Kaluwalhatian sa bundok, mga pagtatalo sa daan

Sa Griego, kasama ng wakas ng kabanata 8 ang kasabihang ito; idinagdag ang paghahati ng mga kabanata noong ikalabintatlong siglo at inihiwalay ito. Tumutukoy sa pagkamatay ang “matitikman sa anomang paraan ang kamatayan”, isang paraang Semitiko ng pagsasabi. Perpektong participle ang “dumarating”, nakarating na. Mula pa sa unang iglesia, itinuring ng maraming mambabasa ang pagbabagong-anyo makalipas ang anim na araw bilang unang katuparan nito.

Bihirang magtakda ng petsa ang Marcos bago ang pagpapakasakit, kaya kapansin-pansin ang “pagkaraan ng anim na araw”. Sa Sinai, tinakpan ng ulap ang bundok nang anim na araw, at sa ikapito ay tinawag ng Dios si Moises (Exodo 24:16). Bundok Tabor ang ipinangalan ng tradisyon, ngunit mas bagay sa tagpuan ang Hermon, malapit sa Cesarea ni Filipo. Ang “nagbagong-anyo” ay metemorphōthē, pinagmulan ng metamorposis.

Nililinis at pinapuputi ng tagapagpaputi ang bagong tela sa lihiya, tanging putik at pagyapak; binabanggit ng Malakias 3:2 ang sabon ng tagapagpaputi. Ang Marcos lamang ang may ganitong paghahambing mula sa talyer, na sumusukat sa kaluwalhatian ayon sa hindi kayang abutin ng sinumang manggagawa. Sa mga huling manuskrito ay may dagdag na gaya ng niebe; wala ito sa mas matatanda, gaya ng nakalimbag dito.

Unang binanggit ng Marcos si Elias; inuuna ng Mateo at Lucas si Moises. Kapwa sila nakipagtagpo sa Dios sa iisang bundok, Sinai o Horeb (Exodo 33, 1 Mga Hari 19), at kapwa umalis sa sanlibutan sa kakaibang paraan: si Elias ay iniakyat sa ipuipo, si Moises ay inilibing ng Dios sa libingang walang nakaaalam (Deuteronomio 34:6).

Ang “Rabi” ay titulong nangangahulugang aking dakila. Ang “tabernakulo” ay skēnai, mga kubol o tolda, ang mga silungang itinatayo ng Israel taun-taon sa Kapistahan ng mga Tabernakulo upang alalahanin ang ilang (Levitico 23:42), at ang salitang ginamit sa toldang pinagtatagpuan ng Dios at ni Moises.

Ang “lubhang nangatakot” ay ekphoboi, sindak na sindak. Sinasabi ng manunulat ng unang iglesia na si Papias na isinulat ni Marcos ang mga alaala ni Pedro, at kung gayon, ang tapat na paliwanag na ito sa padalus-dalos na alok ni Pedro ay maaaring sariling pag-amin ni Pedro. Payak ang dahilan: hindi niya alam ang isasagot.

Ang “lumilim” ay ang pandiwang ginamit sa Griego ng Exodo 40:35 para sa ulap na lumapag sa tabernakulo kaya hindi makapasok si Moises. Ipinaaalala ng “siya ang inyong pakinggan” ang Deuteronomio 18:15, ang propetang gaya ni Moises na dapat pakinggan ng bayan. Sa bautismo, kay Jesus nagsalita ang tinig; dito, tungkol sa kaniya ito nagsasalita sa tatlo.

Ang “biglang” ay exapina, salitang wala saanman sa Bagong Tipan. Inilalagay ng Griego ang “lamang” sa ubod ng pangungusap: wala nang sinuman, kundi si Jesus lamang. Wala na ang kaluwalhatian at ang mga dumalaw; ang taong kasama nilang umakyat sa bundok ang natira.

May dala ang tatlong alagad na hindi nila masasabi sa siyam. Makalipas ang mga taon, ginunita ito ng 2 Pedro 1:16–18: sila'y mga saksi ng kaniyang kamahalan at narinig ang tinig nang sila'y kasama niya sa banal na bundok. Ang “ipinagbilin” ay diesteilato, nagbigay ng mahigpit na utos.

Ekratēsan ang pandiwa sa “iningatan”, kinapitan nila; maaari ring mangahulugan ang parirala na inilihim nila ang bagay sa kanilang sarili. Inaasahan ng maraming Judio ang pagkabuhay na mag-uli ng mga patay sa katapusan ng panahon (Daniel 12:2). Ang palaisipan ay ang iisang taong magbabangon nang mag-isa bago dumating ang araw na iyon.

Ipinangako ng Malakias 4:5 si Elias bago dumating ang dakila at kakilakilabot na araw ng PANGINOON. Ginamit ito ng mga eskriba bilang pagsubok: kung dumating na ang Mesias, nasaan si Elias? Kakikita lamang ng tatlo kay Elias sa bundok, kaya lalong tumatalas ang tanong.

Dinadampot ng “isasauli sa dati ang lahat ng mga bagay” ang Malakias 4:6, kung saan ibinabaling ni Elias ang puso ng mga ama sa mga anak. Ang “pawalang halaga” ay exoudenēthē, itinuring na wala, gaya ng taong hinamak at itinakuwil sa Isaias 53:3. Itinatanong ni Jesus kung paanong kapwa nasusulat ang dalawa at iniiwang nakabitin ang tanong.

Walang teksto sa Lumang Tipan na nagsasabing magdurusa si Elias; ang pinakamalapit ay ang sinaunang propetang tinugis ni Jezabel (1 Mga Hari 19:2, 10), huwarang bumabalik sa kimkim na galit ni Herodias kay Juan. Ang “ayon sa nasusulat tungkol sa kaniya” ay maaaring tumutukoy sa huwarang iyon sa halip na sa iisang talata. Ang “anomang kanilang inibig” ay nagsasabing ginawa nila ang anumang kanilang naisin.

Ang kaluwalhatian sa bundok ay sinalubong ng pagtatalo sa paanan nito. Nakikita ng maraming mambabasa rito ang huwaran ni Moises na bumaba sa Sinai at natagpuang magulo ang bayan sa palibot ng guya (Exodo 32). Ang “nangakikipagtalo” ay syzētountes, nagtatalo, at hayagang ginigipit ng mga eskriba ang mga alagad.

Exethambēthēsan ang nasa likod ng “nangagtakang mainam”, malakas na salitang ang Marcos lamang ang gumagamit, muli kay Jesus sa Getsemani (14:33) at sa mga babae sa libingan (16:5). Walang ibinibigay na dahilan ang Marcos sa pagkamangha ng karamihan. Napaisip ang ilan kung may bakas pa ng bundok na makikita, gaya ng pagliwanag ng mukha ni Moises (Exodo 34:30).

Sa mga eskriba itinanong ni Jesus, ngunit isang lalaki mula sa karamihan ang sumagot. Wala nang sinasabi ang mga propesyonal na tagapagtalo sa tagpong ito; ang pagtatalong pinananalunan nila ay napalitan ng pangangailangan ng isang ama.

Ang “Guro” ay didaskale, tagapagturo. Pinangalanan ang espiritu ayon sa ginagawa nito: alalon, pipi. Sinabi ng ama na “dinala ko sa iyo ang aking anak”, bagaman ang natagpuan niya sa paanan ng bundok ay ang mga alagad, hindi si Jesus.

Ang “untiunting natutuyo” ay xērainetai, naninigas o natutuyo, ang pandiwa ng tuyong kamay sa 3:1. Tinawag ng Mateo 17:15 ang bata na sinusumpong ng buwan, ang sinaunang salita para sa mga kombulsiyon. Ang “hindi nila magawa” ay ouk ischysan, hindi sila sapat na malakas, mula sa ugat ng malakas na tao sa 3:27.

Ipinaaalala ng “lahing walang pananampalataya” ang Deuteronomio 32:20, mga anak na walang pananampalataya. Ginamit ng “hanggang kailan titiisin ko kayo?” ang pandiwa ng pagtitiis sa isang tao, at kahawig ito ng daing ni Moises sa Mga Bilang 14:27 tungkol sa masamang kapisanang hanggang kailan niya titiisin.

Nakita ng espiritu si Jesus at agad na tumugon, bago pa magsalita si Jesus, gaya ng mga espiritu sa 1:24 at 5:6. Ang “pinapangatal” ay synesparaxen, kinumbulsiyon, at ang “nagpagulonggulong” ay ekulieto, gumugulong. Nangyari ang pagsumpong sa harap ng karamihang tumakbong palapit.

Wala nang ibang lugar sa Marcos na humingi si Jesus ng kasaysayan ng sakit, gaya ng gagawin ng isang manggagamot. Ang “Mula sa pagkabata” ay ek paidiothen. Sinasabi ng sagot sa karamihan na matagal nang karamdaman ang hinarap ng mga alagad, hindi isang lumilipas na sumpong.

Apoy at tubig ang mga panganib ng bawat nayon: mga bukas na lutuan, mga balon, mga imbakan ng tubig at ang lawa. Dumating ang “kung mayroon kang magagawang anomang bagay” pagkatapos mapanood ang pagkabigo ng mga alagad. Ang “tulungan” ay boēthēson, pandiwang tradisyonal na ipinaliliwanag bilang pagtakbo sa isang tao sa sigaw ng saklolo.

Biglaan ang Griego, “Kung kaya mo!”, may pantukoy na para bang itinataas ni Jesus ang sariling mga salita ng ama. Sa mga huling manuskrito ay may dagdag na pandiwang sumampalataya; sa mas maikling pagbasa, gaya ng nakalimbag dito, ang pag-aalinlangan ng ama sa kakayahan ni Jesus ay nagiging tanong tungkol sa pananampalataya ng ama.

Inulit ng ama ang sarili niyang pandiwa mula sa talatang 22: “tulungan”, boēthei, ngunit ngayon para sa kaniyang kawalan ng pananampalataya sa halip na para sa kaniyang anak. Sa ilang huling manuskrito ay may dagdag na lumuluha; wala ito sa mas matatanda, gaya ng nakalimbag dito. Agad ang sagot, “Pagdaka'y”, walang panahong ayusin ang pananalita.

Ang “dumaragsang tumatakbo” ay episyntrechei, salitang dito lamang matatagpuan sa Bagong Tipan: nagtatagpo-tagpo ang karamihan. Idinagdag ni Jesus ang “bingi” sa paglalarawan ng ama at nagbigay ng utos na wala sa alinmang ibang pagpapalayas sa mga Evangelio: “huwag ka nang pumasok na muli sa kaniya”.

Nakahiga ang bata na parang bangkay, nekros, ang salita sa pariralang pagbabangong maguli sa mga patay na nagpalito sa tatlo sa mga talatang 9 at 10. Ang tanong ng kabanata tungkol sa pagbabangon ay sasagutin sa maliit na anyo sa paanan ng bundok.

Dalawang pandiwa ang sumunod: “ibinangon”, ēgeiren, at “nagtindig”, anestē. Ito ang dalawang salitang ginagamit ng Bagong Tipan para sa pagkabuhay na mag-uli. Hinawakan ni Jesus ang kamay gaya ng paghawak niya sa kamay ng anak ni Jairo; ang hatol ng karamihan sa talatang 26 ay basta binaligtad.

Inuulit ang huwaran ng mga sarilinang tanong sa loob ng bahay (4:10, 7:17). May diin ang “namin”, hēmeis: bakit hindi namin nagawa, gayong binigyan kami ng kapamahalaan sa mga karumaldumal na espiritu (6:7) at nakapagpalabas kami ng marami (6:13)?

Sa ilang huling manuskrito ay idinagdag ang pag-aayuno; wala ito sa pinakamatatanda, ang Sinaiticus at Vaticanus, gaya rin ng nakalimbag dito, at malamang na idinagdag habang lumalago ang pag-aayuno sa gawi ng iglesia. Nagpapahiwatig ang “Ang ganito” na nagkakaiba-iba ang mga espiritu, at nangailangan ang isang ito ng higit pa sa utos na binigkas sa hiram na kapamahalaan.

Ito ang huling paglalakbay sa Galilea sa Marcos; sa 10:1, pumasok si Jesus sa Judea at hindi na bumalik sa hilaga bago siya mamatay. Nagpapahiwatig ang “nangagdaan” ng paglalakbay nang tuluy-tuloy nang hindi humihinto upang turuan ang mga karamihan.

Pangkasalukuyan ang “Ibibigay” sa Griego, paradidotai: nagaganap na ang pagbibigay. May laro sa mga salita, ang Anak ng tao ay ibinigay sa mga kamay ng mga tao. Ito ang ikalawa sa tatlong hula ng pagpapakasakit (8:31, 10:33–34), at ang pinakamaikli.

Ēgnooun ang pandiwa sa likod ng “hindi nila naunawa”, ang ugat ng salitang ignoransiya. Pagkatapos ng bawat isa sa tatlong hula, hindi nakauunawa ang mga alagad: pinagwikaan siya ni Pedro (8:32), nagtalo ang labingdalawa kung sino ang pinakadakila (9:34), at hiniling nina Santiago at Juan ang mga upuan sa kaniyang kanan at kaliwa (10:37).

Dito huling lumitaw ang Capernaum sa Marcos, ang bayang pinagsimulan ng pangangaral sa 1:21. Sa bahay dumating ang tanong, pagkatapos ng paglalakad. Nauuna si Jesus sa kanila sa daan, at sapat ang narinig niya upang magtanong.

Ang “pinakadakila” ay meizōn, literal na mas dakila, ang paghahambing na ginagamit para sa pinakamataas. Mahalaga ang ranggo sa pag-upo sa mga pagkain at sa mga sinagoga (12:39). Itinakda ng Panuntunan ng Pamayanan mula sa Qumran ang lugar ng bawat kasapi ayon sa ranggo, na dapat sundin sa bawat pagpupulong.

Ang “naupo” ay ayos ng guro para sa pormal na pagtuturo. Pormal na pagpapatawag ang “tinawag ang labingdalawa”, bagaman nasa silid na sila. Ang “lingkod” ay diakonos, ang taong naglilingkod sa hapag; babalik ang pandiwa sa 10:45, nang sabihin ni Jesus na naparito siya hindi upang paglingkuran kundi upang maglingkod.

Ang “kinalong” ay enankalisamenos, pandiwang sa Marcos lamang matatagpuan, dito at sa 10:16. Ang salitang Arameo na talya ay maaaring mangahulugang bata at lingkod, at iminumungkahi ng ilang iskolar na ang kaugnayang iyon ang nasa likod ng paglipat mula sa talatang 35 patungo sa talatang ito.

Ang “tumanggap” ay dechomai, ang pandiwa ng pagsalubong sa panauhin. Isang prinsipyong legal ng mga Judio ang nagsasabing ang kinatawan ng tao ay gaya ng tao mismo (Mishna Berakhot 5:5); tumatakbo ang tanikala rito mula sa bata patungo kay Jesus patungo sa nagsugo sa kaniya.

Minsan lamang nagsalita si Juan nang sarilinan sa Marcos, dito. Ipinaaalala ng tagpo ang Mga Bilang 11:26–29, kung saan nanghula sina Eldad at Medad sa labas ng tolda at hiniling ni Josue kay Moises na pagbawalan sila. Itinanong ni Moises kung naninibugho ba si Josue alang-alang sa kaniya.

Tachy ang Griego sa likod ng “pagdaka'y”, agad: hindi magagamit ng tao ang pangalan para sa makapangyarihang gawa at mabilis na bumaling sa paglait dito. Itinala ng Mga Gawa 19:13–16 ang nangyari sa mga nagpapalayas ng demonio na gumamit ng pangalan ni Jesus nang hindi siya kilala: tumakas ang mga anak ni Esceva nang hubad at sugatan.

Kabaligtaran ang nasa Mateo 12:30: ang hindi kasama ni Jesus ay laban sa kaniya. Kapwa iningatan ang dalawang kasabihan. Ang isang ito ay tungkol sa “atin”, ang bilog ng mga alagad; ang isa ay tungkol sa paninindigan ng tao kay Jesus mismo.

Sa mainit at tuyong lupain, tubig ang pinakamaliit na handog na maibibigay ng sinuman. Ang “dahil sa kayo'y kay Cristo” ay literal na sa pangalang kayo'y kay Cristo; ito lamang ang lugar sa Marcos na ginamit ni Jesus ang titulong Cristo sa pagtukoy sa kaniyang mga tagasunod.

Ang “magbigay ng ikatitisod” ay skandalisē, patirin o hulihin sa bitag; ang skandalon ay ang patpat na nagpapasara sa silo. Ang “malaking gilingang bato” ay mylos onikos, gilingang pang-asno, ang mabigat na batong pang-itaas ng gilingang pinaiikot ng hayop, hindi ang maliit na batong panggiling ng babae sa kamay.

Gehenna ang “impierno”, ang Libis ng Hinnom sa timog ng Jerusalem, kung saan sinunog ang mga bata para kay Moloc (2 Mga Hari 23:10, Jeremias 7:31). Ang pangalan ng isang tunay na lugar ng kilabot ay naging pangalan ng huling paghatol. Ang “pingkaw” ay kyllon, lumpo.

Wala ang pangungusap na ito sa pinakamatatandang manuskrito. Mukhang kinopya ito ng mga eskriba mula sa talatang 48 at inilagay dito at sa talatang 46, ginagawang koro ang babala na tatlong ulit inaawit, isa pagkatapos ng bawat bahagi ng katawan.

Ang paa ang bahaging nagdadala sa tao sa hindi niya dapat puntahan: nagbababala ang Mga Kawikaan 1:15–16 na pigilan ang paa sa landas ng masasama, sapagka't tumatakbo ang kanilang mga paa sa kasamaan. Ang “pilay” ay ang taong hindi makalakad nang tuwid.

Gaya ng talatang 44, wala ang pangungusap na ito sa mas matatandang kopya. Ang “uod” ay skōlēx, ang uod na kumakain sa patay; sinasabi ng Mga Gawa 12:23 na kinain ng mga uod si Herodes Agripa bago siya namatay.

Ipinagbawal ng Levitico 21:18–20 ang saserdoteng bulag, pilay o bali ang kamay na maglingkod sa dambana. Dito, ang may iisang mata, ang pilay at ang pingkaw ang mga pumapasok. Ang “kaharian ng Dios” ay nasa lugar ng “buhay” sa mga talatang 43 at 45, kaya iisang bagay ang pinapangalanan ng dalawang parirala.

Ang mga salita ay ang huling talata ng Isaias (66:24), na naglalarawan sa mga bangkay ng mga mapanghimagsik sa labas ng Jerusalem. Napakabagsik ng wakas na iyon kaya inuulit ng mga mambabasang Judio sa sinagoga ang talatang nauuna rito pagkatapos itong basahin, upang hindi magsara sa paghatol ang pagbasa.

Sa ilang huling manuskrito ay may ikalawang kalahati, na ang bawat hain ay aasnan ng asin; wala ito sa mas matatanda, gaya ng nakalimbag dito, at maaaring idinagdag mula sa Levitico 2:13, kung saan iniuutos na lagyan ng asin ang lahat ng handog. Ang “aasnan sa pamamagitan ng apoy” ay isa sa pinakamahirap tiyakin na kasabihan sa Marcos.

Ang asing hinukay mula sa Dagat na Patay ay may halong ibang mineral; kapag tinangay ng halumigmig ang tunay na asin, matabang na latak ang natitira. Nagtatatak ng pagkakaibigan ang asing kinakain nang sabay, at nagsasalita ang Kasulatan tungkol sa tipan ng asin (Mga Bilang 18:19). Nagtatapos ang kabanata sa pagsasalong may kapayapaan, pagkatapos ng pagtatalo tungkol sa ranggo.