Naghihintay ang mga saksi, at pinupunan ang bakanteng lugar

Ang “unang kasaysayan” ay ang Evangelio ni Lucas, na isinulat din para sa taong ito (Lucas 1:3). Doon ay tinawag siyang kagalanggalang na Teofilo, isang titulo ng mataas na katungkulan na ibinibigay ng Aklat ng Mga Gawa sa mga gobernador na sina Felix at Festo (23:26; 26:25). Dito ay wala na ang titulo. Ang pangalang Teofilo mismo ay nangangahulugang mahal ng Dios.

Analambano ang pandiwa sa likod ng “tanggapin siya sa kaitaasan”, ang salitang ginagamit ng Griegong Lumang Tipan nang dalhin si Elias sa langit (2 Mga Hari 2:9-11). Maluwag ang pagkakaayos ng Griego, kaya ang “sa pamamagitan ng Espiritu Santo” ay maaaring ikabit sa mga utos na ibinigay niya o sa paghirang sa mga apostol. Alinman doon, kumikilos na ang Espiritu bago pa ang Pentecostes.

Iisang salitang Griego, tekmeria, ang nasa likod ng “maraming mga katunayan”. Sa retorika ng mga Griego mula pa kay Aristoteles, ito ang tandang tiyak na nagtatapos sa isang pagtatalo, kaiba sa basta malamang. Kasalukuyang participle ang “napakikita”: paulit-ulit siyang nagpakita sa kanila sa loob ng apat na pung araw, hindi minsan lamang.

Synalizomenos ang salita sa likod ng “nakikipagpulong”, at maaari rin itong mangahulugang nakikisalo ng asin, ibig sabihi'y nakikisalo sa pagkain. Sa bandang huli ay sasabihin ng Aklat ng Mga Gawa na kumain at uminom na kasama niya ang mga saksi pagkabuhay niya (10:41), at sa Lucas 24:42-43 ay kumain siya ng isda. Inuulit ng “pangako ng Ama” ang Lucas 24:49.

Ang sinabi ni Juan Bautista (Lucas 3:16) ay inuulit ngayon ni Jesus, ngunit wala na ang mga salitang at sa apoy. Ang “di na malalaunan pa” ay lumabas na mga sampung araw: umakyat siya apat na pung araw matapos ang pagkabuhay na maguli, at ang Pentecostes ay limang pung araw matapos ang sabbath ng Paskua.

Apokathistemi ang pandiwa sa likod ng “isasauli”, ang salitang ginamit sa Griego ng Malakias 4:6 tungkol kay Elias na magpapanumbalik ng mga puso. Gagamitin ni Pedro ang anyong pangngalan nito sa templo, ang mga panahon ng pagsasauli ng lahat ng mga bagay (3:21). Kaya hindi binitiwan ng Aklat ng Mga Gawa ang tanong; inilagay lamang ito sa ibang balangkas.

Chronoi at kairoi sa Griego ang “mga panahon” at “mga bahagi ng panahon”: mahahabang yugto ng oras at mga takdang sandali. Ganito ring pares ang ginamit ni Pablo nang tumanggi siyang magbigay ng petsa sa mga taga Tesalonica (1 Mga Taga-Tesalonica 5:1). Exousia, kapamahalaan, ang salita rito, iba sa dynamis na ipinangangako sa kasunod na talata.

Martyres ang “mga saksi”, ang salitang sa kalaunan ay naging martir. Ang Aklat ng Mga Gawa mismo ang gumagawa ng hakbang na iyon nang tawagin ni Pablo si Esteban na saksi o martir ng Panginoon (22:20). Inaalingawngaw ng “kahulihulihang hangganan ng lupa” ang Isaias 49:6, talatang sinipi nina Pablo at Bernabe tungkol sa sarili nilang misyon (13:47).

Ipinangako kay Eliseo ang dalawang bahagi ng espiritu ni Elias kung makikita niya ito sa sandaling kunin siya (2 Mga Hari 2:10). Dahil sa “nang siya'y tinitingnan nila”, naging mga saksing nakakita ang mga apostol sa pagdadala sa kaniya sa itaas, bago pa ibigay ang Espiritu. Ang alapaap ay tahanan ng presensiya ng Dios sa tabernakulo at sa pagbabagong-anyo (Lucas 9:34).

Atenizo ang pandiwa sa likod ng “tinititigan”, isa sa mga paboritong salita ni Lucas; halos lahat ng gamit nito sa Bagong Tipan ay nasa Lucas at Mga Gawa, at titingin din si Esteban nang taimtim sa langit sa 7:55. Dalawang lalaking nakaputi rin ang tumayo sa tabi ng walang lamang libingan (Lucas 24:4), at dalawang lalaki ang nakipag-usap kay Jesus sa pagbabagong-anyo (Lucas 9:30).

Tinatatakan ng tawag na “Kayong mga lalaking taga Galilea” ang mga apostol bilang mga taga lalawigan; sa Pentecostes ay itatanong ng karamihan kung hindi baga mga Galileo ang lahat ng nagsasalitang ito (2:7). Kasama sa “gaya rin” ang alapaap, ang sasakyan ng Anak ng tao na darating sa isang alapaap sa Lucas 21:27.

Ang isang araw ng sabbath na lakarin ay mga dalawang libong siko, kaunti lampas sa isang kilometro, hangganang hinango sa layo ng kaban sa bayan sa Josue 3:4. Sinasabi ng Lucas 24:50 na inakay sila ni Jesus hanggang sa Betania, na nasa kabilang dalisdis ng burol ding iyon. Mula sa Latin para sa taniman ng olibo ang pangalang Olivete.

Iba ang listahang ito sa Lucas 6:14-16. Umakyat si Juan sa ikatlong puwesto, katabi ni Pedro, at magkasamang kikilos ang dalawa sa mga kabanata 3 at 4. Si Simon ay tinawag na “Masikap”, ang masigasig. Ang silid sa itaas, hyperoon, ay silid na itinayo sa patag na bubungan, at kadalasa'y siyang pinakamalaki sa bahay.

Homothymadon ang salita sa likod ng “nangagkakaisa”, na ginamit ni Lucas nang sampung ulit sa Aklat ng Mga Gawa at minsan lamang sa ibang bahagi ng Bagong Tipan (Mga Taga-Roma 15:6). Hindi sumampalataya noon kay Jesus ang kaniyang mga kapatid (Juan 7:5); isa sa kanila, si Santiago, ang mangunguna sa kapulungan sa kabanata 15.

Sa Griego ay mga pangalan ang ibinilang, isang idyomang Hebreo para sa mga tao (ihambing ang Pahayag 3:4); mga tao ang salin dito. Sa bandang huli ay hinihingi ng Mishnah ang isang daan at dalawangpung lalaki upang magkaroon ang isang bayan ng sariling sanggunian, at may nakakakita nito sa likod ng bilang, o simpleng sampu sa bawat isa sa labingdalawa. Hindi ito ipinaliliwanag ng teksto.

Andres adelphoi, mga lalaking kapatid, ang pormal na tawag sa sinagoga, at dumaraan ito sa mga talumpati ng Aklat ng Mga Gawa. Malinaw na ipinakikita ng pariralang “sinalita ng Espiritu Santo, sa pamamagitan ng bibig ni David” kung paano binasa ng mga unang mananampalataya ang Mga Awit: mga salita ng Espiritu na binigkas sa pamamagitan ng isang taong may-akda.

Kleros ang salitang Griego para sa “bahagi”, ang palad o kapalaran, ang lupain o tungkuling napupunta sa isang tao. Sa talatang 26 ay maghahagis sila ng kleroi, mga sapalaran, upang malaman kung sino ang hahalili sa bahaging nawala kay Judas. Iisang salita ang tumutukoy sa bahagi at sa paraan ng pagbibigay nito.

Prenes genomenos ang Griego sa likod ng “pagpapatihulog ng patiwarik”; may mga iskolar na nagsasabing maaari itong mangahulugang namaga, isang kahulugang medikal na babagay sa bangkay na naiwang nakabitin. Sa Latin na Vulgata, nagbigti siya at saka pumutok. Ang “ganti sa kaniyang katampalasanan” ay pariralang ginamit ng 2 Pedro 2:15 tungkol kay Balaam, na nagpaupa rin.

Aramaico ang Aceldama, haqel dema, parang ng dugo. Iniuugnay ng Aklat ni Mateo ang pangalan sa halaga ng dugo na ibinayad dito (Mateo 27:8); iniuugnay naman ito ng Aklat ng Mga Gawa sa dugong dumanak doon. Ang tradisyonal na lugar ay nasa libis ng Hinom sa timog ng lumang lungsod, sa gitna ng mga libingang inukit sa bato.

Ang Mga Awit 69:25 ay may kanilang tahanan, maramihan; ginawa itong isahan ni Pedro upang tumapat sa iisang tao. Epaulis ang salita para sa tahanan, isang bukirin o bahay sa labas ng bayan, na bagay sa isang parang na pinabayaang walang tao. Galing naman sa Mga Awit 109:8 ang ikalawang linya.

Idyomang Hebreo ang pumapasok at lumalabas para sa pangunguna sa isang bayan at pamumuhay nang hayag, ginamit tungkol kay Josue (Mga Bilang 27:17) at kay David (1 Samuel 18:16). Saklaw nito ang buong ministeryo ni Jesus sa harap ng madla, hindi lamang ang mga paglalakbay niya.

Walang pandiwa para sa pagtatalaga sa Griego; ang sinasabi nito ay kailangang ang isa ay maging saksi, at ganiyan din ang pagkakasalin dito: “nararapat na ang isa sa mga ito'y maging saksi”. Ang panimulang yugto, ang pagbautismo ni Juan, ay siya ring ginamit ni Pedro nang isalaysay niya ang buong pangyayari kay Cornelio (10:37).

Tatlo ang pangalan ni Jose: Jose sa Hebreo, Barsabas na isang patronimikong Aramaico na marahil ay anak ng sabbath, at Justo sa Latin, ang uri ng pangalang ginagamit ng isang Judio sa gitna ng mga Romano. Iniulat ni Eusebio ang isang tradisyon na si Matias ay isa sa pitong pung isinugo sa Lucas 10.

Iisang salitang Griego, kardiognostes, ang nasa likod ng “nakatataho ng mga puso”, at dito lamang ito lumilitaw at sa sinabi ni Pedro sa kapulungan tungkol sa Dios na nakakikilala ng mga puso (15:8). Pinagtatalunan kung ang Panginoon dito ay ang Dios o ang muling nabuhay na si Jesus; si Jesus ang humirang sa unang labingdalawa (1:2), kaya may kumikiling sa ikalawa.

Maraming manuskrito ang may topos, lugar, sa bahaging ito, kaya pinagtatapat ng talata ang isang lugar at ang isa pa: ang lugar sa pagkaapostol na iniwan ni Judas, at ang “sariling kalalagyan” na kaniyang pinaroonan. Mabigat na pagpapahiwatig ang pariralang ito sa kaniyang wakas, at hindi na ito ipinaliwanag.

Ang mga sapalaran ay karaniwang mga batong may tanda na inaalog sa isang lalagyan hanggang may isang malaglag; ganiyan itinakda ang mga pangkat ng mga saserdote (1 Mga Cronica 24:5). Sinasabi ng Mga Kawikaan 16:33 na inihahagis ang sapalaran sa kandungan, ngunit ang buong pasiya ay mula sa Panginoon. Ito ang huling pagkakataong itinala ng Bagong Tipan ang paggamit nito.