligi”, na tinatawag ng 2 Mga Cronica na mga baitang at isinasalin ng ilan bilang mga barandilya. Ang mga alpa at salterio ay ang kinnor, isang maliit na lira, at ang nebel, isang mas malaking instrumentong may kuwerdas, ang pares na ginagamit ng mga Levitang mang-aawit.

Sa Hebreo, ang “kaloob-hari” ay “ayon sa kamay ni haring Salomon”: ang kamay ng hari ang sukatan ng kaniyang kagandahang-loob. Humihingi siya at tumatanggap, saka nagbibigay ng higit sa kinuha niya; iniiwan ng aklat ang timbangan kay Salomon.

Sa mga tatlumpung kilo bawa't talento, mga dalawampung tonelada ng ginto taon-taon ang anim na raan at anim na pu't anim na talento. Hindi natatangi ang ganitong laki ng bilang: isang inskripsiyon ni Osorkon I ng Egipto, isang salinlahi pagkatapos, ang nag-aangkin ng daan-daang toneladang mahalagang metal na ibinigay sa mga templo.

Mga mangangalakal sa mga daan ang tinutukoy ng “mga naglalako”, literal na “mga lalake ng mga manlalakbay”. Pachot ang “mga gobernador”, titulong kalaunang ginamit para sa mga gobernador ng lalawigan sa Persia at pinagmulan ng salitang pasha. Nagbabayad ang mga haring Arabe sapagka't dumaraan sa lupain ng Israel ang mga karabana.

Tsinnah ang “kalasag” rito, malaking panangga na tumatakip sa buong katawan. Mga pitong kilo ng ginto bawa't kalasag ang anim na raang siklo, masyadong malambot at mabigat para sa labanan; pang-seremonya ang mga ito. Dadalhin lahat ni Sisac ng Egipto limang taon matapos mamatay si Salomon (14:26).

Tatlong mina ang nasa likod ng “tatlong librang ginto”, marahil isa't kalahating kilo bawa't isa; tatlong daang siklo ang ibinibigay ng 2 Mga Cronica. Ang magen ang mas maliit na bilog na kalasag ng kawal na naglalakad, kaya ipinakita ng bahay sa gubat ang dalawang uri.

Ang luklukang garing ay inukit na kahoy na balangkas na may mga panel na garing, binalot ng ginto sa ilang bahagi. Nahukay ang ganitong mga palamuting garing sa Samaria, kung saan itinayo ni Ahab ang kaniyang bahay na garing (22:39), at sa Nimrud sa Asiria.

‘Agol ang salita sa likod ng “mabilog sa likuran”. Kapag iba ang isang patinig, nagiging ‘egel, guya, ang salita, at “mga ulo ng guya” sa likod ng luklukan ang basa ng Griego. Mga patungan ng bisig ang “mga pinakakamay”, at may leong nakatayo sa tabi ng bawa't isa.

Dalawang leon sa bawa't isa sa anim na baytang at isa sa bawa't patungan ng bisig: labing apat lahat. Sagisag ng Juda ang leon sa basbas ni Jacob (Genesis 49:9), at maaaring kumakatawan sa mga lipi ang labing dalawa sa mga baytang, bagaman hindi ito ipinaliliwanag ng teksto.

Literal na “saradong ginto” ang nasa likod ng “taganas na ginto”, segor, maaaring ginto na dinalisay o gintong nakakandado sa taguan; hindi tiyak ang eksaktong kahulugan. Itinatapat ang pagsasabing walang halaga ang pilak sa susunod na paghahari, nang kailanganing palitan ni Rehoboam ng tanso ang ginto.

Uri ng malaking barkong panlaot ang “mga sasakyan na yari sa Tharsis”, pangalan ng uri ng barko at hindi ng ruta. Malayo sa kanluran ang Tharsis mismo, malamang sa Espanya, at doon nagtangkang tumakas si Jonas.

Ito ang 3:13 na natupad halos salita sa salita: ipinangako ng Dios ang kayamanan at karangalan upang walang haring maging gaya niya. Isinasara ng 1 Mga Hari ang bilog na binuksan nito sa Gabaon.

Ang “hinanap ng buong lupa ang harapan ni Salomon” ay gumagamit ng pariralang karaniwang ginagamit sa paghanap sa mukha ng Dios. Sinasabi rin ng talata na inilagay ng Dios ang karunungan sa kaniyang puso, na pumipigil sa parirala upang hindi maging pagsamba sa hari.

Sa Hebreo, ang “sanggayon taontaon” ay “ang bagay ng isang taon sa kaniyang taon”, isang regular na taunang bayad. Tinatawag na kaloob, ngunit dumarating ang mga ito nang kasingregular ng buwis. Mga armas ang ibig sabihin ng “sandata” rito, katabi ng mga sisidlan, damit at hayop.

Malaking hukbo ang isang libo't apat na raang karo; isang talaan ng Asiria ang nagbibigay kay Ahab ng dalawang libo sa labanan sa Qarqar noong 853 bago si Cristo. Apat na pung libong silungan ang bilang ng 4:26, na ibinibigay ng 2 Mga Cronica 9:25 bilang apat na libo.

Ang sikomoro ay ang sikomorong igos, mura at karaniwang puno ng mababang lupa ng Juda, ang Shephelah. Ang sedro, na ipinadala ni Hiram sa malaking halaga, ay naging kasingkaraniwan ng kahoy ng igos.

Miqveh ang salitang isinaling “kawan” dito, at karaniwan na itong binabasa ngayon bilang Kue, ang pangalan ng Cilicia sa timog ng Turkiya, lupaing bantog sa mga kabayo. Kung gayon, sinasabi ng linya na bumili si Salomon ng mga kabayo mula sa Egipto at mula sa Kue.

Ang anim na raang siklo para sa karo at isang daan at limampu para sa kabayo ay uri ng halagang nakaligtas sa mga talaan ng kalakalan. Mga tagapamagitan ang mga ahente ni Salomon, nagbebenta sa mga haring Neo-Heteo sa hilagang Siria at sa mga estadong Arameo.