Labing-isang araw ang layo, makalipas ang apatnapung taon

Ang mga salitang pambungad, elleh haddevarim, “Ito ang mga salita”, ang nagbigay sa aklat ng pangalan nito sa Hebreo, Devarim, “Mga Salita”. Hindi na binabanggit saanman ang Thopel, Laban at Di-zahab. Binasa ng mga rabbi ang mga pangalan bilang palihim na pagsaway: ang Di-zahab, “sapat na ginto”, ay nagpapaalala sa gintong guya. Pagbasa iyon sa mga pangalan, hindi sa heograpiya.

Panaklong ang talatang ito, isang tala ng manlalakbay. Ang “kung dadaan ng bundok ng Seir” ay ang daan sa kahabaan ng mga burol ng Edom. Kung ang Horeb ay ang Jebel Musa ayon sa tradisyon, at ang Cades-barnea ay ang oasis sa Ein el-Qudeirat, karaniwang bilis ng paglakad ang labing isang araw; kapwa tradisyonal na pagkilala ang mga dakong ito, hindi katiyakan.

Mahigpit ang hangganang itinatakda ng petsa. Namatay si Aaron sa unang araw ng ikalimang buwan ng taon ding ito (Mga Bilang 33:38). Tatlumpung araw na ipinagluksa ng Israel si Moises (34:8), at tumawid sila sa Jordan sa ikasampung araw ng unang buwan (Josue 4:19). Kasya sa humigit-kumulang pitumpung araw ang mga talumpati at ang pagkamatay ni Moises.

Dalawang bayan ang Astarot at Edrei; sinasabi ng Josue 12:4 na si Og ay tumahan sa Astarot at sa Edrei. Taglay ng Astarot ang pangalan ng diyosang si Astarte. Sa Edrei naganap ang labanan laban kay Og (Mga Bilang 21:33).

Ang pandiwang isinaling “ipinahayag” ay be'er, gawing malinaw o ipaliwanag. Ito rin ang pandiwa sa 27:8 para sa pagsusulat ng kautusan sa mga bato nang napakalinaw, at sa Habacuc 2:2, kung saan iniuutos na isulat nang malinaw ang pangitain sa mga tapyas. Inihaharap ng Deuteronomio ang sarili bilang paliwanag ng kautusang naibigay na.

Sa Hebreo, ang “Kayo'y nakatahan ng malaon” ay rav lakhem, sa titik ay “marami na sa inyo”. Bumabalik ang idyomang ito sa 2:3, sa utos na tama na ang paglibot sa bundok, at sa 3:26, nang sabihin ng Panginoon kay Moises na sapat na, rav lakh. Tatlong ulit sinasabi ng aklat: tama na.

Ito ang karaniwang mga bahagi ng lupain: ang Araba o lambak ng bitak, ang lupaing maburol, ang mababang lupain o Shephelah, ang Timugan o Negeb, at ang baybayin ng dagat, gaya sa Josue 10:40. Ang Lebano at ang Eufrates ay mula sa pangako kay Abram sa Genesis 15:18.

Ang “Narito” ay re'eh sa Hebreo, isahang utos na “tumingin ka”, na sinasabi sa buong bayan, samantalang maramihan ang “inyong pasukin at ariin”. Palipat-lipat ang Deuteronomio sa “ikaw” at “kayo” kapag kinakausap ang Israel, minsan sa loob ng iisang talata, gaya rito.

Sa Exodo 18, bago pa ang Sinai, iniatas ang mga hukom ayon sa payo ni Jetro; hindi binabanggit ng Deuteronomio si Jetro. Ang “Hindi ko madadalang magisa kayo” ay umaalingawngaw sa sariling daing ni Moises sa Mga Bilang 11:14, na hindi niya kayang dalhing mag-isa ang buong bayang ito.

Ang mga bituin ay pangako ng Genesis 15:5 at 22:17. Sa Deuteronomio 10:22, mula sa pitumpung kaluluwang bumaba sa Egipto ay naging kasindami na sila ng mga bituin sa langit, at nagbababala ang 28:62 na ang bayang gaya ng mga bituin ay maaaring maiwang kaunti ang bilang.

Isang pagpapala ang sumisingit sa gitna ng daing, na parang nasa panaklong. Halos ganito rin ang hiling ni Joab bago ang pagbilang ni David sa bayan: dagdagan nawa ng Panginoon ang bayan nang makasandaang ulit (2 Samuel 24:3). Dito, dumarating ang hiling nang walang sensus.

Nagsisimula ang talata sa eikhah, “Paano”, ang unang salita ng Mga Panaghoy. Sa sinagoga, inaawit ito sa malungkot na himig ng Mga Panaghoy sa Sabbath bago ang ayuno ng Av. Ang “ligalig” ay torach, isang bigat o kaguluhan, ang salitang ginamit ng Dios sa Isaias 1:14 para sa mga kapistahang naging pasanin sa Kaniya.

Tatlong katangian ang hinihingi: “pantas, at nakakaalam, at kilala”. Sa talatang 15, ang itinalaga ni Moises ay mga taong “pantas, at kilala”; nawala ang “nakakaalam”. Para kay Rashi, ibig sabihin nito'y walang natagpuang ganoong mga tao; maaaring pagpapaikli lamang ito, ngunit hindi na inulit nang buo ang talaan.

Ang tanging sagot ng bayan sa bahaging ito ng paggunita ay pagsang-ayon: “mabuting gawin namin”. Labindalawang talata ang lumipas, at ang bayan ding iyon ay ayaw nang umakyat. Madali nilang tinanggap ang pag-aayos sa kanilang sarili; hindi ganoon kadali ang pagpasok sa lupain.

Ang mga “pinuno” rito ay shoterim, mga tagapagtala o kalihim. Sa Exodo 5:6–19, ang shoterim ay ang mga Israelitang kapatas na hinampas sa ilalim ng mga tagapagpatrabaho ni Faraon. Ang tungkuling dating nagpapatupad ng takdang trabaho ng Egipto ay naglilingkod na ngayon sa mga hukuman ng Israel.

Pakikinig ang inuuna ng “Inyong dinggin ang mga usap”; ginamit ng Hebreo ang anyong pawatas, “pakikinig”, bilang tuloy-tuloy na gawain ng mga hukom. Sa Deuteronomio 16:20, dinodoble ang susing salita, tsedeq tsedeq, katarungan, katarungan, ang dapat sundin ng bayan.

Ang “magtatangi ng tao” ay, sa titik, “kumilala ng mukha”, humatol batay sa kung sino ang tao. Ipinagbabawal ng Levitico 19:15 ang pagkiling sa magkabilang panig, sa dukha man o sa makapangyarihan. Inulit ni Josaphat ang dahilan sa kaniyang mga hukom: hindi sila humahatol para sa tao kundi para sa Panginoon (2 Mga Cronica 19:6).

Iisang talata ang kumakatawan sa buong kautusang ibinigay sa Sinai. Nilalampasan ito ni Moises dito at bumabalik sa paglalakbay; ang mga utos mismo ay muling ilalahad ng aklat mula kabanata 5 pasulong.

Ang “malawak at kakilakilabot na ilang” ay bumabalik sa 8:15 kasama ang mga detalye nito: mga makamandag na ahas, mga alakdan, at tuyong lupang walang tubig. Ito rin ang kahabaan ng daan na sa talaan ng Mga Bilang 33 ay inilista bilang sunud-sunod na hubad na pangalan.

Tumutukoy ang “lupaing maburol ng mga Amorrheo” sa buong kaburulan ng Canaan; Amorrheo ang pangkalahatang pangalan ng Deuteronomio para sa mga bayan sa kabundukan. Sinabi ng Genesis 15:16 na babalik ang mga inapo ni Abram kapag puno na ang kasamaan ng mga Amorrheo.

Nagiging isahan ang pananalita, “sa harap mo”, na parang iisang tao ang kinakausap ni Moises. Ang “huwag kang matakot, ni manglupaypay” ay ang mga salitang ibibigay kalaunan kay Josue mismo (Josue 1:9; 8:1).

Sa Mga Bilang 13:1–2, ang Panginoon ang nag-utos kay Moises na magsugo ng mga lalaki; dito, ang bayan ang nagmungkahi. Iba rin ang pandiwa: tur, magmanman, sa Mga Bilang, samantalang chafar dito, humukay o magsaliksik. Kapwa maaaring tumayo ang dalawang salaysay; mula sa panig ng bayan ito isinasalaysay ng Aklat ng Deuteronomio.

Sa “inakala kong magaling”, inaamin ni Moises ang kaniyang bahagi. Labindalawang lalaki, isa sa bawat lipi, ang hayagang isinugo. Nang magsugo si Josue ng mga tiktik sa Jerico, dalawa lamang ang pinadala niya, at lihim pa (Josue 2:1).

Ayon sa Mga Bilang 13:21, umabot ang mga lalaki hanggang sa Rehob sa hilaga, malapit sa pasukan ng Hamath. Ang libis ng Escol lamang ang binabanggit ng Deuteronomio, ang dakong pinagputulan ng bunga.

Mabubuting salita lamang ng mga tiktik ang sinisipi rito. Nagiging paulit-ulit na himig sa aklat ang “Mabuting lupain”: sa 8:7, mahabang inilalarawan ang mabuting lupain na may mga batis ng tubig.

Sa Hebreo, ang “nanghimagsik kayo laban sa utos” ay pagsuway sa bibig ng Panginoon. Ang pandiwa, marah, ay siya ring ginamit kina Moises at Aaron sa Meriba, nang sabihin ng Panginoon na sila'y naghimagsik laban sa Kaniyang salita (Mga Bilang 20:24).

Ang “dumaing” ay ragan, bihirang pandiwa para sa pagbubulung-bulong nang palihim. Binabanggit ng Mga Awit 106:25 ang tagpong ito: nagbulung-bulungan sila sa kanilang mga tolda at hindi nakinig sa tinig ng Panginoon. Sa mga tolda ginawa ang daing, kung saan walang pinunong makasasagot dito.

Ang “pinapanglupaypay ng ating mga kapatid ang ating puso” ay pagpapatunaw ng puso sa Hebreo. Sasabihin ni Rahab sa mga tiktik na nang mabalitaan ng Canaan ang Israel, natunaw ang kanilang mga puso (Josue 2:11). Natutunaw ang puso ng Israel sa Cades habang natutunaw din ang sa mga Cananeo. Anyong maramihan na sa Hebreo ang Anakim.

Ibinibigay ng Mga Bilang 14:7–9 ang pakiusap nina Caleb at Josue sa bayan; hindi roon itinala ang sariling salita ni Moises nang panahong iyon. Pinupunan ito ng Deuteronomio, na nagsisimula sa dalawang pandiwa ng takot: “mangilabot ni matakot”.

Ang “kaniyang ipakikipaglaban kayo” ay nagpapaalala sa salita sa dagat, nang sabihin ni Moises na ang Panginoon ang makikipaglaban para sa kanila at sila'y tatahimik (Exodo 14:14). Ang patunay na iniaalok ay ang nakita nila “sa harap ng inyong mga mata”, hindi isang bagong pangako.

Sa Mga Bilang 11:12, tumutol si Moises na hindi niya kayang kalungin ang bayan gaya ng pagkalong ng tagapag-alaga sa sanggol na sumususo. Dito sinasabi niyang iyon mismo ang ginawa ng Panginoon, “gaya ng pagdadala ng tao sa kaniyang anak”. Ang pasaning tinanggihan ni Moises ay matagal nang dinadala ng Panginoon.

Nangangahulugan ang “sa bagay na ito” na sa kabila nito, sa kabila ng lahat ng katatapos banggitin. Ang “sumampalataya” ay he'emin, magtiwala o umasa, ang pandiwa ng Genesis 15:6, kung saan sumampalataya si Abram sa Panginoon. Ganito ang buod ng Mga Awit 106:24: hindi nila pinaniwalaan ang Kaniyang salita.

Ang “upang ihanap kayo” ay latur sa Hebreo, ang pandiwang ginamit ng Mga Bilang 13:2 sa misyon ng mga tiktik. Mula pa sa Egipto ay naghahanap na ang Panginoon para sa Israel, pinipili ang bawat himpilan, at gayon pa man ay nagsugo ang Israel ng sarili nitong mga tiktik.

Bumabalik ang “narinig ng Panginoon ang tinig ng inyong mga salita” sa 5:28, nang hilingin ng bayan kay Moises na siya ang tumayo sa pagitan nila at ng Dios, at sinabi ng Panginoon na mabuti ang kanilang sinabi. Ang iisang pakikinig ay nauwi sa galit dito at sa pagsang-ayon doon.

Inuulit ng “mabuting lupain” ang salita ng mga tiktik sa talatang 25, at itinatabi ito sa “mga taong masamang lahi”. Tinatawag sila ng Mga Bilang 32:13 na lahing gumawa ng masama.

Ang “lupain na kaniyang tinuntungan” ay ang Hebron at ang mga burol nito, na ibinigay kay Caleb sa edad na walumpu't lima ayon sa Josue 14:9–14, bilang pagtupad sa pangakong ito. Nilakad niya ang lupa bilang tiktik at tinanggap ito bilang tagapagmana.

Tatlong ulit sinasabi ni Moises sa aklat na “dahil sa inyo” siya pinagbawalan: dito, sa 3:26 at sa 4:21. Sa paggunitang ito, itinatabi ang hatol sa kaniya sa hatol sa Cades, bagaman tatlumpu't walong taon pa ang lumipas bago iyon dumating.

Nangangahulugan ang “nakatayo sa harap mo” na naglilingkod sa iyo, gaya ng mga tagapaglingkod na nakatayo sa harap ng hari (1 Mga Hari 10:8). Ang “palakasin mo ang kaniyang loob” ay chazzeq, “patibayin mo siya”, ang salitang magiging himig ng buhay ni Josue: magpakalakas at magpakatapang (Josue 1:6).

Ginagamit ng “hindi nakakaalam ng mabuti o ng masama” ang mga salita ng punungkahoy sa Genesis 2:17. Ganito ring sukat ang ginamit ng Isaias 7:16 para sa batang hindi pa marunong tumanggi sa masama at pumili ng mabuti. Ang mga batang hindi pa nakakikilala ng mabuti at masama ang siyang papasok.

Sa Hebreo, inuulit ng “maglakbay kayo” ang mismong utos ng talatang 7. Doon, ipinadala nito ang Israel patungo sa lupain; dito, pabalik naman sa daang patungo sa Dagat na Mapula.

Ang pandiwang Hebreo sa likod ng “nagmadaling sumampa” ay vattahinu, na hindi na matatagpuan saanman sa Biblia Hebrea. Marami ang nagsasalin dito bilang “inakalang madali” o “minaliit ito”. Matapos tanggihan ang madaling tagumpay, itinuring naman nilang madali ang labanang walang pag-asa.

Idinadagdag ng Mga Bilang 14:44 ang hindi tahasang sinasabi ng Deuteronomio: hindi umalis sa kampamento ang kaban ng tipan ng Panginoon at si Moises. Ang “ako'y wala sa inyo” ay ang pagkawala ng kaban na isinalita.

Mula sa zid ang “naghambog”, kumilos nang may mapagmataas na kapalaluan. Ang ugat ding ito ang naglalarawan sa taong sumusuway sa saserdote o hukom (17:12) at sa propetang nagsasalita nang pangahas (18:22).

Mga Amalecita at Cananeo ang mga sumalakay ayon sa Mga Bilang 14:45; Amorrheo ang tawag sa kanila ng Deuteronomio, ang pangkalahatang salita nito para sa mga bayan sa burol. Pagkawasak ang kahulugan ng Horma; ipinaliliwanag ng Mga Bilang 21:3 ang pangalan mula sa isang tagumpay roon sa kalaunan, kaya tinatawag ang dako sa pangalang tataglayin pa lamang nito.

Dalawang pag-iyak ang nakapaligid sa pangyayaring ito. Ang una ay noong gabi pagkatapos ng ulat, nang umiyak ang bayan nang buong gabi (Mga Bilang 14:1). Ang ikalawa ay pagkatapos ng pagkatalo. Pagtanggi ang una; panghihinayang ang ikalawa, at hindi ito dininig.

Parang paulit-ulit lamang ang “ayon sa mga araw na inyong itinira roon”. Binasa ito ng kronolohiyang rabiniko (Seder Olam) na nagsasabing labinsiyam na taon ang ginugol ng Israel sa Cades, kasindami ng lahat ng iba pang yugto; walang bilang na ibinibigay ang talata mismo.