Inilalantad ng liwanag ang paratang

Umuwi ang bawat tao sa kaniyang sariling bahay (7:53); lumabas naman si Jesus sa gilid ng burol. Ito lamang ang pagkakataong pinangalanan sa Aklat ni Juan ang “bundok ng mga Olivo”; sa ibang dako ay isang halamanan sa kabila ng batis ng Cedron lamang ang binabanggit nito (18:1). Inilalarawan ng Lucas 21:37 ang gayon ding gawi tuwing gabi sa halos gayon ding pananalita.

Orthros ang “pagka umaga”, bukang-liwayway, isang salitang ginagamit ni Lucas (Lucas 24:1) ngunit hindi ni Juan sa ibang dako. Laos ang “buong bayan”, samantalang karaniwang ochlos, karamihan, ang sinasabi ng Aklat ni Juan. Kabilang ang ganitong mga detalye sa dahilan kung bakit inaakala ng mga iskolar na mula sa ibang kamay ang bahaging ito.

Dito lamang lumilitaw sa Aklat ni Juan ang “mga eskriba”, ang mga propesyonal na tagapagpaliwanag ng kautusan na napakadalas sa ibang mga Ebanghelyo. Dinala nila ang babae sa gitna ng mga nakikinig kung saan nakaupo ang guro, at ginambala ang aral na umaandar na.

Didaskale ang “Guro”, tagapagturo. Ang “sa kasalukuyan ng pangangalunya” ay pananalitang pambatas para sa pagkahuli sa mismong gawa. Hinihingi ng kautusan ang dalawa o tatlong saksi (Deuteronomio 17:6), at sa pangangalunya ay nangangahulugan iyon ng mga saksi sa mismong gawa, isang pamantayang mahirap matugunan nang nagkataon lamang.

Hinihingi ng Levitico 20:10 at Deuteronomio 22:22 ang kamatayan ng dalawang nagkasala ngunit walang binabanggit na paraan; itinakda ang pagbato sa Deuteronomio 22:23–24 para sa babaing nakatakdang ikasal. Hinuhulaan ng ilang komentarista mula rito na nakatakda siyang ikasal at hindi pa kasal. Mariin ang ikaw sa Griego: ito ang sinabi ni Moises; ano naman ang sabi mo?

Dalawa ang panga ng bitag. Ang pagsang-ayon sa pagbato ay sasalungat sa Roma, na nag-ingat para sa sarili ng kapangyarihang pumatay (18:31); ang pagtanggi ay maglalagay sa kaniya laban kay Moises. Ito lamang ang pagkakataong ipinakita ng mga Ebanghelyo si Jesus na sumusulat. Wala sa karamihan ng manuskritong may ganitong bahagi ang pariralang na wari'y hindi niya sila naririnig, at wala rin ito sa nakalimbag na talata.

Ang “nangagpatuloy ng pagtatanong” ay nangangahulugang patuloy nila siyang ginigipit. Anamartetos ang “walang kasalanan”, isang salitang dito lamang matatagpuan sa Bagong Tipan. Hindi inaalis ng pangungusap ang parusa ng kautusan; itinatanong nito kung sino sa mga nagsasakdal ang karapat-dapat na magpasimula ng pagsasakatuparan nito.

Sinasalamin ng ikalawang pagsulat ang una, at muli niyang iniiwan sila sa kanilang sariling isip. Idinagdag ng ilang huling manuskrito na isinulat niya ang mga kasalanan ng bawat isa sa kanila, isang hula ng tagasipi na nakapasok sa teksto.

Wala sa maraming manuskrito ng bahaging ito ang pariralang inusig sila ng kanilang sariling budhi, at gayon din ang nakalimbag na talata. Nakatayo pa rin ang babae kung saan siya inilagay, “sa gitna”. Binuod ni Agustin ang tagpo sa apat na salitang Latin: relicti sunt duo, misera et misericordia, dalawa ang naiwan, ang kaabahan at ang awa.

Katakrino ang “humatol”, isang pandiwang sa dalawang talatang ito lamang matatagpuan sa Aklat ni Juan. Pinasasabi ng kaniyang tanong sa babae ang nangyari: gumuho ang usapin sapagka't wala nang nagsasakdal na magtutuloy nito.

Ang “Panginoon” ay maaaring hindi higit sa magalang na Ginoo. Ayon sa pagsubok ng talatang 7, ang tanging natira na maaaring maunang bumato ay siya mismong hindi bumato. Ang “huwag ka nang magkasala” ay siya ring pananalitang ginamit ni Jesus sa lalaking pinagaling sa tangke (5:14).

Sa pista ng mga tabernakulo, sinisindihan ang malalaking gintong ilawan sa Looban ng mga Babae, at sinasabi ng Mishnah (Sukkah 5:3) na walang looban sa Jerusalem na hindi nagliliwanag sa kanilang ilaw. Inilalagay ng talatang 20 ang pananalitang ito sa kabang-yaman, na nasa loobang iyon. Ito ang ikalawang Ako nga na may kalakip na larawan.

Ibinabaling nila laban kay Jesus ang sarili niyang panuntunan. Sa 5:31 ay sinabi niyang kung siya ang magpapatotoo sa kaniyang sarili, hindi tunay ang kaniyang patotoo. Iisang salitang Griego, martyria, ang nasa likod ng “patotoo” rito at doon, at iniingatan din ng nakalimbag na teksto ang iisang salita.

Nalulutas ang tila pagsasalungatan sa 5:31 sa saligang ibinibigay niya: doon ay sinabi niya ang panuntunang pambatas, dito ay inaangkin niya ang kaalamang wala sa kanila. Matalim ang mga pandiwa: “kung saan ako nanggaling, at kung saan ako paroroon”; hindi nila alam ang simula ni ang wakas ng paglalakbay.

Ang “ayon sa laman” ay nangangahulugang ayon sa panlabas na pamantayan ng tao, ang reklamo ng 7:24 tungkol sa paghatol ayon sa anyo. Bagay ang “ako'y hindi humahatol sa kanino mang tao” sa 3:17 at 12:47, kung saan hindi siya naparito upang hatulan ang sanlibutan, bagaman ipinakikita agad ng talatang 16 na kaya niyang humatol.

Bumabalik ang “hindi ako nagiisa” sa talatang 29 at muli sa gabi ng pagdakip, nang sabihin niyang iiwan siya nilang nag-iisa ngunit hindi siya nag-iisa sapagka't kasama niya ang Ama (16:32). Ang hukom na kasamang nakaupo ng Ama ay hindi iisang saksi lamang.

Hinihingi ng Deuteronomio 19:15 ang dalawa o tatlong saksi. Sinabi ni Jesus ang “inyong kautusan”, gaya sa 10:34, na nagsasalita mula sa labas ng kanilang paggamit dito. Dalawang tao ang sinasabi ng kautusan; iniaalok niya ang kaniyang sarili at ang Ama, kaya nagiging pangangatwiran mula sa maliit tungo sa malaki ang usapin tungkol sa patotoo ng tao.

Ego eimi, ako nga, ang simula sa Griego ng “Ako ang nagpapatotoo”, ang pariralang tumatakbo sa kabanatang ito hanggang sa huling mga talata nito. Kapwa nasa kaniyang panig ng usapin ang dalawang saksi, at iyan mismo ang hindi matanggap ng mga nakikinig.

Saan ang kanilang tanong, hindi sino. May mga mambabasang nakaririnig dito ng pasaring tungkol sa kaniyang kapanganakan, na lalabas nang hayagan sa talatang 41. Sinasagot ni Jesus ang tanong na para bang tungkol ito sa pagkakilala, hindi sa paghahanap ng kinaroroonan.

May labintatlong kahong hugis-trumpeta para sa mga handog ang kabang-yaman (Mishnah Shekalim 6:5), kung saan inilalagay ng Marcos 12:41 ang dalawang lepta ng balo. Malapit dito ang silid ng sanggunian, kaya nagtuturo siya sa abot-dinig ng mga nagnanais na siya'y dakpin. Inuulit ng pangwakas na mga salita ang 7:30.

Isahan sa Griego ng talatang ito ang “inyong kasalanan”, na para bang iisang kasalanan ang tinutukoy; sa talatang 24 ay nagiging maramihan ito. Hupago ang “Yayaon ako”, ang pandiwang ginagamit niya sa pagparoon sa Ama sa buong talumpati ng pamamaalam.

Sa nakaraang pista ay hinulaan nilang pupunta siya sa mga Griego (7:35); ngayon ay iniisip nila kung papatayin niya ang sarili. Isinulat ni Josephus na ang kaluluwa ng mga nagpakamatay ay napupunta sa pinakamadilim na bahagi ng daigdig ng mga patay (Jewish War 3.375), kaya ang biro ay nagpapahiwatig ng dakong hindi susundan ng sinomang matuwid.

Ang “taga ibaba” at “taga itaas” ay literal na mula sa mga bagay sa ibaba at mula sa mga bagay sa itaas. Ganito rin ang pagtatapat na ginawa ni Juan sa 3:31, kung saan ang nanggagaling sa itaas ay sumasaibabaw ng lahat at ang galing sa lupa ay taga lupa.

Ang Griego ay kung hindi kayo sasampalataya na ako nga, at walang anomang kasunod; ang “ang Cristo” sa nakalimbag na talata ay idinagdag ng salin upang mabuo ang pangungusap. Walang kaganapan ang pangungusap sa Griego, at iyan mismo ang dahilan kung bakit itinatanong ng kasunod na talata, “Sino ka baga?”

Isa ang sagot ni Jesus sa pinakamahirap isalin na parirala sa Aklat. Maaari itong mangahulugang ang sinabi ko sa inyo mula pa nang una, gaya ng nakalimbag dito, o sa esensiya ay ang sinasabi ko sa inyo, o, gaya ng pagbasa ng ilang amang Griego, bakit pa ako nakikipag-usap sa inyo?

Marami siyang masasabi bilang paghatol, ngunit ang kaniyang gawain ay ipasa ang kaniyang narinig. Ginagamit ng “ang nagsugo sa akin ay totoo” ang pang-uri ng 3:33, kung saan ang tumatanggap ng kaniyang patotoo ay naglagay ng tatak na ang Dios ay totoo.

Maikli at matalim ang paalala. Mula pa sa 4:34 ay sinasalita na ni Jesus ang nagsugo sa kaniya, at sa kabanatang ito ay tahasan niyang pinangalanan ang Ama sa mga talatang 16, 18 at 19. Gayon ma'y hindi pa rin iniuugnay ng mga nakikinig ang pananalita sa Dios.

Hupsoo ang “maitaas”, kapwa iangat sa krus at dakilain, gaya sa 3:14 at 12:32–33, kung saan ipinaliliwanag ng Aklat na ipinahihiwatig nito kung anong kamatayan ang kaniyang ikamamatay. Dito ay ang mga nakikinig mismo ang magtataas sa kaniya. Gaya sa talatang 24, ako nga lamang ang Griego, at idinagdag ng salin ang “ang Cristo”.

Ang “mga bagay na sa kaniya'y nakalulugod” ay pariralang nasa 1 Juan 3:22 din, ang paggawa ng mga bagay na kalugud-lugod sa kaniyang paningin. Pangnagdaan ang “hindi niya ako binayaang nagiisa”: sa walang anomang sandali ay iniwan siya ng Ama, at sinasagot nito ang talatang 16 sa anyo ng isang kasaysayan.

Literal na habang siya'y nagsasalita ang “Samantalang sinasalita niya”: dumating ang tugon sa gitna ng mabibigat na pananalita tungkol sa pagkamatay sa kasalanan. Ang mas buong pananalitang “nagsisampalataya sa kaniya” ang ginamit dito, na binabago ng kasunod na talata.

Ang Griego rito ay sumampalataya sa kaniyang salita, ang mas payak na datibo, hindi ang mas buong anyo ng talatang 30, at isa itong perpektong pandiwari. May nakakakita rito ng sinadyang pagbaba. Meno ang “magsisipanatili”, at alethos ang “tunay nga”.

Sa Aklat ni Juan, ang katotohanan sa huli ay isang persona: siya ang daan, ang katotohanan at ang buhay (14:6). Eleutheroo ang pandiwa ng “magpapalaya”, at dito lamang at sa talatang 36 ito lumilitaw sa Aklat, na bumabalangkas sa pagtatalo tungkol sa pagkaalipin na tumatakbo sa pagitan nila.

Naging alipin ang Israel sa Egipto, bihag sa Babilonia, at pinamumunuan ng Roma habang sila'y nagsasalita. Maaaring isang panloob na kalayaan ang kanilang ibig sabihin na hindi maaabot ng anomang paglupig; sinasabi ng Mishnah na ang buong Israel ay mga anak ng mga hari (Shabbat 14:4). Alinman dito, ipinagdiwang ng paskuang kakaganap pa lamang ang paglaya mula sa pagkaalipin.

Doulos ang “alipin”, isang aliping binili. Poieo ang “nagkakasala”, gawin o isagawa nang palagian. Wala sa ilang lumang saksi ang “ng kasalanan”, kaya payak na sinasabi ng pangungusap na alipin ang sinomang nagkakasala, at tuwirang sumusunod mula roon ang kasunod na talata.

Maaaring ipagbili o paalisin ang alipin; nananatili ang anak. Ang hiling ni Sara sa Genesis 21:10 na palayasin ang aliping babae at ang anak nito ang klasikong halimbawa, at ginamit ito ni Pablo sa Mga Taga-Galacia 4:30. Dahil kasama si Abraham sa usapan, malamang na nasa isip sina Ismael at Isaac, bagaman walang pinangangalanan ang talata.

Ontos ang “tunay” dito, talaga, isang salitang Griego na iba sa tunay nga ng talatang 31. Sa isang sambahayan, ang anak at tagapagmana ang may katayuang magpalaya ng alipin; nakasalalay ang kalayaan sa kung sino ang nagkakaloob nito.

Chorei ang pandiwa sa likod ng “hindi magkasiya”, magbigay-puwang o maglaman, ang pandiwang ginamit sa mga tapayang bato sa Cana na naglalaman ng dalawa o tatlong banga (2:6). Walang puwang sa kanila ang kaniyang salita, gaya ng bangang puno na at hindi na makatatanggap pa.

Wala sa pinakamatatandang manuskrito ang aking at inyong bago ang Ama, kaya ang ikalawang kalahati ay mababasang utos: gawin nga ninyo ang inyong narinig sa Ama. Idinagdag ng mga huling tagasipi ang mga panghalip, na nagtatakda ng pagtatapat ng mga ama na tahasang gagawin ng talatang 44.

Bumabalik sila sa talatang 33. Halo-halo sa mga manuskrito ang balarila ng sagot ni Jesus, at ang ilan ay may anyong pautos: kung kayo'y mga anak ni Abraham, gawin ninyo ang mga gawa ni Abraham. Alinman dito, ang pagiging anak ay mababasa mula sa pamumuhay.

Ito lamang ang dako sa mga Ebanghelyo kung saan tinawag ni Jesus ang sarili na “taong”, anthropos. Ang “ito'y hindi ginawa ni Abraham” ay malamang na nagpapaalaala kay Abraham na tumakbo upang salubungin ang tatlong dayuhan sa Mamre (Genesis 18), na tumanggap sa mga sugo ng Dios, bagaman hindi pinangangalanan ng talata ang pangyayari.

Mariin ang kami, at may bumabasa sa “Hindi kami inianak sa pakikiapid” bilang pang-uyam, na para bang siya ang inianak sa gayon. Ang mga huling pagtuligsa, na iningatan sa Laban kay Celso ni Origenes, ay talagang naninira sa kapanganakan ni Jesus. Ginamit din ng mga propeta ang pakikiapid para sa pagsamba sa diosdiosan (Oseas 2:4), kaya maaaring pag-aangkin ito ng dalisay na pagsamba.

Exelthon ang “nagmula”, lumabas, at heko ang “nanggaling”, dumating ako at naririto. Ipinaliliwanag ang lohika sa 1 Juan 5:1, kung saan ang umiibig sa nanganak ay umiibig din sa ipinanganak niya.

Lalia ang “pananalita”, ang paraan ng kaniyang pagsasalita, at logos ang “salita”, ang kaniyang sinasabi. Hindi nila masundan ang kaniyang pananalita sapagka't hindi nila matiis ang mensahe. Ipinaaalaala ng “hindi ninyo mangyayaring dinggin” ang mga alagad sa 6:60, na nagtanong kung sino ang makaririnig noon.

Anthropoktonos ang “mamamatay-tao”, pumapatay ng tao, isang salitang dito lamang at sa 1 Juan 3:15 ginagamit. Sinasabi ng Karunungan ni Solomon 2:24 na dahil sa inggit ng diablo ay pumasok ang kamatayan sa sanlibutan, at ang unang kasinungalingan, na tiyak na hindi sila mamamatay (Genesis 3:4), ay humantong sa kamatayan. Ang “sa ganang kaniya” ay mula sa sarili niyang likas na kayamanan.

Mariin ang ako sa Griego, itinatapat sa sinungaling ng talatang 44. Ang salita ay “dahil”, hindi bagaman: ang katotohanan mismo ang kanilang tinatanggihan, at ginagawa ng pangatnig na reaksiyon ang pagtanggi at hindi di-pagkakaunawaan.

Elencho ang pandiwa ng “makasusumbat”, patunayang may sala, na ginamit ni Jesus sa Espiritu sa 16:8, na sasawayin ang sanlibutan tungkol sa kasalanan. Inaanyayahan niya ang paratang, at walang inihaharap.

Inaayos ang talata na parang silohismo: ang sa Dios ay nakikinig; hindi kayo nakikinig; samakatuwid ay hindi kayo sa Dios. Rhemata ang “mga salita”, ang mga tiyak na pananalita, ang pangngalang ginamit ni Pedro sa mga salita ng buhay na walang hanggan (6:68).

Ang “Hindi baga magaling ang aming pagkasabi” ay nagpapahiwatig na matagal na nila itong sinasabi. Ang pagtawag sa kaniyang Samaritano ay maaaring dahil sa kaniyang pananatili sa Sicar (4:40) o sa kaniyang paghamon sa kanilang pag-aangkin kay Abraham, gaya ng paghamon ng mga Samaritano sa pag-aangkin ng Judea kay Jacob. Iniuugnay din ang Samaria sa panggagaway, gaya ni Simon sa Mga Gawa 8:9.

Itinatanggi niyang mayroon siyang demonio at wala siyang sinasabing anoman tungkol sa pagiging Samaritano. Matapos ang kabanata 4, walang ipinakikitang interes ang Aklat ni Juan na pabulaanan ang bahaging iyon ng insulto.

Pinagsisikapan nilang patayin siya (mga talatang 37 at 40); may iba namang humahanap ng kaniyang kaluwalhatian. Iisa ang pandiwa, zeteo. Ang humahanap ay siya ring humahatol, kaya iniiwan sa Ama ang hatol sa pagitan ni Jesus at ng kaniyang mga kalaban.

Idyomang Hebreo ang “makakakita magpakailan man ng kamatayan”, gaya ng tanong ng Mga Awit 89:48 kung sinong tao ang mabubuhay at hindi makakakita ng kamatayan. Tereo ang “tutupad”, bantayan o panghawakan. Ito ang ikalawang katotohanan, katotohanan ng kabanata, pagkatapos ng talatang 34.

Binabago nila ang kaniyang mga salita: makakakita ng kamatayan ang sinabi niya, at inuulit nila ito bilang “matitikman magpakailan man ang kamatayan”, isang idyomang ginagamit din ng Marcos 9:1. Pinatutunog ng pagbabagong ito na mas pangkatawan ang pag-aangkin at kaya mas kahangalan, sapagka't malinaw na namatay si Abraham at ang mga propeta.

Ang “sino ang ipinalalagay mo sa iyong sarili?” ay paratang na tumatakbo sa Aklat hanggang sa paglilitis: ang pakikipantay sa Dios (5:18), ang paggawa sa sarili na Dios (10:33), at sa harap ni Pilato, ang paggawa sa sarili na Anak ng Dios (19:7).

Doxazo ang “niluluwalhati”, ang pandiwa ng 17:1 at 17:5, kung saan hinihiling ni Jesus na luwalhatiin siya ng Ama sa piling nito. Ibinibigay ng ilang manuskrito ang huling sugnay bilang tuwirang pananalita, na sinasabi ninyo, Siya'y aming Dios.

Pseustes ang “sinungaling”, ang pangngalang ginamit sa diablo sa talatang 44. Ang pagtanggi sa pagkakilala sa Ama ay maglalagay kay Jesus sa samahang iyon. Ang “tinutupad ko ang kaniyang salita” ay siya mismong hiningi niya sa kanila sa talatang 51.

Malakas na salita ng pagbubunyi ang “Nagalak”, na sinusundan ng mas payak na “natuwa”. Pinanghahawakan ng tradisyong Judio na ipinakita kay Abraham ang mga panahong darating; sinasabi ng Genesis Rabbah 44 na inihayag sa kaniya ng Dios ang daigdig na ito at ang daigdig na darating. Hindi sinasabi ng talata mismo kung kailan siya nakakita.

Limampung taon ang edad ng pagreretiro ng mga Levita sa kanilang paglilingkod (Mga Bilang 4:3; 8:25), isang bilog na bilang para sa lalaking hindi pa matanda. Itinuring ni Ireneo na ang talata ay nangangahulugang lampas na sa apatnapu si Jesus. Binabaligtad ng ilang naunang manuskrito ang tanong: nakita ka ba ni Abraham?

Ganito rin ang pagtatapat ng Mga Awit 90:2: bago pa nalikha ang mga bundok, mula walang hanggan hanggang walang hanggan, ikaw ay Dios. Sa Griego ng Isaias 43:13, sinasabi ng Dios na mula pa sa pasimula ay ako nga. Ito ang ikatlo at huling “Katotohanan, katotohanang” ng kabanata.

Pagbato ang parusa sa pamumusong (Levitico 24:16). Itinatayo pa noon ang templo (2:20), kaya may mga batong pang-gusali na madadampot. Wala sa pinakamatatandang manuskrito ang pangwakas na pananalita sa ilang edisyon, na dumaan siya sa gitna nila, at gaya ng mga ito ay wala rin iyon sa nakalimbag na talata; tila nagmula ito sa Lucas 4:30.