Ibinubuhos ng muling nabuhay na Jesus ang ipinangakong Espiritu

Griego ang Pentecostes para sa ikalimang pu, ang Pista ng mga Sanglinggo na binibilang nang limang pung araw mula sa paghahandog ng unang bigkis (Levitico 23:15-16). Bilang pistang dinarayo ng mga peregrino, napupuno nito ang Jerusalem. Iniugnay ito ng huling tradisyong Judio sa pagbibigay ng Kautusan sa Sinai. Ang pandiwa sa likod ng “dumating” ay ginamit ni Lucas nang malapit nang matupad ang mga araw ng pagtungo ni Jesus sa Jerusalem (Lucas 9:51).

Kapuwa nangangahulugang hangin at espiritu ang Hebreong ruach at ang Griegong pneuma. Kaya ang hangin sa mga tuyong buto sa Ezekiel ay hininga rin (Ezekiel 37:9-10), at kaya inihambing ni Jesus ang Espiritu sa hangin sa Juan 3:8. Ang “bahay” ay maaaring isang pribadong tahanan; may nagsasabing isang bulwagan ito ng templo, na tinatawag ding bahay.

Diamerizomenai ang Griego sa likod ng “nagkabahabahagi”, at ang ibig sabihin ay ipinamahagi: hinati sa kanila ang mga dila, tig-iisa sa bawat tao, gaya ng sinasabi rin ng salin dito. Tanda ng presensiya ng Dios ang apoy sa mababang punong kahoy at sa Sinai (Exodo 3:2; 19:18). Isahan ang pandiwang “dumapo”: tig-iisa ang bawat tao.

Apophthengomai ang pandiwa sa likod ng “salitain”, isang salita para sa mabigat at kinasihang pananalita; ginagamit ito ng Griegong Lumang Tipan para sa mga Levitang nanghula na may mga alpa (1 Mga Cronica 25:1). Ang “iba't ibang wika” rito ay mga wikang nakikilala ng mga nakikinig, kaiba sa mga wika sa 1 Mga Taga-Corinto 14 na nangangailangan ng tagapagpaliwanag.

Katoikountes ang salita sa likod ng “nagsisitahan”, mga naninirahan na roon at hindi panauhin lamang: mga Judio ng pangangalat na lumipat sa Jerusalem, ang ilan upang doon gugulin ang huling mga taon nila malapit sa templo. Eulabes ang salita sa likod ng “religioso”, na ginamit para sa matandang si Simeon sa templo (Lucas 2:25). Wika ng Deuteronomio 2:25 ang bawat bansa sa ilalim ng langit.

Syncheo, ang pandiwa ng Babel sa Griegong Lumang Tipan, ang nasa likod ng “nangamaang”: bumaba tayo at guluhin natin ang kanilang wika (Genesis 11:7). Sa Babel, ang iisang wika ay naging marami at nawala ang pagkakaunawaan; dito, maraming wika ang sinasalita at nauunawaan ng bawat nakikinig. Tapat sa Griego ang “nang marinig ang ugong na ito”, sapagka't tunog nga ang sinasabi roon.

May natatanging punto ang pananalita ng mga taga Galilea. Nagbibiro ang Talmud tungkol sa mga Galileong hindi mapaghiwalay ang kanilang mga titik na malalim sa lalamunan (Eruvin 53b), at ang pananalita ni Pedro ang nagbunyag sa kaniya sa looban ng dakilang saserdote (Mateo 26:73). Mga tagalalawigan pa naman ang naririnig sa bawat wika.

Dialektos ang salita rito para sa “wika”, ang pananalita ng isang rehiyon, ang sariling paraan ng pagsasalita sa isang pook, hindi lamang ang malawak na wikang gaya ng Griego o Aramaico. Kaya naman ng karamihan sa mga nakikinig ang Griego; ang ikinagulat nila ay ang marinig ang salita ng kanilang sariling bayan.

Nagsisimula ang listahan sa labas ng hangganan ng Roma, sa Partia, Media at Elam, kung saan naninirahan ang mga inapo ng mga itinapon sa Asiria at Babilonia; ilang siglo nang wala ang Elam bilang kaharian. Kakatwa ang Judea sa listahan ng mga dayuhang lugar, at Armenia ang basa ni Tertuliano. Muling lumilitaw ang Ponto, Capadocia at Asia sa pagbati ng 1 Pedro 1:1.

Tinantiya ni Filon na di bababa sa isang milyon ang mga Judio sa Egipto, karamihan ay nasa Alejandria. Mula sa Cirene, na nasa Libia ngayon, si Simon na nagpasan ng krus (Lucas 23:26), at may sinagoga sa Jerusalem ang mga Judio roon (6:9). Ang “mga nakikipamayang galing sa Roma” ay mga panauhing mula sa kabisera. Ang mga naging Judio ay mga Gentil na lubos nang pumasok sa Judaismo.

Idinugtong ang mga Cretense at mga Arabe pagkatapos ng listahan, marahil dagat at disyerto upang masaklaw ang lahat. Ang Arabia rito ay ang kaharian ng mga Nabateo sa silangan at timog ng Judea, na pinuntahan ni Pablo pagkatapos ng kaniyang pagbabalik-loob (Mga Taga-Galacia 1:17). Megaleia ang Griego sa likod ng “mga makapangyarihang gawa”, ang mga dakilang gawa ng Dios na isinasalaysay ng Mga Awit.

Sa Griego, ang tanong ay literal na kung ano ang ibig nitong maging, isang idyoma para itanong kung ano ang kahulugan ng isang bagay; mahusay itong naisalin bilang “Anong kahulugan nito?” Diaporeo ang salita sa likod ng “nangalito”, lubos na naguluhan, ang salitang ginamit ni Lucas sa pagkalito ni Herodes tungkol kay Jesus (Lucas 9:7).

Gleukos ang “bagong alak”, matamis na alak. Tumatapat ang Pentecostes sa simula ng tag-araw, ilang buwan bago ang anihan ng ubas, kaya matamis na alak lamang na itinabi mula sa nakaraang taon ang maaaring tukuyin. Hindi tumatayo ang panunuya kapag sinuri nang mabuti, gaya rin ng hindi pagtutugma ng panahon.

Enotizomai ang pandiwa sa likod ng “pakinggan”, makinig nang mabuti, at dito lamang ito lumilitaw sa Bagong Tipan. Ito ang salita sa Griego ng Joel 1:2, kung saan pinakikinig ang lahat ng naninirahan sa lupain. Nagsasalita na si Pedro sa tinig ni Joel bago pa niya ito banggitin. Ang “nagsaysay” ay ang pandiwa ring ginamit sa kinasihang pananalita sa talatang 4.

Ang ikatlong oras ay mga ikasiyam ng umaga. Kilalang tanda ng kalayawan ang pag-inom sa ganoong oras: ayon sa Isaias 5:11, sa aba nila na maagang bumabangon upang humanap ng matapang na inumin. Sa araw ng pista, hindi pa kumakain o umiinom ang mga masunuring Judio bago ang mga panalangin sa umaga.

Pormula ng pagkakakilanlan ang “ito'y yaong”, ang hakbang ding ginagawa ng mga Balumbon sa Dagat na Patay sa kanilang mga paliwanag sa mga propeta: ang pangyayaring ito ang tinutukoy ng propeta. Maikli ang aklat ni Joel, at sinipi ni Pablo ang huling linya nito tungkol sa pagtawag sa Panginoon sa Mga Taga-Roma 10:13.

Pagkatapos nito ang sinasabi ni Joel; sa bibig ni Pedro, o sa Aklat ng Mga Gawa, ito ay naging “sa mga huling araw”, ang parirala ng Isaias 2:2. Idinagdag din ang “sabi ng Dios”. Ginagawang tahasan ng pagbabagong ito ang pahayag: dumating na ang panahong sinalita ng mga propeta.

Sa Joel, ang mga ito ay mga alipin at mga aliping babae, walang kasamang aking. Idinaragdag ng pagsipi sa Aklat ng Mga Gawa ang “aking”, kaya ang mga alipin ng tao ay nagiging mga lingkod ng Dios, at idinaragdag din ang “at magsisipanghula sila” sa dulo, inuulit ang pangako upang maabot din sila.

Ang nasa Joel ay mga kababalaghan lamang sa langit at sa lupa. Idinaragdag ng pagsipi ang “sa itaas”, “sa ibaba” at “mga tanda”, kaya nabubuo ang pares na mga kababalaghan at mga tanda. Pagkaraan ng tatlong talata ay gagamitin ni Pedro ang mga salitang ito para kay Jesus, at sa talatang 43 para sa mga apostol.

Epiphanes ang salitang Griego sa likod ng “tangi”, maluwalhati o hayag, samantalang kakilakilabot ang sinasabi ng Hebreo ni Joel. Waring binasa ng mga tagapagsalin sa Griego ang pandiwang Hebreo para sa pagkatakot bilang pandiwa para sa pagkakita, na halos magkamukha. Ang buwang nagiging dugo ay naglalarawan sa pula ng isang eklipse.

Nagpapatuloy si Joel: sa bundok ng Sion at sa Jerusalem ay magkakaroon ng kaligtasan. Si Pedro, na nakatayo sa Jerusalem, ay huminto bago ang linyang iyon, saka dinampot ang mga huling salita nito, ang mga tatawagin ng Panginoon, sa talatang 39. Sa Joel, ang Panginoon ay ang banal na pangalan; pagdating ng talatang 36, ibibigay ni Pedro ang titulong iyon kay Jesus.

Ang “pinatunayan” ay pinatotohanan sa harap ng madla, gaya ng taong kinikilala dahil sa kaniyang mga katibayan. Dynameis, terata at semeia ang tatlong pangngalan: mga kapangyarihan, mga kababalaghan at mga tanda. Umaapela ang “gaya rin ng nalalaman ninyo” sa nakita mismo ng karamihan pitong linggo pa lamang ang nakararaan.

Plano na may takdang hangganan ang “takdang pasiya”. Ekdotos ang salita sa likod ng “ibinigay”, ipinaubaya, at dito lamang lumilitaw sa Bagong Tipan. Ang “mga tampalasan” ay literal na mga taong walang kautusan, anomoi, na sa gamit ng mga Judio ay maaaring tumukoy sa mga nasa labas ng Kautusan, ang mga Gentil; samakatuwid, ang mga Romanong nagpako sa krus.

Ang “mga hirap ng kamatayan” ay literal na mga hirap ng panganganak ng kamatayan. Galing ang parirala sa Griego ng Mga Awit 18:4-5, kung saan ang salitang Hebreo para sa mga lubid ay binasa bilang magkaanyong salita para sa mga hirap ng panganganak. Kaya ang kamatayan ay inilalarawan kapuwa bilang lubid na gumagapos at bilang panganganak na hindi makapagpipigil sa kaniyang anak.

Sinisipi ni Pedro ang Mga Awit 16:8-11 mula sa Griego. Sa awit, ang Panginoon ay nakatayo sa kanang kamay ni David bilang tagapagtanggol niya. Pagdating ng talatang 34, babaligtarin ni Pedro ang mga puwesto: ang Panginoon ni David ang nakaupo sa kanan ng Dios.

Kung saan sinasabi ng Griego na “natuwa ang aking dila”, ang nasa Hebreo ng awit ay nagagalak ang aking kaluwalhatian. Kataskenoo ang pandiwa sa likod ng “mananahan”, literal na magtatayo ng tolda, kaya ang katawan ay nakahimlay sa libingan na parang sa isang tolda, isang pansamantalang tuluyan.

Hosios ang salita sa likod ng “iyong Banal”, ang tapat o matapat na lingkod, salin ng Hebreong chasid. Maaaring mangahulugang hukay ang salitang Hebreo sa likod ng “kabulukan”, ngunit pagkabulok ang kinuhang kahulugan ng saling Griego, at iyon ang ginagamit ng pangangatuwiran ni Pedro. Ganito rin ang pangangatuwiran ni Pablo mula sa talatang ito sa 13:35.

Tinapos ni Pedro ang pagsipi sa “harap ng iyong mukha”, ang presensiya ng Dios, at iniwan ang huling linya ng awit tungkol sa mga kaluguran sa kanan ng Dios magpakailan man. Babalik ang kanang kamay na iyon sa kaniyang sariling pananalita sa talatang 33.

Meta parresias ang Griego sa likod ng “malayang”, may katapangan, ang katangiang mapapansin ng sanggunian kina Pedro at Juan (4:13). Kilalang palatandaan ang libingan ni David: sinasabi ni Josefo na kumuha roon ang dakilang saserdoteng si Hircano ng tatlong libong talentong pilak at na pinasok din ito ni Herodes. Binabanggit ng Nehemias 3:16 ang mga libingan ni David.

Ang sumpa ay nasa Mga Awit 132:11, kung saan isinumpa ng Panginoon kay David na sa bunga ng kaniyang katawan ay may iluluklok sa kaniyang luklukan, batay sa pangako ni Natan sa 2 Samuel 7:12-16. Ang “baywang” ay ang lumang luklukan ng pag-aanak; ang pangako ay tungkol sa isang tunay na inapo sa laman.

Proorao ang pandiwa sa likod ng “nakikita na niya”, nakita nang una, ang pandiwa ring nagbubukas ng pagsipi sa talatang 25. Nakita ng mang-aawit ang Panginoon; sinasabi ni Pedro na nakita niya nang una ang pagkabuhay na maguli. Ang mga pandiwang panghinaharap ng awit ay ginawa nang pangnagdaan: “hindi pinabayaan sa Hades”.

Nagsisimula ang Griego sa “Ang Jesus na ito”, inilagay sa unahan upang bigyang-diin. Maaaring basahin ang “tungkol dito” bilang tungkol sa pangyayari o tungkol sa kaniya: mga saksi sila ng pagbuhay, o mga saksi niya. Alinman doon, ang “kaming lahat” ay ang mga apostol na nakatayong kasama ni Pedro (talatang 14).

Maaari ring basahin ang “ng kanang kamay” bilang sa kanang kamay, isang lugar sa halip na kasangkapan; inaawit ng Mga Awit 118:16 na itinaas ang kanang kamay ng Panginoon. Ekcheo ang pandiwa sa likod ng “ibinuhos”, ang pagbubuhos ni Joel sa mga talatang 17 at 18: ang ipinangako ng Dios na ibubuhos, si Jesus ang nagbubuhos.

Ang Mga Awit 110:1 ang talata ng Lumang Tipan na pinakamadalas sipiin at tukuyin ng Bagong Tipan. Ginamit ito mismo ni Jesus upang palaisipin ang mga eskriba: kung tinatawag siya ni David na Panginoon, paano siya magiging anak nito? (Lucas 20:41-44).

Ipinapatong ng mga haring nagtagumpay ang kanilang paa sa leeg ng mga pinunong nagapi (Josue 10:24). Ang mga maharlikang tuntungan ng paa sa Egipto ay inukitan ng mga dayuhang bihag na nakagapos, kaya tuwing uupo ang hari ay nakapatong ang kaniyang mga paa sa kaniyang mga kaaway.

Ang salitang Griego sa likod ng “Pakatalastasin” ay mula sa pamilya ng asphalos, katiyakan, gaya ng layunin ni Lucas sa simula ng kaniyang Evangelio, upang malaman ang katunayan, asphaleia (Lucas 1:4). Ang “buong angkan ni Israel” ay ang buong bansa, pariralang mula sa mga propeta (Ezekiel 37:11).

Katanyssomai ang pandiwa sa likod ng “nangasaktan ang kanilang puso”, masaksak o matusok nang lagusan, at dito lamang lumilitaw sa Bagong Tipan. Ibinabalik ng karamihan sa mga apostol ang mismong tawag ni Pedro, “Mga kapatid”. Ngayon lamang hinayaan ng Aklat ng Mga Gawa na magsalita ang karamihan sa halip na magbulungan sa isa't isa.

Maramihan sa Griego ang “Mangagsisi kayo”, sinabi sa buong karamihan, samantalang ang pagbautismo ay lumilipat sa isahan: magpabautismo ang bawat isa sa inyo. Laging binabanggit ng Aklat ng Mga Gawa ang bautismo sa pangalan ni Jesus (8:16; 10:48; 19:5), samantalang sa Mateo 28:19 ay sa pangalan ng Ama, ng Anak at ng Espiritu Santo.

Wika ng Isaias 57:19 ang “nangasa malayo”, kung saan may kapayapaan sa nasa malayo at sa nasa malapit, at inilapat ito ng Mga Taga-Efeso 2:17 sa mga Gentil. Tinutugon ng “inyong mga anak” ang mga anak na lalake at babae ni Joel mula sa simula ng talumpati.

Skolios ang salita sa likod ng “liko”, baluktot o pilipit. Tinawag ni Moises ang Israel na isang lahing masama at liko sa kaniyang awit (Deuteronomio 32:5), at hiniram din ni Pablo ang pariralang iyon sa Mga Taga-Filipos 2:15. Balintiyak sa Griego ang “Magsiligtas kayo”: maligtas kayo, pahintulutan ninyong kayo'y sagipin.

Walang salitang may galak sa pinakamatatandang manuskrito, at wala rin ito sa talatang nakalimbag dito. Pagkatapos ng gintong guya ay mga tatlong libong lalaki ang namatay sa Sinai (Exodo 32:28); sa kalaunan ay pinagtabi ng mga Kristiyanong manunulat ang dalawang bilang. Ipinakikita ng mga paliguang panrituwal na nahukay sa timog ng Bundok ng Templo kung saan maaaring ilubog ang napakaraming tao.

May pantukoy sa Griego ang bawat bagay: ang turo ng mga apostol, ang pagsasamasama, ang pagpuputolputol ng tinapay, ang mga pananalangin. Maaaring tumukoy ang “mga pananalangin” sa mga takdang dalangin, gaya ng mga nasa oras ng templo (3:1). Pakikibahagi ang koinonia; koinonoi, mga kasosyo, ang mga mangingisdang sina Simon, Santiago at Juan (Lucas 5:10).

Nasa anyong imperpekto ang mga pandiwa, naglalarawan sa patuloy na nangyayari. Ginagawa ang mga kababalaghan “sa pamamagitan ng mga apostol”, gaya ng sinabi ni Pedro sa talatang 22 na gumawa ang Dios ng mga kababalaghan sa pamamagitan ni Jesus: daluyan ang mga apostol, hindi pinagmumulan. Idyomang Hebreo ang “bawa't kaluluwa” para sa bawat tao.

Inaalingawngaw ng pagiging “sa kalahatan” ng lahat ng pag-aari ang isang kawikaang Griego, na ang magkakaibigan ay magkakasama sa lahat ng bagay, na makikita kay Platon at Aristoteles; makikilala ng mga mambabasa noon ang wika ng huwarang lipunan. Aabot din ang Aklat ng Mga Gawa sa Deuteronomio sa 4:34: walang sinomang nagkukulang sa kanila.

Imperpekto ang “ipinagbili” at “ipinamahagi”: patuloy silang nagbebenta at namamahagi habang lumilitaw ang pangangailangan, hindi minsanan. Diamerizo ang pandiwa sa likod ng “ipinamahagi”, ang pandiwa rin ng mga dilang nagkabahabahagi sa talatang 3; ipinamahagi sa kanila ang mga dila, at ngayon naman ang mga ari-arian.

Aphelotes ang salita sa likod ng “katapatan”, at dito lamang lumilitaw sa Bagong Tipan; ginagamit ito sa patag na lupang walang bato, kaya sa kasimplehan at pagiging bukás. Ang “sa bahay-bahay” ay maaari ring mangahulugang sa tahanan, sambahayan kada sambahayan.

Kasalukuyang participle ang “yaong nangaliligtas”, ang mga inililigtas, na dumadampot sa pagliligtas sa pagsipi kay Joel (talatang 21). Wala sa pinakamahuhusay na manuskrito ang salitang iglesia rito, at wala rin ito sa nakalimbag na talata; ang salitang ekklesia ay unang lumilitaw sa Aklat ng Mga Gawa sa 5:11.