Ang inalis ni Ezechias ay ibinalik ni Manases

Ang limangpu't limang taon ang pinakamahabang paghahari ng sinumang hari sa Israel o Juda, na marahil kasama ang sabay na paghahari kay Ezechias sa huling dekada ng ama. Ang Hepsi-ba ay nangangahulugang ang aking kaluguran ay nasa kaniya, pangalang ibinibigay sa kalaunan ng Isaias 62:4 sa naibalik na Jerusalem.

Hindi sa mga hari sa Israel, ang karaniwang panukat, siya inihambing kundi sa mga taga Canaan mismo. Hinahatulan si Manases ayon sa mga bayang nawalan ng lupain dahil sa kanilang mga gawain.

Si Achab lamang sa mga hari sa Israel ang binanggit dito bilang huwaran; ang kaniyang dambana kay Baal at ang kaniyang Asera (1 Mga Hari 16:32–33) ay ginaya ng isang anak ni David. Lumaganap ang pagsamba sa hukbo ng langit sa ilalim ng impluwensiya ng Asiria, kung saan tanyag ang pagsamba sa mga bituin.

Ang sinipi ay mula sa sagot ng Panginoon sa panalangin ni Salomon (1 Mga Hari 9:3) at sa pananalita ng Deuteronomio tungkol sa dakong pipiliin ng Panginoon upang ilagay ang kaniyang pangalan. Nakatayo ang mga dambana sa ibang mga dios sa iisang bahay na pinili para sa iisang pangalan.

Ang “dalawang looban” ay ang panloob na looban ng mga saserdote at ang malaking panlabas na looban (1 Mga Hari 6:36; 7:12). Gigibain ni Josias ang mismong mga dambanang ito (23:12), patunay na nakaligtas ang mga ito sa paghahari ni Manases.

Limang ipinagbabawal na sining ang inilista, at bawa't isa'y nasa Deuteronomio 18:10–11. Ang “nagpamahiin” ay panghuhula, marahil sa pagbasa ng mga ulap; ang pakikipagsanggunian sa “masamang espiritu” ay pagtawag sa mga multo sa pamamagitan ng isang medium, ang sining na hinanap ni Saul sa Endor (1 Samuel 28:7).

Sa loob mismo ng bahay nakatayo ang larawan ng Asera, hindi lamang sa mga looban nito. Sinasabi ng sinipi ang “magpakailan man”, ang salitang ginamit ng Panginoon sa pananahan ng kaniyang pangalan doon (1 Mga Hari 9:3), kaya tuwirang sumasalungat ang larawan sa pananatiling iyon.

Umaalingawngaw ang pangakong hindi na pagagalain ang mga paa ng Israel sa 2 Samuel 7:10, kung saan nangako ang Panginoon kay David na itatanim ang Israel upang hindi na sila malipat. Ang sugnay ng kondisyon, “kung kanila lamang tutuparing gawin”, ang nagdadala ng bigat ng buong talata.

Ang “hinikayat” ay ta'ah, iligaw o pagalain, ang ugat ding ginamit sa mga paang pinagagala palabas ng lupain sa talatang 8. Ang pagliligaw sa kanila mula sa kautusan ang siyang nagpapagala sa kanila palabas ng lupain.

Hindi pinangalanan ang mga propeta. Sinasabi lamang ng 2 Mga Cronica na nagsalita ang Panginoon kay Manases at sa kaniyang bayan at hindi sila nakinig (2 Mga Cronica 33:10). Ayon sa tradisyong Judio, ipinalagari ni Manases si Isaias, isang alingawngaw na marahil nasa Mga Hebreo 11:37.

Ang mga Amorrheo ay maikling tawag ng Genesis 15:16 sa mga bansa ng Canaan, na ang kasamaan ay hindi pa ganap noong panahon ni Abraham. Nahigitan ni Manases ang bayang ang kasalanan ay minsang pumuno sa takal na ikinawala ng kanilang lupain.

Minsan nang ginamit ang parirala ng nagpapanting na tainga, tungkol sa hatol sa sangbahayan ni Eli at sa pagkawala ng kaban (1 Samuel 3:11), at muli ni Jeremias tungkol sa libis ni Hinnom (Jeremias 19:3). Balitang lubhang nakagugulat na umuugong sa ulo ng nakikinig.

Ang pising panukat at pabato ay mga kasangkapan ng tagapagtayo upang suriin kung tuwid, na ginagamit dito nang pabaligtad: upang markahan ang gigibain, gaya sa Amos 7:7–9. Ang Samaria at ang sangbahayan ni Achab, kapuwa lubos na winasak, ang nagtatakda ng pamantayan.

Ang “ihihiwalay” ay natash, itakuwil o pabayaan, pandiwang minsang ginamit ni Samuel nang pabalintiyak: hindi pababayaan ng Panginoon ang kaniyang bayan alang-alang sa kaniyang dakilang pangalan (1 Samuel 12:22). Ang nalabi sa mana ay ang nakaligtas sa Asiria, na ngayo'y isusuko.

Pinalalawak ng sakop na “mula nang araw na ang kanilang mga magulang ay magsilabas sa Egipto” ang paratang sa buong kasaysayan ng bansa. Inuulit nito ang katwiran ng 17:7, kung saan ang pagkatapon ng Israel ay itinunton din pabalik sa paglabas sa Egipto.

Sinasabi ni Josefo na araw-araw na pumapatay si Manases ng mga propeta. Ang “mula sa isang dulo hanggang sa kabila” ay literal na bibig sa bibig, pinuno gaya ng sisidlan hanggang labi. Pinangangalanan ng 24:4 ang dugong ito bilang ang kasalanang hindi patatawarin ng Panginoon.

Dagdag sa karaniwang pangwakas na pormula ang “ang sala na kaniyang ipinagkasala”, na para bang hindi maisasara ang talaan nang hindi ito binabanggit muli. Itinatala ng 2 Mga Cronica 33:11–19 ang pagkabihag sa Babilonia, ang pagsisisi ni Manases at ang kaniyang panalangin, na wala sa Aklat ng 2 Mga Hari.

Hindi inilibing si Manases sa bayan ni David kasama ng kaniyang mga magulang, gaya ng halos bawa't haring nauna sa kaniya. Ang Uzza ay maaaring maikling anyo ng Uzzias, na inilibing nang bukod dahil sa ketong, o pangalan ng isang may-ari ng halamanan na hindi kilala sa ibang dako.

Ang Jotba ay maaaring ang Jotbatha sa Negeb o isang pook sa Galilea; kung ang huli, ang inang reyna ay mula sa dating lupain ng hilaga. Kapareho ng pangalan ni Amon ang dios ng Egipto na si Amun, na marahil sinadyang pinili ni Manases, bagaman mababasa rin ito sa Hebreo bilang tapat.

Isa sa pinakamaikling hatol sa aklat, at ang panukat ay hindi ang mga pagano o si Jeroboam kundi ang sarili niyang ama. Idinagdag ng 2 Mga Cronica na hindi nagpakumbaba si Amon gaya ng ginawa ni Manases (2 Mga Cronica 33:23).

Tatlong ulit na inuulit ng talata ang “kaniyang ama”: lumakad, naglingkod, sumamba, bawa't isa'y gaya ng ginawa ng kaniyang ama. Ganap ang panggagaya, kaya wala nang ibang masasabi tungkol sa kaniyang paghahari.

Kasama sa “Dios ng kaniyang mga magulang” sina Ezechias at David; sa pagsunod sa isang magulang ay tinalikuran ni Amon ang lahat ng iba. Ang hindi paglakad “sa daan ng Panginoon” ay bumubuo ng pares sa paglakad sa daan ng kaniyang ama sa talatang 21.

Ang “mga lingkod” ay mga opisyal ng palasyo, gaya ng mga nagsabwatang pumatay kay Joas (12:20). Walang ibinigay na motibo; may mga mananalaysay na naghihinala sa isang pangkat na pumapanig sa Egipto o laban sa Asiria, nguni't tahimik ang teksto.

Ang “bayan ng lupain” ay ang mga mamamayang may-lupa ng Juda, na naglagay rin kay Joas sa trono (11:14–20) at sa kalaunan kay Joachaz (23:30). Dalawang ulit lumilitaw dito ang parirala, kaya sila ang pangunahing kumilos kapuwa sa pagpaparusa at sa pagpuputong.

Walang gawa ni Amon na itinala bukod sa kaniyang pagsamba sa diosdiosan, at walang naiwang tagumpay na karapat-dapat ilista ang dalawang taon niyang paghahari, ang pormulang ito lamang. Ang binanggit na aklat ng mga alaala ay isang nawalang talaan ng hari, hindi ang Mga Cronica ng Biblia.

Inilibing si Amon sa halamanan ding iyon ng Uzza gaya ng kaniyang ama, ang ikalawang haring inilibing sa labas ng mga libingan ng hari. Ang kaniyang anak na si Josias, walong taon lamang (22:1), ang nagmana ng trono at ng buong pamana ni Manases.