Ang gabing nagbigay sa Israel ng kalendaryo

Mahalaga ang pariralang “sa lupain ng Egipto.” Ito ang natatanging batas para sa Israel na ibinigay habang nasa Egipto pa sila sa halip na sa ilang. Matagal nang napansin ng mga komentaryong Judio na ang unang utos na ibinigay sa Israel bilang isang organisadong bayan ay dumating habang alipin pa sila, at ang paksa nito ay ang pagsasaayos ng panahon.

Ang buwang ito ay tatawaging Abib sa Exodo 13:4, pangalang kaugnay ng sariwang mga uhay ng butil. Pagkatapos ng pagkabihag ay nakilala rin ito bilang Nisan. Mayroon ding sibil na pagsisimula ng taon sa taglagas, kaya ang Tishri, na ikapitong buwan kung bibilang mula rito, ay naging panahon ng bagong taon sa tradisyong Judio. Kaya magkatabing umiiral ang dalawang paraan ng pagbibilang ng taon.

Ang edah, na isinaling “kapisanan,” ay unang ginagamit dito para sa Israel bilang isang nagkakatipon at organisadong pamayanan. Ang seh ay maaaring tumukoy sa batang tupa o batang kambing, gaya ng nililinaw sa talata 5. Ang pagpili sa ikasampung araw at pag-iingat dito hanggang ikalabing apat ay nagbibigay ng apat na araw upang bantayan ang hayop.

Ang batayan ng paghahati ay kung gaano karami ang kayang kainin ng bawat tao. Sa kalaunang kaugaliang Judio, karaniwang binabanggit ang sampung tao bilang pinakamababang bilang para sa isang kordero, at iniulat ni Josephus ang mga pangkat na sampu hanggang dalawampu. Praktikal ang utos: maaaring makibahagi ang maliit na sambahayan sa kapitbahay upang walang pamilyang mawalan at walang korderong masayang.

Ang salitang tamim para sa “walang kapintasan” ay nangangahulugang buo o ganap. Ito rin ang salitang kaugnay ng paglalarawan kay Noe sa Genesis 6:9 at kalaunan ay magiging karaniwang kahilingan sa mga hain. Ang “iisahing taon” ay literal na “anak ng isang taon,” ibig sabihin ay isang yearling. Iniuugnay ng 1 Pedro 1:19 si Cristo sa isang korderong walang kapintasan at walang dungis.

Ang pag-aalaga sa hayop ay nangangahulugang panatilihin itong nasa ilalim ng maingat na pagbabantay hanggang ikalabing apat na araw. Ang pariralang isinaling “sa paglubog ng araw” ay literal na “sa pagitan ng dalawang gabi,” isang matandang pananalitang binigyang-kahulugan kalaunan bilang panahon sa pagitan ng tanghali at paglubog ng araw, o pagitan ng paglubog at lubos na pagdilim. Ang kapisanan ang gumagawa nito, ngunit bawat sambahayan ang pumapatay ng sarili nitong hayop.

Ang mga haligi sa gilid ng pinto ay mezuzot, salitang kalaunan ay ginamit para sa maliit na sisidlang inilalagay sa pintuan ayon sa Deuteronomio 6:9. Ang itaas ng pinto ay mashqof, isang salitang matatagpuan lamang sa kabanatang ito. Ang dugo ay inilalagay sa mismong balangkas ng pintuan, ang bahaging kailangang daanan ng bawat pumapasok o lumalabas ng bahay.

Ang merorim, “mapapait na gulay,” ay mula sa ugat na nangangahulugang mapait, kaugnay ng pandiwang ginamit sa Exodo 1:14 nang gawing mapait ang buhay ng Israel sa pagkaalipin. Sa pagkain, ang kapaitan ng kanilang dating kalagayan ay nagiging bahagi ng pag-alaala. Ang matsot naman ay tinapay na walang lebadura, patag at mabilis ihanda.

Hindi dapat kainin ang hayop nang hilaw o pinakuluan, kundi inihaw nang buo sa apoy kasama ang ulo, mga paa, at lamang-loob. Karaniwang paraan ang pagpapakulo sa karneng inihahain, gaya ng makikita sa 1 Samuel 2:13–15. Ang tuwirang pag-ihaw sa apoy ang nagpapakilala sa pagkaing ito at angkop sa mga taong nakahandang umalis nang walang mahabang paghihintay.

Walang bahagi ng pagkain ang dapat itabi hanggang kinaumagahan. Hindi ito maaaring gawing karaniwang tira-tirang pagkain para sa susunod na araw dahil ang buong hayop ay nakatalaga sa gabing ito. Ang anumang matira ay sinusunog, kaya walang bahagi ng inihandog na hayop ang mapupunta sa ordinaryong paggamit pagkatapos ng takdang pagkain.

Ang bigkis sa baywang ay nangangahulugang ang mahabang kasuotan ay naitaas at naipit sa sinturon upang handang lumakad o tumakbo. Hindi karaniwang suot ang pangyapak sa loob ng bahay, at ang tungkod sa kamay ay nagpapakitang handa na silang maglakbay. Ang chippazon ay naglalarawan ng pagmamadali ng biglaang pag-alis. Dito unang pinangalanan ang Paskua, mula sa Hebreong pesach.

Ang pandiwang tumutukoy sa pagdaan sa Egipto ay avar, iba sa pandiwang kaugnay ng paglampas sa talata 13. Dito tahasang sinasabi na ang Panginoon ay gagawa ng kahatulan laban sa mga dios ng Egipto, isang pahayag na inuulit sa Mga Bilang 33:4. Sa kulturang Egipcio, itinuturing ding banal ang hari, kaya ang panganay na tagapagmana ay kaugnay ng pagkaharing may banal na katayuan.

Ang pasach, na isinaling “lalampasan,” ay maaaring maglarawan ng paglundag sa ibabaw o ng mapag-ingat na pagprotekta. Kaugnay nito ang larawan sa Isaias 31:5 ng proteksiyon ng Panginoon sa Jerusalem na tulad ng mga ibong lumilipad. Ang dugo ay tinatawag na tanda para sa Israel, nagbibigay sa kanila ng katiyakan, bagaman ang Panginoon mismo ang nakakakita ng tandang iyon.

Ang zikkaron ay isang alaala o paalala, samantalang ang chag ay salitang ginagamit para sa kapistahang dinadaluhan bilang paglalakbay. Ang utos na ipagdiwang ito bilang tuntunin magpakailanman ay gumagawa rito ng permanenteng bahagi ng buhay ng Israel. Kapansin-pansin ang pagkakasunod-sunod: itinatatag ang taunang pag-alaala bago pa aktuwal na mangyari ang pangyayaring aalalahanin.

Ang se’or ay lumang masa na pinaburong itinatabi mula sa naunang paggawa ng tinapay upang pasimulan ang susunod na masa. Kaya ang pag-aalis ng lebadura ay nangangahulugang pagputol sa tuluy-tuloy na kadena mula sa nakaraang paghahanda. Ang karat, isinaling “ihihiwalay,” ay maaaring tumukoy sa pagpapatapon mula sa bayan o sa kamatayang hatol mula sa Dios, at pinagtatalunan kung alin ang tiyak na kahulugan dito.

Ang miqra qodesh ay isang banal na pagtitipon, literal na isang banal na pagtawag sa kapulungan. Sa mga araw na ito, tanging gawaing kinakailangan sa paghahanda ng pagkain ang pinahihintulutan. Naiiba ito sa tuntunin para sa Sabbath, sapagkat sa Exodo 16:23 maging ang pagluluto ay ipinagbabawal para sa araw ng Sabbath.

Sa Hebreo, ang utos ay maaaring basahing literal na “bantayan ninyo ang tinapay na walang lebadura.” Kalaunan, binasa rin ito ng mga rabbi sa praktikal na paraan bilang pagbabantay sa masa upang hindi ito umalsa. Dito unang malinaw na nakikilala bilang sariling pitong-araw na kapistahan ang Tinapay na Walang Lebadura, bukod sa mismong pagkain ng kordero ng Paskua.

Eksakto ang itinakdang panahon: mula sa gabi ng ikalabing apat na araw hanggang sa gabi ng ikadalawampu't isang araw, pitong araw sa kabuuan. Sa Hebreong paraan ng pagbibilang, nagsisimula ang araw sa gabi. Kaya ang pagsukat ng panahon ay mula gabi hanggang gabi, kaayon ng padron sa Genesis 1 kung saan nauuna ang gabi bago ang umaga.

Ang utos na walang masusumpungang lebadura sa bahay ay naging pinagmulan ng kalaunang kaugaliang Judio na maingat na hanapin maging ang mumunting tira nito bago ang Paskua. Kasama rin sa tuntunin ang ger, isang dayuhang naninirahan sa piling ng Israel. Ibig sabihin, ang tuntuning ito ng sambahayan ay sumasaklaw sa sinumang naninirahan sa loob ng pamayanang Israelita.

Ito ang pinakamaikling buod ng tuntunin tungkol sa lebadura at inilagay sa hulihan ng seksiyong ito bilang malinaw na pangwakas na pahayag. Ang pariralang “sa lahat ng inyong mga tahanan” ay nagpapakitang ang pagdiriwang ay susundin saanman manirahan ang Israel. Hindi ito nakatali sa isang lugar lamang kundi maaaring tuparin ng mga sambahayan saanman sila naroon.

Ang pananalitang “lumabas at kumuha” ay maaaring mangahulugang pumili mula sa kawan o pumunta upang dalhin ang hayop. Ipinapasa ni Moises ang utos sa mga matanda, na siyang magdadala nito sa mga sambahayan, gaya ng padron ng pamumuno sa Exodo 3:16. Kapansin-pansin ding ang mismong kordero ay tinatawag na “kordero ng paskua.”

Ang hisopo ay isang maliit at makapal na halamang mabango, marahil isang uri ng marjoram, na ang maliliit na tangkay ay mahusay humawak ng likido. Ginamit din ito sa paglilinis ng ketongin sa Levitico 14:4 at binanggit sa Mga Awit 51:7. Sa Juan 19:29, isang espongha ang iniangat kay Jesus sa pamamagitan ng hisopo.

Ang “manunugat” ay ha-mashchit, salitang kaugnay ng tagapuksa na humampas sa Jerusalem sa 2 Samuel 24:16. Binabanggit din sa Mga Hebreo 11:28 ang tagapuksa ng mga panganay. Dito ang Panginoon ang lumalampas sa pintong may dugo at hindi niya pinahihintulutang pumasok ang manunugat, kaya maging ang tagapuksa ay malinaw na nasa ilalim ng kaniyang kapamahalaan.

Nagpapalit ang anyo ng pananalita mula maramihan tungo sa isahan: ang buong bayan ang mag-iingat ng tuntunin, ngunit ito rin ay para sa bawat isa at sa kaniyang mga anak. Kaya sabay na tinutugunan ang Israel bilang isang katawan at ang bawat ama bilang pinuno ng sambahayan. Ang le’olam, “magpakailan man,” ay tumutukoy sa patuloy na pag-iingat nito sa bawat salinlahi.

Ang salitang avodah para sa “paglilingkod” ay siya ring salitang ginagamit sa mabigat na pagkaalipin sa unang kabanata. Ang avodah ng pagkaalipin sa Egipto ay napapalitan ngayon ng avodah ng pagsamba sa Panginoon. Ang tuntunin ay ibinibigay para sa hinaharap, kapag ang Israel ay nakapanirahan na sa lupaing ipinangako ngunit hindi pa nila nararating.

Isa ito sa mga bahagi ng Kautusan na inaasahang magtatanong ang isang anak tungkol sa kahulugan ng gawain, kasama ang Exodo 13:14 at Deuteronomio 6:20, samantalang ang Exodo 13:8 ay nagbibigay ng sagot kahit walang nakatalang tanong. Sa Haggadah ng Paskua, ang tanong na ito ay inuugnay sa tinatawag na masamang anak dahil sinasabi niyang “ninyo” sa halip na isama ang kaniyang sarili.

Dalawang ulit na mahalaga ang sambahayan sa sagot: nilampasan ng Panginoon ang mga bahay ng Israel at iniligtas ang kanilang mga sambahayan. Ang tugon ng bayan ay pagyukod at pagsamba, gaya ng ginawa nila sa Exodo 4:31 nang una nilang tanggapin ang mensaheng dinala nina Moises at Aaron. Hindi pa nila nakikita ang pagliligtas, ngunit sumasamba sila ayon sa ipinahayag na gagawin ng Panginoon.

Payak at tuwiran ang paglalarawan: yumaon ang Israel at ginawa ang iniutos. Kumikilos sila kahit hindi pa nila nakikita ang mangyayari sa gabing iyon. Ang pormulang nagsasabing ginawa nila ayon sa iniutos ng Panginoon ay umaalingawngaw sa pagsunod nina Moises at Aaron sa Exodo 7:6.

Ang bilangguan ay literal na inilalarawan bilang “bahay ng hukay,” isang katawagang kaugnay ng lugar na tinukoy ni Jose sa Genesis 40:15. Sa Exodo 11:5, ang saklaw ay mula sa trono hanggang sa gilingan. Dito ay mula sa trono hanggang sa piitan, kaya higit pang binibigyang-diin na ang salot ay umabot mula sa pinakamataas hanggang sa pinakamababang kalagayan sa Egipto.

Ang pahayag na walang bahay na walang patay ay isang dobleng pagtanggi sa Hebreo na nagbibigay-diin sa lawak ng kamatayan. Ang malakas na hiyawang inihula sa Exodo 11:6 ay nangyari gaya ng sinabi. Bumangon si Faraon sa gitna ng gabi, at ang haring nagtaboy kay Moises mula sa kaniyang harapan ay siya ngayong napilitang ipatawag siya.

Ipinasundo ni Faraon sina Moises at Aaron sa gabi matapos niyang sabihin sa Exodo 10:28 na hindi na niya nais makita si Moises. Ang “gaya ng inyong sinabi” ay nag-aalis sa lahat ng kundisyong sinubukan niyang ipataw dati tungkol sa layo, sa mga sasama, at sa mga hayop. Maging ang utos na maglingkod sa Panginoon ay lumalabas na ngayon sa sariling bibig ni Faraon.

Ang kahilingang “pagpalain din naman ninyo ako” ang huling pakiusap ng isang haring lubusang napilitang sumuko. Sa Genesis 47:7, pinagpala ni Jacob ang isang naunang Faraon; ngayon isang Faraon naman ang humihingi ng pagpapala sa mga pinuno ng Israel. Inuulit ang “gaya ng inyong sinabi,” kaya ganap nang binabawi ang mga kundisyong itinakda niya sa Exodo 10:24.

Ang salitang naglalarawan sa pagmamadali ng mga Egipcio ay mula sa chazaq, ang ugat na ginamit din sa pagpapatigas. Ang lakas na dati ay kaugnay ng pagpigil sa Israel ay ngayo'y ginagamit upang madaliin ang kanilang pag-alis. Ang sinabi nilang “Kaming lahat ay patay na” ay literal na may diwang patuloy na kamatayan: para bang sinasabi nilang silang lahat ay namamatay.

Hindi pa humihilab ang masa nang dalhin ito ng bayan, at ang mga sisidlan ng masa ay binalot sa kanilang damit at pinasan sa balikat. Ang parehong mga sisidlan sa pagmamasa ay binanggit sa Exodo 8:3 nang pasukin ng mga palaka ang Egipto. Ang simpleng detalyeng ito ang nagpapakita kung bakit tinapay na walang lebadura ang kanilang nagawa sa pagmamadaling pag-alis.

Ginawa ng Israel ang iniutos ni Moises sa Exodo 11:2 at humingi sa mga Egipcio ng pilak at ginto. Idinagdag din dito ang mga damit, bagay na binanggit na sa Exodo 3:22 ngunit hindi sa 11:2. Posibleng kabilang ang ilan sa mas maiinam na kasuotang ito sa mga materyales na kalaunan ay naihandog para sa gawain ng tabernakulo.

Ang pandiwang sha’al ay karaniwang nangangahulugang humingi, at dito ang anyo nito ay may diwang pinahintulutan ng mga Egipcio na makuha ng Israel ang kanilang hiningi. Ang pangwakas na pahayag na kanilang “hinubaran ang mga Egipcio” ay katuparan ng sinabi sa Exodo 3:22. Binabalikan din ng Mga Awit 105:37 ang paglabas ng Israel na may dalang pilak at ginto.

Ang Rameses ay ang bayang imbakan na binanggit sa Exodo 1:11. Ang Succoth ay nangangahulugang mga kubol at madalas inuugnay sa Tjeku sa silangang bahagi ng delta. Ang anim na raang libo ay malapit sa bilang na 603,550 sa Mga Bilang 1:46. Matagal nang pinagtatalunan ang laki ng bilang, at may ilan ding nagmumungkahing ang eleph ay maaaring mangahulugang angkan o yunit militar, hindi lamang isang libo.

Ang erev rav ay literal na isang malaking halo, tumutukoy sa mga hindi Israelitang sumama sa pag-alis, marahil mga Egipcio o ibang dayuhang manggagawa. Sa Mga Bilang 11:4, ibang salitang mas mapanlait, asafsuf, ang ginamit para sa isang halo-halong pangkat na nasangkot sa paghahangad ng karne. Dito, neutral na inilalarawan lamang ang sari-saring taong sumama sa Israel.

Ang uggot ay mga patag na bilog na tinapay na maaaring lutuin sa mainit na bato, gaya ng paghahandang binanggit sa Genesis 18:6. Wala silang panahon upang maghanda ng pagkain para sa paglalakbay dahil itinaboy sila mula sa Egipto. Kaya bago pa ito maging taunang tuntunin, ang tinapay na walang lebadura ay unang naging pagkain ng isang biglaan at apurahang pag-alis.

Sa Genesis 15:13, binanggit kay Abraham ang apat na raang taon ng paghihirap bilang bilugang bilang, samantalang sa Genesis 15:16 ay sinabing babalik ang kaniyang lahi sa ikaapat na salinlahi. Sa talaangkanan ng Exodo 6 ay apat ding pangalan mula Levi hanggang Moises: Levi, Coath, Amram, at Moises. Hindi ipinapaliwanag ng talatang ito kung paano eksaktong nagtutugma ang mahabang panahon at maikling talaangkanan.

Ang pariralang tumutukoy sa mismong araw ay be’etsem hayom, literal na may larawang “sa buto ng araw,” ibig sabihin ay eksakto sa araw na iyon. Dito unang tinatawag ang Israel na “mga hukbo ng Panginoon,” mula sa tsiv’ot YHWH. Ang bayang dating alipin ni Faraon ay inilalarawan ngayon bilang organisadong hukbo na pag-aari ng Panginoon.

Ang leil shimmurim ay literal na “gabi ng mga pagbabantay.” Ang parehong ugat ay nagbibigay ng dalawang direksiyon sa kahulugan: ang Panginoon ang nagbantay upang ilabas sila sa Egipto, at ang Israel naman ay magbabantay sa pag-alaala sa gabing iyon sa mga susunod na salinlahi. Dahil dito, tinawag sa tradisyong Judio ang gabi ng Paskua na gabi ng pagbabantay.

Ang “taga ibang lupa” dito ay ben nekhar, literal na anak ng banyagang lupain, isang taong walang kaugnayang tipan sa Israel. Ang talatang ito at ang kasunod ay nagsisimula ng mga tuntunin kung sino ang maaaring kumain ng Paskua. Ibinibigay ang mga ito matapos ang pag-alis upang maayos ang mga susunod na pagdiriwang kapag nakapanirahan na ang Israel.

Ang aliping binili ng salapi ay bahagi ng sambahayan, at kapag natuli ay maaari siyang kumain ng Paskua kasama ng pamilya. Nauna nang itinakda sa Genesis 17:12–13 na ang mga aliping binili ay tuliin bilang mga kasapi ng sambahayan ni Abraham. Kaya ang pakikibahagi sa pagkain ay kaugnay ng pagiging ganap na kabilang sa sambahayang nasa tipan.

Ang toshav ay isang pansamantalang naninirahan, samantalang ang sakhir ay isang upahang manggagawa. Kapuwa sila walang permanenteng pagkabilang sa sambahayan, kaya hindi sila maaaring kumain ng Paskua. Ang kaibahan dito ay nakabatay sa kaugnayan at pagiging bahagi ng sambahayan ng tipan, hindi lamang sa lahi o pinagmulan ng isang tao.

Ang kordero ay kakainin sa loob ng isang bahay at hindi ilalabas ang laman nito. Hindi rin dapat baliin ang kahit isang buto. Iniuugnay ng Juan 19:36 ang tuntuning ito kay Jesus sa krus, at ang Mga Awit 34:20 ay gumagamit din ng larawan ng hindi pagkabali ng mga buto tungkol sa matuwid. Sa Paskua, nananatiling buo ang hayop maging sa kamatayan.

Ang buong kapisanan ng Israel ang inuutusang magdiwang ng Paskua, kaya hindi ito inilalarawan bilang kusang debosyong para lamang sa ilan. Sa Mga Bilang 9:13, ang taong may kakayahang ipagdiwang ang Paskua ngunit sadyang hindi gumagawa nito ay sinasabing ihihiwalay sa kaniyang bayan. Ang kapistahan ay tungkulin ng buong pamayanang Israelita.

Ang pandiwang qarav sa “lumapit” ay karaniwang ginagamit sa paglapit sa dambana na may handog. Kapag ang isang dayuhan at lahat ng kaniyang mga lalake ay natuli, siya ay ituturing na gaya ng ezrach, isang ipinanganak sa lupain. Kaya sa tuntuning ito, pagtutuli ang pintuang nagpapahintulot ng ganap na pakikibahagi sa Paskua, hindi ang lahing pinagmulan.

Ang torah achat ay nangangahulugang “isang kautusan,” at dito unang ginagamit sa Exodo ang torah para sa isang katawan ng tuntunin. Inuulit ang parehong simulain sa Mga Bilang 15:16, kung saan iisang kautusan ang para sa Israelita at sa dayuhang nakikipamayan. Sa kabanatang ito, ang prinsipyong iyon ay unang inilalagay sa konteksto ng pagkain sa pangunahing kapistahan ng paglaya.

Inuulit dito ang dobleng pormula ng pagsunod na nakita sa talata 28 at sa Exodo 7:6. Ginawa ng buong Israel ang mismong iniutos ng Panginoon kina Moises at Aaron. Sa ganitong paraan, ang mga tuntunin ng kabanata ay napalilibutan ng dalawang malinaw na patotoo na tinupad ng bayan ang ibinigay na utos.

Ang “ayon sa kanilang mga hukbo” ang nagsasara sa kabanata, gaya ng paggamit ng parehong larawan sa Exodo 6:26 nang unang ilarawan ang paglabas ng Israel ayon sa kanilang mga pangkat. Ang ipinangako roon ay natupad na. Inuulit din ng talata ang diwa ng talata 41 upang isara ang salaysay ng pag-alis sa Egipto sa pormal at ganap na paraan.