Ang ipinakong hari at mga saksing nanatili

Nagsisimulang humukom ang mga opisyal Romano sa unang liwanag, kaya kailangang handa ang Sanedrin pagbubukang-liwayway. Ipinakilala ng Marcos si Pilato nang walang anumang paliwanag, na para bang kilala ng bawat mambabasa ang pangalan. Isang batong natagpuan sa Cesarea noong 1961 ang may nakasulat nito: Poncio Pilato, prepekto ng Judea, na namahala mula AD 26 hanggang 36.

Inuuna ng Griego ang panghalip, na maaaring may dalang pagkagulat: ikaw ang Hari ng mga Judio? Hindi tahasang tinatanggap o tinatanggihan ng “Ikaw ang nagsasabi” ang pananalita ni Pilato; ipinagkakaloob nito ang titulo habang iniiwan ang kahulugan sa bibig ni Pilato. Ito lamang ang sagot na ibinigay ni Jesus sa gobernador.

Maaari ring basahin ang “maraming bagay” bilang pang-abay: mabigat at mahaba ang kanilang pagsasakdal. Alinman doon, ang mga pangulong saserdote na mismo ang nag-uusig ngayon, sapagka't isinantabi na ang mga saksi ng pagdinig sa gabi.

Halos salita por salita ang “Hindi ka sumasagot ng anoman?” ni Pilato sa tanong ng dakilang saserdote sa 14:60. Sa pamamaraang Romano, maaaring hatulan nang walang paglilitis ang taong hindi nagtanggol sa sarili, kaya ang tanong ay isa ring pagkakataong iniaalok ni Pilato sa kaniya.

Mariin sa Griego ang “hindi na sumagot ng anoman”: wala na talagang anuman. May nakaririnig dito ng alingawngaw ng Isaias 52:15 sa Griegong Lumang Tipan, kung saan nanggigilalas ang maraming bansa sa lingkod at itinitikom ng mga hari ang kanilang bibig sa harap niya.

Walang pinagmulang nasa labas ng mga Evangelio ang bumabanggit sa pagpapalayang ito sa paskua, at pinagtatalunan pa rin ng mga historyador kung paano ito ginagawa. Iniharap ito ng Marcos bilang nakagawiang kaugalian sa kapistahan. Ang “na kanilang hingin sa kaniya” ay literal na sinumang kanilang hinihingi.

Arameo ang Barrabas para sa anak ng ama, at sa ilang manuskrito ng Mateo 27:16 ay tinawag siyang Jesus Barrabas. Sinasabi ng Marcos ang “panghihimagsik” na para bang alam ng kaniyang mga mambabasa kung aling pag-aalsa ang tinutukoy, bagaman walang ibang talaang pumapangalan dito.

Dumating ang karamihan na humihingi ng nakagawiang pabor bago pa mabanggit ang pangalan ni Jesus. Ang “laging ginagawa” ay ang palagi niyang ginagawa. Sa kanila nagmula ang pagkukusa para sa pagpapalaya, at nakita ni Pilato rito ang paraan upang gamitin sila.

Ang “Ibig baga ninyo” ay pandiwa ng pagnanais, at muli itong ginamit ni Pilato sa diwa ng talatang 12. Dalawang ulit niyang ipinaubaya ang pagpili sa kalooban ng karamihan, at mula sa talatang 11 ay pag-aari na ng mga pangulong saserdote ang kaloobang iyon.

Imperpekto ang “natatalastas niya”: matagal na niyang alam. Ipinakita na ng Marcos kung ano ang kanilang kinainggitan: sa 11:18, natakot ang mga pinuno sa kaniya sapagka't nanggigilalas ang buong karamihan sa kaniyang aral. Inggit sa mga tagasunod ng isang guro ang motibo, at nakikita ito ni Pilato.

Ang “inudyukan” ay ginalaw, ang salita para sa manunulsol na nagpapakilos sa karamihan. Sa ulat ng Lucas, ito mismo ang paratang ng mga nagsasakdal kay Jesus, na ginugulo niya ang bayan (Lucas 23:5), gamit ang gayunding pandiwa. Sa Marcos, ang mga pangulong saserdote ang gumagawa nito.

Inililipat ng “inyong tinatawag” ang titulo sa karamihan, na para bang kanila ang pag-angkin at hindi kay Jesus. Itinatanong ni Pilato kung ano ang gagawin kay Jesus sa halip na basta palayain siya, na siyang paraan ng gobernador upang hindi niya angkinin ang pasiya.

Maaaring mangahulugan ang “muling” ng pabalik, bilang sagot; ito ang unang pagkakataong isinigaw nila ito sa Marcos. Ang pagpapako sa krus ay parusa ng Roma sa mga alipin, bandido at rebelde, at tinawag ito ni Ciceron na pinakamalupit at pinakamarumi sa mga parusa. Hindi ito paraan ng pagbitay ng mga Judio.

Ang “anong masama ang kaniyang ginawa?” ang tanging tanong tungkol sa pagkakasala sa pagdinig ng Romano, at walang sumagot dito. Tumugon lamang ang karamihan sa pagsigaw nang lalong malakas, “lalong nagsigawan”.

Sinasalamin ng “magbigay-loob sa karamihan” ang idyomang Latin na satis facere, gumawa nang sapat upang masiyahan, isa sa ilang Latin na pananalita sa Marcos na nagpapahiwatig ng mga mambabasa sa Roma. Ang Romanong paghampas ay gumagamit ng latigong may pabigat na buto o metal, walang legal na hangganan ng palo, di gaya ng apatnapu ng mga Judio.

Ang Pretorio ang tirahan ng gobernador kapag nananatili siya sa Jerusalem, malamang na ang palasyo ni Herodes sa kanlurang burol. Ang “pulutong” ay isang kohorte, sa pangalan ay anim na raang lalaki. Sinasabi ni Josefo na mula sa mga bayang Gentil gaya ng Cesarea at Sebaste kinukuha ang mga pantulong na kawal sa Judea, at hindi nila gaanong gusto ang mga Judio.

Kulay ng hari at emperador ang “kulay-ube”; tinawag ito ng Mateo na balabal na pula, marahil kupas na pulang kapa ng kawal. Iminumungkahi ng ilang iskolar na nakausli palabas ang mga tinik gaya ng matinik na korona ng mga emperador sa mga barya, na lalong magpapatumpak sa panunuya. Mungkahi iyon, hindi katotohanang nasa teksto.

Ginagaya ng pagbati ang pagbubunyi sa emperador, Ave, Cesar. Ganoong sigaw ang ibinabati ng karamihang Romano sa kanilang pinuno, at ginawa ng mga kawal ang gayunding sigaw para sa isang Judiong dumudugo ang ulo.

Sa 10:34, inihula ni Jesus na aalimurahin siya ng mga Gentil, luluraan, hahampasin at papatayin. Pagsapit ng wakas ng kabanatang ito, natupad na ang apat na pandiwa, at mga kawal na Gentil ang “niluluraan” siya rito, gaya ng sinabi ng hula.

Sa labas ng lungsod ginagawa ang pagbitay, gaya ng hinihingi ng Levitico 24:14 kahit sa sariling mga kaso ng Israel na may parusang kamatayan; binanggit ng Mga Hebreo 13:12 na nagbata si Jesus sa labas ng pintuan. Ibinalik sa kaniya ang sarili niyang mga damit upang muli siyang hubaran sa krus (talatang 24).

Ang “pinilit” ay angareuo, salitang hiram sa Persia para sa sapilitang paggamit ng paggawa ng isang sibilyan, ang salita sa Mateo 5:41 sa sapilitang paglakad ng isang milya. Ang Cirene, nasa Libya ngayon, ay may malaking pamayanang Judio na may sariling sinagoga sa Jerusalem (Mga Gawa 6:9). Karaniwang ang pahalang na kahoy lamang ang pinapasan ng hinatulan.

Arameo ang Golgota para sa bungo; mula sa Latin na calvaria ang Kalbaryo. Ang “siya'y kanilang dinala” ay literal na kanilang binuhat, na maaaring mangahulugang hindi na siya makalakad nang walang tulong. Malapit sa isang daan ang lugar, sapagka't may mga nagdaraan doon sa talatang 29.

Sinasabi ng Mga Kawikaan 31:6 na bigyan ng matapang na inumin ang malapit nang mamatay, at itinala ng Talmud na nagbibigay ang mga babae ng Jerusalem ng alak na may pampamanhid sa mga hinatulan. Inaakalang pinapapawi ng mirra ang sakit. Maaaring awa ang alok, at tinanggihan ito.

Sa Griego, tatlong salita lamang sa pangkasalukuyan ang pagpapako mismo: at ipinako nila siya. Walang paglalarawan ang Marcos sa mga pako o sugat. Kinikilalang bahagi ng mga tagapagbitay ang damit ng hinatulan, at sinasabi ng Juan 19:23 na apat ang kawal.

Ang ikatlong oras ay mga ikasiyam ng umaga. Hinahati ng Marcos ang araw sa mga bloke ng tatlong oras, ang ikatlo, ikaanim at ikasiyam na oras, saka gabi, gaya ng mga pagbabantay sa isang himpilan. Sa Juan 19:14, humahatol pa si Pilato sa bandang ikaanim na oras, at pinagtatalunan na ang dalawang pagbilang mula pa noong sinaunang panahon.

Isinulat ang paratang sa isang tabla, titulus, na madalas dalhin sa unahan ng hinatulan o isabit sa kaniyang leeg sa daan, saka ipinapako sa krus. Ibinigay ng Marcos ang pinakamaikling pananalita sa apat na Evangelio, ang krimen lamang. Idinagdag ng Juan 19:20 na isinulat ito sa Hebreo, Griego at Latin.

Maramihang ipinapako ng Roma ang mga rebelde upang takutin ang isang lalawigan; pagkatapos ng pag-aalsa noong 4 BC, ipinako ng gobernador na si Varo ang dalawang libong lalaki sa palibot ng Jerusalem, ayon kay Josefo. Ang pangkasalukuyang “ipinako” sa Griego ay nagpapatuloy mula sa talatang 24 bilang tuluy-tuloy na tagpo.

Wala ang talatang ito sa pinakamatatandang manuskrito ng Marcos at mukhang idinagdag mula sa Lucas 22:37, kung saan sinipi ni Jesus ang Isaias 53:12. Inilalagay ito ng mga makabagong edisyon sa gilid ng pahina o sa talababa. Iningatan ito ng mga huling manuskrito sa teksto, at doon ito nakuha ng nakalimbag dito.

Ang “inalipusta” ay literal na pinusungan siya, ang paratang na ihinatol sa kaniya ng Sanedrin sa 14:64, ibinaling ngayon laban sa kaniya. Ang “Ah!” ay oua, sigaw ng kunwaring paghanga na wala saanman sa Bagong Tipan: bravo, tagagiba ng templo.

Ang “iligtas” ay ang pandiwang ginamit ng Marcos sa pagpapagaling: ang pinagaling ka ng iyong pananampalataya (5:34, 10:52) ay literal na iniligtas ka ng iyong pananampalataya. Ipinaaalala rin nito ang 8:35, na ang magliligtas ng kaniyang buhay ay mawawalan nito. Hinihingi ng mga nagdaraan ang tanging bagay na itinuro niya sa kaniyang mga tagasunod na huwag gawin.

Ang “minumura” ay ang pandiwang ginamit ni Jesus sa 10:34 at ginamit ng Marcos sa mga kawal sa talatang 20. Nagsasalita ang mga saserdote “sila-sila”, tungkol sa kaniya at hindi sa kaniya, isang usapang abot-dinig ng isang naghihingalo.

“Hari ng Israel” ang sinabi ng mga saserdote, ang titulong ginagamit ng mga Judio; “Hari ng mga Judio” ang sinabi ni Pilato at ng mga kawal, gaya ng sasabihin ng mga taga-labas. Binabaligtad ng “upang aming makita at sampalatayanan” ang 4:12, kung saan nakakikita ang mga tao ngunit hindi nakamamalas.

Mula tanghaling-tapat hanggang ikatlo ng hapon ang ikaanim hanggang ikasiyam na oras. Pumapatak ang paskua sa kabilugan ng buwan, kung kailan hindi maaaring magkaroon ng eklipse ng araw. Sinabi ng Amos 8:9 na palulubugin ng Dios ang araw sa katanghalian at padidilimin ang lupa sa maliwanag na araw.

Ibinigay ng Marcos ang sigaw sa Arameo, “Eloi”, kung saan Hebreong Eli ang nasa Mateo. Iningatan niya ang ilang salitang Arameo ni Jesus at isinalin ang bawat isa: Talitha cumi (5:41), Ephatha (7:34), Abba (14:36), at ito, ang huling mga salitang binigkas ni Jesus sa aklat.

Ayon sa paniniwala ng bayan, si Elias, na iniakyat nang buhay, ay dumarating upang sagipin ang matuwid na nasa kagipitan. Narinig na ng mga mambabasa ng Marcos sa 9:13 na dumating na si Elias at ginawa nila sa kaniya ang anumang kanilang ibig, mga salitang tumuturo kay Juan Bautista. Kaya may pait sa hinuhang “tinatawag niya si Elias”.

Ang “suka” ay oxos, ang maasim na alak na iniinom ng mga kawal. Sa Mga Awit 69:21, binigyan ng suka ang mang-aawit sa kaniyang pagkauhaw. Ang “Pabayaan ninyo” ay maghintay: tingnan natin. Kung tulong ba ang inumin o pampahaba ng palabas, hindi sinasabi ng Marcos.

Iisang salitang Griego ang nasa likod ng “nalagot ang hininga”, exepneusen, huminga siya palabas. Karaniwang namamatay ang mga ipinako sa pagod at mabagal na pagkasakal, masyadong mahina upang sumigaw, kaya sulit itala ang malakas na sigaw sa wakas.

Dalawang malaking tabing ang templo: isa sa pasukan ng santuwaryo, nakikita mula sa mga looban, at ang panloob na tabing sa harap ng kabanalbanalang dako. Pinagtatalunan kung alin ang tinutukoy. Inilarawan ni Josefo ang panlabas bilang tapiseriyang Babilonico na binurdahan ng tanawin ng kalangitan.

Ang “senturion” dito ay salitang Latin na isinulat sa titik Griego; katumbas na Griego ang ginamit ng Mateo at Lucas. Namumuno siya sa mga isandaang lalaki at nakatayo “sa tapat niya”, nakaharap sa krus. Walang pantukoy ang Griego, kaya kapwa posible sa balarila ang isang anak ng Dios at ang Anak ng Dios.

Sa Mga Awit 38:11, ang mga mangingibig at kaibigan ng mang-aawit ay lumalayo sa kaniyang sakit, at ang kaniyang mga kamag-anak ay tumatayo sa malayo. Ang Magdalena ay nangangahulugang taga-Magdala, isang bayang pangisda sa kanlurang pampang ng dagat ng Galilea. Ang “Santiago na bata” ay literal na ang maliit, marahil mas bata o mas mababa.

Ang “pinaglilingkuran” ay ang pandiwa ng 10:45, kung saan naparito ang Anak ng tao upang maglingkod. Ginamit ito ng Marcos sa mga anghel sa ilang (1:13) at sa biyenan ni Pedro (1:31). Idinagdag ng Lucas 8:3 na tinustusan ng gayong mga babae si Jesus mula sa sarili nilang kabuhayan.

Ang “Paghahanda” ang naging pangalang Griego ng Biyernes, ang araw ng paghahanda para sa sabbath, at ipinaliwanag ito ng Marcos para sa mga mambabasang hindi nangingilin nito. Ipinagbawal ng Deuteronomio 21:22–23 ang pag-iwan sa bangkay na nakabitin nang magdamag, at magsisimula ang sabbath sa paglubog ng araw.

Ang Arimatea ay malamang na Ramataim, ang bayan sa burol ng pamilya ni Samuel (1 Samuel 1:1). Madalas iwanang hindi nakalibing ng Roma ang mga ipinako bilang babala, kaya ang paghingi sa bangkay ng isang taong binitay bilang hari ay panganib na karapat-dapat sa salitang “pinangahasan”.

Karaniwang tumatagal nang isang araw o higit pa ang mga ipinako, kaya mabilis ang anim na oras. Ito ang ikalawang pagkamangha ni Pilato sa kabanata (talatang 5): una sa isang katahimikan, ngayon sa isang mabilis na kamatayan. Kaya ipinatawag niya ang senturion upang matiyak.

Ang “ipinagkaloob” ay pandiwa ng malayang pagbibigay ng pabor; kilala ang mga gobernador Romano sa pagbebenta ng bangkay sa mga kamag-anak. Sa pinakamatatandang manuskrito, sōma, katawan, ang hiningi ni Jose ngunit ptōma, bangkay, ang ipinagkaloob ni Pilato, ibang salitang Griego, na para bang patay na kriminal lamang ang nakikita ng gobernador; “bangkay” ang nakalimbag dito sa dalawang talata.

Walang binabanggit na paghuhugas o pabango; ang mahalaga lamang ang pinahintulutan ng oras, kaya bumalik ang mga babae na may pabango (16:1). Inukit sa bato ang mga libingan sa paligid ng Jerusalem na may mababang pasukan. Bihira ang mga batong hugis-bilog na iginugulong at nauukol sa mga libingan ng mayayaman; karamihan ay sinasarhan ng parisukat na tipak.

Imperpekto ang pandiwa: nakatingin sila, tinatandaan. Dalawang babaing pinangalanan ang nakakita sa paglilibing; humingi ang Deuteronomio 19:15 ng dalawa o tatlong saksi upang mapagtibay ang isang bagay. Ang Mariang ito ay “ina ni Jose” dito at ina ni Santiago sa 16:1, iisang babae na pinangalanan ayon sa magkaibang anak.