Nagsisimulang mawasak ang lupain

Lo tanud ang nasa likod ng “hindi ka nga makikilos,” ‘hindi ka lalaboy,’ mula sa pandiwa ng hatol kay Cain na maging “palaboy” (Genesis 4:12): ang pagbabalik ang lunas sa pagkatapon. Shiqqutsim ang “mga kasuklamsuklam,” mga kinasusuklamang diosdiosan, ang salitang ginamit ng 2 Mga Hari 23:13 kina Milcom at Chemos nang lapastanganin ni Josias ang kanilang mga dambana.

Ang panunumpang “Buhay ang Panginoon” ang karaniwang anyo ng taimtim na pagsumpa (Mga Hukom 8:19; 1 Samuel 14:39). Ginagawang bunga ng pagbabalik ng Israel ng ikalawang kalahati ang pangako kay Abraham, na pagpapalain ng mga bansa ang kanilang sarili sa kaniyang binhi. Ang “luluwalhati” ay ang pandiwa ng 9:24: “magmapuri sa ganito ang lumuluwalhati, na kaniyang nauunawa, at kaniyang nakikilala ako.”

Sinisipi ang utos mula sa Oseas 10:12, “bungkalin ninyo ang inyong pinabayaang bukiran; sapagka't panahon na hanapin ang Panginoon.” Nir ang “binabayaang bukiran” dito, lupang hindi pa nabubungkal, matigas at madamo, na kailangang araruhin bago tumanggap ng binhi. Sa talinghaga ni Jesus tungkol sa manghahasik, may mga binhing “nangahulog sa dawagan” at ininis (Marcos 4:7).

Unang ibinigay ni Moises ang utos na ito sa Deuteronomio 10:16, “Tuliin nga ninyo ang balat ng inyong puso,” at ipinangangako ng Deuteronomio 30:6 na ang Dios mismo ang gagawa nito balang araw: “tutuliin ng Panginoon mong Dios ang iyong puso.” Bumabalik nang salita sa salita sa 21:12 ang taludtod tungkol sa apoy na “magningas na walang makapatay,” na sinabi sa sangbahayan ni David.

Literal na ‘sumigaw, punuin’ ang “magsihiyaw kayo ng malakas,” sumigaw nang buong tinig. Tumatakas sa mga bayang napapaderan ang mga taganayon sa bukas na lupain kapag may hukbong papalapit; lumipat sa Jerusalem ang mga Rechabita, na naninirahan sa tolda ayon sa panata, “dahil sa takot sa hukbo ng mga Caldeo” (35:11). Ang pakakak, ang sungay ng lalaking tupa, ang alarma na nagpatakbo sa kanila.

Nes ang “watawat,” isang poste ng hudyat na nagtuturo sa mga lumilikas patungo sa kanlungan sa Sion. Ang “magsitakas sa ikatitiwasay” ay ang pagdadala ng ari-arian at sambahayan sa kanlungan, at ipinagbabawal ng “huwag kayong magsitigil” ang pagpapaiwan upang may maisalba pa. Shever gadol ang “malaking paglipol,” isang malaking bali; nagiging salita ni Jeremias ang shever para sa bansang nabali sa 8:21, “Dahil sa sugat ng anak na babae ng aking bayan ay nasasakitan ako.”

Nag-aabang ang mga leon sa masinsing kasukalan sa tabi ng Jordan, na mula roon ay ilalarawan ni Jeremias kalaunan ang isang leong umaahon, “parang leon mula sa kapalaluan ng Jordan” (49:19). Mashchit ang “manglilipol,” ang salita para sa manunugat na lumampas sa mga pinto ng Israel noong unang Paskua (Exodo 12:23); sa pagkakataong ito, walang pintong may tanda. Literal na ‘binunot na ang kaniyang mga tulos ng tolda’ ang “siya'y nasa kaniyang paglalakad,” nagliligpit ng kampo upang magmartsa.

Sinasagot ng “hindi humihiwalay sa atin” ang pagmamalaki ng 2:35, “tunay na ang kaniyang galit ay humiwalay sa akin.” Magaspang na tela ng balahibo ng kambing ang kayong magaspang, itinatali sa baywang at nakadikit sa balat. Ang “magsipanaghoy” ay ang pagdagok sa dibdib ng mga nagluluksa, at ang “magsipanangis” ay ang matinis na pagtaghoy na karaniwang iniaatas ng mga propeta sa mga bansang dayuhan sa kanilang pagbagsak.

Ipinapakita ng aklat ang mismong pagkalupaypay ng pusong ito: nagtapat si Haring Sedechias, na lihim na sumasangguni kay Jeremias, “Ako'y natatakot sa mga Judio na kumampi sa mga Caldeo” (38:19). Muling lumilitaw ang mga opisyal na pinangalanan sa pagkatawag kay Jeremias sa 1:18, ngayo'y mga taong gumuho. Shamem ang “mangamamangha,” ang matigilan hanggang sa hindi makapagsalita.

Ang “Ah Panginoong Dios” ay ang sigaw ring panlulumo na binigkas ni Jeremias sa kaniyang pagkatawag (1:6). Maaaring basahin ang “sa buhay” na ‘sa lalamunan,’ sapagka't nangangahulugan din ng leeg o lalamunan ang nefesh: nasa leeg na ang talim. Ang mga propetang sumisigaw ng “Kapayapaan, kapayapaan; gayon ma'y walang kapayapaan” (6:14) ang mga tinig na nagsabing “Kayo'y mangagkakaroon ng kapayapaan.”

Ang hangin ay ang siroko, ang nakapapasong hanging silanganan mula sa disyerto na tumutuyo ng pananim sa loob ng ilang oras, “isang hanging silanganan ay darating” (Oseas 13:15). Unang lumilitaw sa aklat dito ang “anak ng aking bayan,” bat ammi, at nagiging pinakamagiliw na tawag ni Jeremias sa bansa, na bumabalik nang apat na ulit sa kabanata 8 at muli sa 9:1.

Ang “malakas na hangin” ay hanging masyadong malakas para sa pagtatahip, tinatangay nang sabay ang butil at ipa. Maaaring basahin ang “darating sa akin” na ‘darating para sa akin,’ sa utos ng Dios. Inuulit ng “magsasalita naman ako ng mga kahatulan” ang parirala ng 1:16, “sasalitain ang aking mga kahatulan”: ibinababa na ngayon ang hatol na ipinahayag sa pagkatawag kay Jeremias.

Sa gayunding pananalita inilalarawan ni Habacuc ang mga mangangabayong Caldeo, na “nagsisilipad na parang aguila na nagmamadali upang manakmal” (Habacuc 1:8), at nililingon ng Mga Panaghoy 4:19 ang pangyayari: “Ang mga manghahabol sa amin ay lalong maliliksi kay sa mga aguila sa himpapawid.” Sariling sigaw ng bayan ang “Sa aba natin! sapagka't tayo'y nangapahamak,” na sumisingit sa paglalarawan.

Gayunding pakiusap ang ginawa ni Isaias isang siglo bago nito: “Mangaghugas kayo, mangaglinis kayo” (Isaias 1:16). Ang “upang ikaw ay maligtas” ang tanging alok ng pagsagip sa buong alarma, inilagay sa gitna nito. Bumabalik ang “Hanggang kailan” sa talatang 21, na mula sa pagiging tanong ng Dios ay nagiging tanong ni Jeremias mismo.

Ang Dan ang pinakahilagang bayan ng Israel, ang Dan ng kasabihang mula Dan hanggang Beerseba, mga isang daan at animnapung kilometro mula sa Jerusalem; ang mga burol ng Ephraim ay kaburulang isang araw na lakad lamang sa hilaga. Dumarating ang balita nang pasa-pasa, palapit nang palapit ang bawat ulat. Sa 8:16, ang hukbo mismo ang naririnig doon: “Ang singasing ng kaniyang mga kabayo ay naririnig mula sa Dan.”

Notsrim ang “mga bantay,” ang mga nagbabantay, dito ay ang mga kumukubkob na nagsasara sa lungsod upang walang makapasok o makalabas; ginamit ng Isaias 1:8 ang gayunding ugat sa “bayang nakukubkob.” Sigaw-digma ng hukbong pumapaligid ang “inihihiyaw nila ang kanilang tinig.” Umaalingawngaw sa “malayong lupain” ang Deuteronomio 28:49, “isang bansang laban sa iyo mula sa malayo, mula sa katapusan ng lupa.”

Nakaupo ang mga bantay ng bukid sa magaspang na silungan sa gilid ng pananim sa buong panahon ng ani, bumabaling upang bantayan ang bawat paglapit; inilalarawan ng Isaias 1:8 ang isang ganitong kubo na naiwang mag-isa, “pahingahan sa halamanan ng mga pepino.” Sa gayunding panahon nagmamartsa ang mga hukbo, “sa panahon ng paglabas ng mga hari sa pakikipagbaka” (2 Samuel 11:1), kaya sa kaaway ang mga bantay-ani sa larawang ito.

Halos sugnay sa sugnay na sinasagot ng talata ang 2:17, “Hindi mo baga pinapangyari ito sa iyong sarili,” at ang tanong doon ay nagiging pahayag dito. Naga, ang paghipo, ang nasa likod ng “tinataglay ng iyong puso,” ang pandiwa ng talatang 10, kung saan ang tabak ay “tumatalab sa buhay”: kapwa tumatama sa target ang talim at ang pait. Sa pusong ayaw hugasan sa talatang 14 bumabagsak ang sugat.

‘Ang aking bituka, ang aking bituka’ ang Hebreong nasa likod ng “Ang hirap ko, ang hirap ko,” ang kaloob-looban na luklukan ng damdamin. Literal na ‘ang mga pader ng aking puso’ ang “sa aking puso,” ang tanging pader sa kabanata na talagang nagigiba; sa 1:18 ipinangako kay Jeremias na siya'y magiging “pinaka kutang tanso.” Pandiwa ng pamimilipit sa panganganak ang “nagdaramdam,” pauna sa babaing nagdaramdam sa talatang 31. Pagkabog na parang tambol ang “kakabakaba.”

Shever al shever ang “Kagibaan at kagibaan,” bali sa ibabaw ng bali, ang malaking pagkabali ng talatang 6 na dumarami na ngayon. Bumabalik ang larawan ng tolda sa 10:20, kung saan dumadaing ang lupain, “Ang aking tolda ay nagiba, at lahat ng panali ko ay nangapatid.” Mga tabing na balahibo ng kambing ang tabing ng tolda, na mapupunit pababa sa loob ng ilang saglit.

Itinuro ng watawat sa talatang 6 ang mga lumilikas patungo sa Sion; ngayon, tanda na lamang ito na nagpapatuloy ang digmaan. Tanong na walang sagot ang talata, at iniiwan ng tugon ng Dios sa kasunod na talata ang “hanggang kailan” at ipinaliliwanag ang “bakit.” Umaalingawngaw ang sigaw sa mga panaghoy ng Mga Awit, gaya ng Mga Awit 13:1, “Hanggang kailan, Oh Panginoon?”

Sekhalim, mga hangal lamang, ang Hebreo ng “mga mangmang na anak.” Umaalingawngaw sa “ang bayan ko ay hangal” ang Awit ni Moises, “O mangmang na bayan at hindi pantas” (Deuteronomio 32:6). Binabaligtad ni Pablo ang huling taludtod: “ibig ko na kayo'y maging marunong sa kabutihan, at musmos sa kasamaan” (Mga Taga-Roma 16:19).

Tohu vavohu ang “sira at walang laman,” ang parirala ng Genesis 1:2, ang lupang “walang anyo at walang laman” bago ang paglikha, at doon lamang ito lumilitaw bukod dito. Ang unang nawawala ay ang unang ginawa: binabawi ang “Magkaroon ng liwanag” (Genesis 1:3) bago ang lahat. Erets ang salita para sa lupa, ang salita ring isinaling “lupain” sa talatang 27, kaya lumilipat ang pangitain sa pagitan ng buong daigdig at ng lupain ng Juda nang hindi nagpapalit ng bokabularyo.

Raash ang “nagsisiyanig,” ang salita para sa lindol, gaya ng lindol noong panahon ni Haring Uzzia na siyang pinagbatayan ni Amos ng petsa ng kaniyang hula, “dalawang taon bago lumindol” (Amos 1:1). Mula sa qalal, ang pagiging magaan, ang “nagsisiindayon,” ang ugat ng kagaanan ng pakikiapid ng Juda sa 3:9: umiindayog ngayon ang mga burol nang kasingwalang-ingat ng pag-uugali ng bayan.

Inaalis ng “walang tao” ang nilalang na huling ginawa, sa ikaanim na araw. Bumabalik ang naglahong mga ibon sa 9:10, “ang mga ibon sa himpapawid at gayon din ang mga hayop sa parang ay nagsitakas,” at si Sofonias, na nangangaral sa gayunding mga taon sa ilalim ni Josias, ay nagbabantang “aking lilipulin ang mga ibon sa himpapawid” (Sofonias 1:3). Ang lupaing walang huni ng ibon ay lupaing hindi na sila mapakakain.

Hakarmel ang “mainam na parang,” ang lupaing hardin na pinagdalhan ng Dios sa Israel sa 2:7, at nagiging midbar ito, ang “ilang” na pinagdaanan nila sa 2:6: pabaligtad na tumatakbo ang paglalakbay ng exodo. Nagtatapos ang ikaapat na “Ako'y nagmasid” hindi sa isang hukbo kundi sa “harapan ng Panginoon” bilang sanhi.

Nagiging koro ang “hindi ako gagawa ng lubos na kawakasan” na sumisingit sa paghatol sa buong aklat, bumabalik sa 5:10, 5:18, 30:11 at 46:28. Kalah ang salitang Hebreo, isang pagtatapos na walang iniiwang nalabi. Gayunding hangganan ang iginuhit ng Isaias 6:13 sa tuod ng pinutol na encina: “ang banal na lahi ay siyang puno niyaon.”

Qadar ang “magiging maitim,” ang salita para sa mga nagluluksang naglalakad nang maitim at hindi naliligo, gaya ng “ako'y tumatangis buong araw” ng Mga Awit 38:6; ang langit mismo ang nagsusuot ng damit-luksa. Kasalungat ng “hindi ako nagsisi” ang 18:8, kung saan sinasabi ng Dios na “ako'y magsisisi” kapag tumalikod sa kasamaan ang isang bansa. Dito, ginagamit sa Dios ang pandiwang shuv sa “tatalikuran”: hindi siya babalik.

Nagtatago ang bayan gaya ng Israel sa harap ng mga Filisteo noong panahon ni Saul, “sa mga yungib, at sa mga tinikan, at sa mga bato” (1 Samuel 13:6). Kephim ang salita para sa “malaking bato” rito, kaugnay ng Arameong Kepha, Cefas, ang pangalang ibinigay ni Jesus kay Pedro. Mga mamamanang nakakabayo ang “mga mangangabayo at ng mga mamamana,” ang sangay na nagpakilabot sa mga hukbo ng Mesopotamia.

Ang “pinalalaki ang iyong mga mata ng pinta” ay paglalagay ng kohl, ang itim na antimonya na nagpapalaki sa mata; ito ang ginawa ni Jezabel, na “kinulayan ang kaniyang mga mata” bago dumungaw kay Jehu, na nagpahagis sa kaniya pababa (2 Mga Hari 9:30–33). Agavim ang “mga mangingibig,” salita para sa mga hayok na humahanga, ang salitang ginamit ng Ezekiel 23:5 sa mga mangingibig ng Samaria.

Bihirang pandiwa para sa paghingal ang “nagsisikip ang hininga,” ang maiikling hininga ng babaing nasa mahirap na panganganak; kadalasang pinakamatagal ang unang panganganak. Gayunding larawan ang ibinibigay ng Mga Panaghoy 1:17 pagkatapos ng pagbagsak: “Iginawad ng Sion ang kaniyang mga kamay; walang umaliw sa kaniya.” Pagkahimatay ang “nanglulupaypay,” ubos na ang lakas sa harap ng mga mamamatay tao.