Isang alpabeto ng debosyong nagtatapos sa nawawalang tupa

Ashrei ang unang salita, ang salitang nagbubukas sa buong Aklat ng Mga Awit (Mga Awit 1:1), at dito nagsisimula ang pinakamahabang kabanata sa Biblia: dalawampu't dalawang saknong, isa sa bawat titik Hebreo, walong taludtod bawat saknong, at nagsisimula ang bawat taludtod sa titik ng saknong nito. Tamim ang “sakdal,” buo, ang salitang ginamit kay Noe sa Genesis 6:9 at sa haing walang kapintasan.

Edot ang “mga patotoo,” mga salitang pansaksi, kamag-anak ng “kaban ng patotoo” (Exodo 25:22) na kinalalagyan ng mga tapyas. Anim na ulit lumilitaw ang “buong puso” sa awit (mga talatang 2, 10, 34, 58, 69, 145), at sa unang pagkakataon ay nakakabit ito sa paghahanap sa Diyos mismo, hindi sa mga tuntunin.

Avlah ang “kalikuan,” kabaluktutan, ang likas na kabaligtaran ng daang tuwid. Ito ang huling taludtod ng awit na nagsasalita tungkol sa ibang tao sa ikatlong panauhan. Mula sa kasunod na talata, humaharap ang nagsasalita sa Diyos bilang “ikaw” at halos hindi na siya muling tumatalikod.

Sa “Iyong iniutos” nagsisimula ang taludtod at ang pag-uusap. Piqqudim ang “mga tuntunin,” mula sa paqad, magtalaga o mangasiwa: mga bilin mula sa isang sumusuri kung natupad ang mga iyon. Sa Aklat ng Mga Awit lamang lumilitaw ang salita, dalawampu't apat na ulit, at dalawampu't isa roon ay nasa awit na ito.

Achalai ang nasa likod ng pambungad na “Oh” at ng “nawa,” isang sigaw ng paghahangad na sa iisang ibang lugar lamang matatagpuan, sa 2 Mga Hari 5:3, kung saan sinabi ng bihag na batang Israelita, “Mano nawa ang aking panginoon ay humarap sa propeta.” Chuqqim ang “mga palatuntunan,” mula sa ugat na nangangahulugang umukit: mga kautusang inukit sa bato.

Nabat ang pandiwa sa likod ng “nagkaroon ng galang,” ang tumingin nang malapitan at masinsin. Ang hiya ang takot na dumadaloy sa ilalim ng buong awit, bumabalik sa mga talatang 31, 46, 78, 80 at 116. Mitsvot ang “mga utos,” ang mga bilin ng isang may karapatang magbigay ng mga iyon.

Sa literal, ang “matuwid mong kahatulan” ay ‘mga kahatulan ng iyong katuwiran,’ mishpatim, ang mga pasiya ng isang hukom. Ipinangangako ang papuri para sa isang araw na darating, kapag tapos na ang pag-aaral, at minamarkahan ng pandiwang lamad, matuto, na awit ito ng isang mag-aaral mula pa sa unang saknong.

Inuuna ng Hebreo ang layon, ‘ang iyong mga palatuntunan ay aking tutuparin,’ upang makapagsimula pa rin sa titik nito ang huling taludtod ng saknong. Saka dumarating ang takot na hindi man lamang ipinahiwatig ng naunang pitong taludtod: “huwag mo akong pabayaang lubos,” ad me'od, hanggang sukdulan. Naging taong takot maiwan ang mapalad ng talatang 1.

Sa isang tanong nagbubukas ang ikalawang saknong, ang Beth, bammeh, ‘sa pamamagitan ng ano?’ Maaaring mangahulugan ang na'ar ng batang lalaki o ng binatang nasa gulang ng pag-aasawa. Zakah ang “lilinisin,” gawing malinis o dalisay. Shamar ang pandiwang nasa likod ng “pagdinig,” magbantay, ang pandiwang ginagamit ng buong awit para sa pagtupad sa kautusan.

Shagah ang “malihis,” ang pandiwa ng kasalanang hindi sinasadya, ang pagkaligaw nang di-namamalayan, na tinatalakay ng kautusan ng paghahain sa Levitico 4:13 at Mga Bilang 15:22. Hindi hayag na paghihimagsik ang kinatatakutan kundi ang pag-anod nang hindi napapansin, kaya binabanggit ang buong puso.

Tsafan ang “iningatan,” imbakin gaya ng kayamanang itinatago, ang pandiwa ring nasa likod ng “tataglayin mo ang aking mga utos” sa Mga Kawikaan 2:1. Imrah ang “salita” rito, isang pananalita, ang ikalawa sa dalawang salita ng awit para sa salita, kasama ng davar. Parang bantay sa pintuan ang nakaimbak na pananalita.

Parehong “Mapalad” sa Ang Dating Biblia ang talatang 1 at ang talatang ito, ngunit magkaibang salitang Hebreo ang nasa likod. Ashrei sa talatang 1, ang kaligayahan ng isang tao; barukh naman dito, ang salitang ginagamit kapag ang Diyos mismo ang pinupuri. Ang “Mapalad ka, Oh Panginoon” ang naging pambungad na anyo ng panalanging Judio, at ito lamang ang ganitong pagpapala sa awit.

Sippar ang “ipinahayag,” isalaysay, ulit-ulitin nang may pagkakasunod, isang salitang kaugnay ng pagbilang. Ang “mga kahatulan ng iyong bibig” ay mga pasiyang binigkas ng Diyos, at inuulit ng mga labi ng nagsasalita nang malakas. Lumilipat ang kautusan mula sa isang bibig tungo sa isa pa.

Ito ang una sa mga paghahambing ng awit sa kayamanan, na bumabalik sa mga talatang 72, 127 at 162. Sas ang “nagalak,” ang masiglang tuwa ng isang taong biglang nagkapera. Hindi sinasabing kahawig ng kayamanan ang mga patotoo; ang kagalakan ang kahawig.

Siach ang “magbubulay,” magnilay, magsanay, bumulong nang mahina. Walong ulit lumilitaw ang pandiwa at ang pangngalan nito sa awit na ito, higit sa alinmang iisang kabanata. Muling nabat ang “gagalang,” tumingin nang malapitan, at orchot ang “mga daan,” mga landas na nilalakaran.

Sha'ashua ang nasa likod ng “magaaliw,” ang aliw ng paglalaro; ginagamit ng Isaias 11:8 ang pandiwa para sa batang pasusuhin na “maglalaro sa lungga ng ahas.” Ang “hindi ko kalilimutan” ang simula ng isang pabalik-balik na linya na umuulit sa mga talatang 61, 83, 93, 109, 141, 153 at sa pinakahuling taludtod ng awit.

Gemol ang “gawan ng mabuti,” ang salitang Gimel na nagbubukas sa saknong na ito, ang pandiwa ring nasa Mga Awit 116:7. May kalakip na layunin ang paghingi ng buhay: upang ako'y mabuhay, at sumunod. Mauulit sa buong awit ang dalangin para sa buhay, kadalasan sa anyong “buhayin mo ako.”

Gal ang “idilat,” alisan ng takip, gaya ng paglilis ng tabing. Niphla'ot ang “kagilagilalas na mga bagay,” ang salita para sa mga kababalaghan sa Egipto (Exodo 3:20). Ipinapalagay ng nagsasalita na may mga kababalaghan na sa kautusan, at nasa paningin niya ang suliranin, hindi sa teksto.

Ger ang nasa likod ng “nakikipamayan,” isang dayuhang naninirahan na walang sariling lupa, gaya ng tawag ni Abraham sa sarili sa Hebron, “tagaibang bayan at nakikipamayan sa inyo” (Genesis 23:4), at ni David sa Mga Awit 39:12. Umaasa ang dayuhan sa pagkaalam ng batas ng lugar, at wala siyang karapatang humiling na may magturo nito. Kaya: huwag mong ikubli.

Garas ang “nadudurog,” isang bihirang pandiwa para sa pagkadurog o pagkagiling; ginagamit ito ng Mga Panaghoy 3:16 para sa mga ngiping “biningot” ng maliliit na grava. Nefesh, ang kaluluwa, ang nasa Hebreo, na isinaling “puso” rito. Inilalarawan ang pananabik na gumigiling sa kaloob-looban, at walang ipinahihintulot na pahinga ang “sa lahat ng panahon.”

Ga'ar ang “sinaway,” ang pandiwa para sa pagsaway ng Diyos sa Dagat na Mapula sa Mga Awit 106:9. Zedim ang “mga palalo,” ang mga pangahas at mapagmataas, na anim na ulit lumilitaw bilang pangunahing kalaban sa awit. Idinudugtong ng Ang Dating Biblia ang “sinumpa” sa mga palalo; hinahati naman ng iba ang taludtod, ‘sumpain ang mga lumilihis sa iyong mga utos.’

Gal muli ang pantig na nasa “alisin,” ang mismong pantig na nagbukas sa talatang 18, ngunit mula sa ibang ugat: galal, igulong palayo, gaya sa Gilgal kung saan sinabi ng Diyos, “inalis ko sa inyo ang pagdusta ng Egipto” (Josue 5:9). Inilis ang tabing sa kaniyang mga mata; ngayon hinihiling niyang igulong palayo ang kahihiyan sa kaniyang likod.

Sarim ang “mga pangulo,” mga opisyal ng korte, at “nagsiupo” sila gaya ng pag-upo ng isang sanggunian upang magpasiya. Nakaupo rin ang pinararatangan, nagbubulay. Ipinaaalala ng pagtatambis ang Mga Awit 1:1 at ang “upuan ng mga manglilibak”: dalawang paraan ng pag-upo, at napili na ng lingkod ang kaniya.

Sa literal, ‘mga tao ng aking payo’ ang “aking mga tagapayo,” ang mga tagapayong iniingatan ng hari sa kaniyang korte. Laban sa sanggunian ng mga pangulo sa naunang talata, may sarili siyang sanggunian: ang mga patotoo. Maramihan ng sha'ashua ang “mga kaluguran,” ang salita ng paglalaro sa talatang 16.

Davaq ang “dumidikit,” ang pandiwa ng Genesis 2:24, kung saan ang lalaki ay “makikipisan sa kaniyang asawa”; dito, sa alabok dumidikit ang kaluluwa, ang sangkap ng libingan (Genesis 3:19). Sa Daleth nagsisimula ang saknong. Labing-isang ulit ginagamit ng awit ang dalanging “buhayin mo ako,” mula sa pandiwang chayah.

Muling sippar ang nasa likod ng “Aking ipinahayag ang mga lakad ko,” isalaysay: nagbigay siya sa Diyos ng ulat ng kaniyang buhay, at sinagot siya. Hindi bagong bagay ang kasunod na kahilingan kundi ang aral ding hiningi sa talatang 12, ituro mo sa akin ang mga palatuntunan mo.

Isang pandiwang nagpapagawa mula sa bin, ang pagkilala sa pagkakaiba ng mga bagay, ang nasa likod ng “Ipaunawa mo sa akin.” Siach ang “bubulayin,” ang salita ng pagbubulay sa talatang 15, na ngayon ay nakaharap palabas bilang pagsasalita. Ang mga kagilagilalas na gawa ay ang niphla'ot ng talatang 18, ang mga bagay na hiniling niyang makita ng dilat niyang mga mata.

Dalaf ang “natutunaw,” tumulo o tumagas, ang salita para sa bahay na “tumutulo” sa Mangangaral 10:18. Unti-unting tumatagas ang kaluluwa, patak-patak, dahil sa dalamhati. Qum ang “palakasin,” patayuin mo ako, ang kabaligtaran ng pagkakahiga sa alabok ng talatang 25.

Maaaring sariling hilig niya ang “daan ng kasinungalingan” o ang panggigipit ng mga sinungaling sa paligid niya; hindi sinasabi ng Hebreo kung alin. Sa literal, ang ikalawang kalahati ay ‘pagpakitaan mo ako ng biyaya sa pamamagitan ng iyong kautusan’: hinihingi ang torah bilang kaloob ng lingap, hindi bilang pamatok.

Derekh emunah ang “daan ng pagtatapat,” ang daan ng katapatan, isang landas na pinili. Shivviti ang “inilagay ko sa harap ko,” ang pandiwa rin ng Mga Awit 16:8, “Aking inilagay na lagi ang Panginoon sa harap ko”: isang panukat na laging tinatanaw, gaya ng pagbabantay ng tagapagtayo sa kaniyang pising panukat.

Davaq muli ang “kumapit,” ang pandiwa ring nasa likod ng “dumidikit” sa talatang 25. Bumaligtad ang saknong: ang kaluluwang dumikit sa alabok ay kumakapit na ngayon sa mga patotoo. Bumabalik ang takot sa kahihiyan mula sa talatang 6, binibigkas na ngayon bilang dalangin.

Ang saknong na nagsimula sa pagkakahiga sa alabok ay nagtatapos sa pagtakbo. Mula sa rachav ang “pinalaki ang aking puso,” gawing maluwang, ang kabaligtaran ng makitid na kipot; binabanggit ng 1 Mga Hari 4:29 ang “kaluwagan ng puso” ni Salomon. Ang luwag sa loob ang nagpapakilos sa mga paa.

Horeni ang “Ituro mo sa akin,” mula sa yarah, ang pandiwang pinagmulan ng pangalang torah: pagtuturo muna ang torah bago naging batas. Eqev ang salitang nasa likod ng “hanggang sa wakas,” na maaari ring mangahulugang gantimpala o kinahinatnan; may bumabasa rito ng ‘iingatan ko ito, at iyon ang kaniyang gantimpala.’

Halos bawat taludtod ng saknong na ito ay nagsisimula sa pandiwang nagpapagawa, sapagkat ang titik He ang ginagamit ng Hebreo upang buuin ang mga iyon: turuan mo ako, paunawain mo ako, palakarin mo ako, ikiling mo, alisin mo. Muling shamar ang “susundin,” at ikatlong paglitaw na ito ng buong puso.

Netiv ang “landas,” isang makitid na daanang pantao at hindi malapad na lansangan. Sa literal, ‘palakarin mo ako’ o ‘patapakin mo ako’ ang hiling. Nagsisiwalat ang ikalawang kalahati: “siya kong kinaaliwan.” Naroon na ang hangarin; ang hinihingi niya ay ang mga binti.

Betsa ang “kasakiman,” pakinabang na nakuha sa pandaraya o sa pagpatay; ito ang salitang ginamit ni Juda nang itanong niya, “Anong ating mapapakinabang kung ating patayin ang ating kapatid?” (Genesis 37:26). Inilalarawan ang puso bilang bagay na humihilig, at hinihiling niya sa Diyos na ibaling ito sa kabilang direksiyon.

Shav ang “walang kabuluhan,” kahungkagan, ang salita sa utos na huwag banggitin ang pangalan ng Diyos “sa walang kabuluhan” (Exodo 20:7). Nagbababala ang Mga Bilang 15:39 laban sa pagsunod “sa inyong sariling mga mata.” Hinihiling na palampasin ng mga mata ang mga tanawing walang halaga, at buhay ang hinihingi kapalit nito.

Haqem ang “Papagtibayin mo,” patayuin, ang pandiwang ginagamit kapag pinagtitibay ng Diyos ang isang tipan o pangako. Malabo sa Hebreo ang huling bahagi: maaaring ang salita ang ‘ukol sa takot sa iyo,’ ang salitang nagbubunga ng paggalang, gaya ng pagkaunawa ng maraming makabagong salin, o ang lingkod mismo. Iniiwang bukas ng “na ukol sa takot sa iyo” ang dalawang pagbasa.

Dalawang takot ang magkatabi: ang takot sa Diyos sa naunang taludtod at ang takot sa kahihiyan dito. Hindi tinutukoy kung anong kadustaan ang kinatatakutan niya; maaaring ang hiya ng pagkabigo, o ang panunuya ng talatang 42. Simple ang dahilang iniaalok: “ang mga kahatulan mo'y mabuti.”

Hinneh ang “Narito,” ang salitang He, at inihaharap nito ang kaniyang pananabik bilang katibayan. Ta'av ang “nanabik,” isang bihirang pandiwa na bumabalik sa huling saknong (talatang 174). Nakasalig na ngayon ang pakiusap para sa buhay sa katuwiran ng Diyos at hindi sa talaan ng nagsasalita.

Iilang salitang Hebreo lamang ang nagsisimula sa vav, ang titik ng saknong na ito, kaya halos bawat taludtod ay nagbubukas sa vav bilang ‘at.’ Maramihan ang “mga kagandahang-loob,” chasadim, at ipinaliliwanag ng “sa makatuwid baga'y ang iyong kaligtasan” kung ano ang magiging anyo ng mga iyon sa totoong buhay: pagliligtas, ayon sa pangako.

Charaf ang pandiwa sa likod ng “dumuduwahagi,” manuya o humamon, ang pandiwang ginamit sa paghamon ni Goliat sa mga hukbo ng Israel (1 Samuel 17:10). Nais ng nagsasalita ng isang sagot na maibabalik, at nais niyang ito'y isang salita, davar, na hiram sa sariling salita ng Diyos, sapagkat hindi makatatagal ang sarili niya.

Bumabalik mula sa talatang 8 ang ad me'od, “lubos.” Ang takot sa pagkakataong ito ay ang mapipi: na kunin sa kaniyang bibig ang salita ng katotohanan sa sandaling kailangan niyang sumagot. Sa bibig nananahan ang salita para sa nagsasalitang ito; ang mawala ito roon ay ang mawala ito nang tuluyan.

Tatlong salita para sa panahon ang magkakasunod: tamid, palagi; le'olam, magpakailanman; va'ed, at magpakailan pa man. Pinagpapatong-patong ng Hebreo ang mga ito sapagkat hindi sapat ang iisa, at sinusundan ito ng Ang Dating Biblia sa “palagi magpakailan-kailan pa man.” Pangakong walang takdang wakas ito, binigkas ng isang taong kaaamin lamang ng takot na mabigo.

Barchavah ang “kalayaan,” sa isang maluwang na lugar, mula sa ugat ding nasa likod ng “pinalaki” sa talatang 32. Inilalarawan ang kalayaan bilang puwang upang makalakad. Ang dahilang ibinibigay ang nakagugulat: malaya siyang lumalakad sapagkat hinahanap niya ang mga tuntunin, ang mga bilin ng talatang 4.

Ang Pahayag ng Augsburg, na binasa sa harap ng Emperador Carlos V noong 1530, ay may talatang ito sa pahina ng pamagat. Binibigyan ng “sa harap ng mga hari” ng tagpuan ang tapang ng saknong ng Vau: binibigkas nang malakas ang mga patotoo sa isang korte ng hari, nang walang hiya, na siyang kinatakutan ng talatang 6.

Unang pagkakataon ito sa awit na sinasabi ng nagsasalita na iniibig niya ang mga utos. Paulit-ulit na babalik ang pag-ibig sa kautusan, gaya sa mga talatang 97, 113, 127 at 167. Muling sha'asha ang “maaaliw,” ang pandiwa ng paglalaro ng bata.

Ang nakataas na mga kamay ay tindig ng panalangin at ng panunumpa (Mga Awit 28:2, Genesis 14:22, kung saan sinabi ni Abram, “Itinaas ko ang aking kamay sa Panginoong Dios”). Dito, itinataas ang mga kamay tungo sa mga utos mismo, isang larawang walang eksaktong katapat. Inuulit mula sa naunang taludtod ang “na aking inibig,” at nagtatapos ang saknong sa pagbubulay.

Zekhor, “alalahanin,” ang nagbubukas sa saknong ng Zain, at dumadaloy rito ang pag-alaala (mga talatang 49, 52, 55): hinihiling sa Diyos na umalaala gaya ng ginagawa ng nagsasalita. Isinasalalay ng “iyong pinaasa ako” ang pag-asa sa Diyos. Sa kaniya unang nanggaling ang pangako.

Nechamah ang “kaaliwan,” isang salitang dito lamang at sa Job 6:10 matatagpuan, kung saan sinabi ni Job na ang kaniyang kaaliwan ay na “hindi ko itinakuwil ang mga salita ng Banal.” Oni ang “pagkapighati,” ang salita ng awit para sa pagkaibaba. Nakapagbigay na ng buhay ang salita; nasa nakaraan ang pandiwa, “binuhay ako.”

Mula sa lits ang pandiwa sa likod ng “dumuwahaging mainam,” ang pandiwa ng manglilibak sa Mga Awit 1:1 at sa Mga Kawikaan, ang nanunuya sa ayaw niyang pag-aralan. Natah ang “hihiwalay,” lumihis o lumabas sa daan, isang larawang patuloy na ginagamit ng awit upang ipakita ang katapatan bilang tuwid na guhit.

Ang “mga kahatulan mo ng una” ay mga pasiyang ibinigay noon pang una, me'olam, ang mga kasong nakatala na. Nakasusumpong ng aliw ang nagsasalita sa nauna nang pasiya: ang hinatulan ng Diyos noon ay muli niyang hahatulan. Kaugat ng nechamah sa talatang 50 ang “nagaliw sa sarili.”

Zal'afah ang salitang Hebreo, isang nakapapasong init, at angkop ang “Maalab na galit” ng Ang Dating Biblia. Ginagamit ng Mga Awit 11:6 ang ugat ding ito para sa “nagaalab na hangin,” at ng Mga Panaghoy 5:10 para sa “maningas na init ng kagutom.” Mas kahawig ito ng biglang pag-init ng matinding pagkagalit kaysa ng takot.

Zemirot ang “mga awit,” mga awit na tinutugtugan ng kuwerdas. Ang “bahay ng aking pangingibang bayan” ay ang bahay na tinutuluyan niya bilang dayuhan; iyon ding salita ang ginamit ni Jacob sa harap ni Faraon para sa kaniyang buong buhay, “Ang mga araw ng mga taon ng aking pakikipamayan” (Genesis 47:9). Nilapatan ng tugtog ang mga palatuntunan, gaya ng ginagawa ng awit na ito.

Ang pag-alaala sa pangalan sa gabi ay pag-alaala sa dilim, kapag walang mababasa at walang makaririnig. Kumakatawan ang pangalan sa persona mismo. Itinatali ng ikalawang kalahati ang alaala sa gawa: umalaala siya, at sumunod.

Zot hayetah li ang Hebreo sa likod ng “Ito ang tinamo ko,” ‘ito ay naging akin.’ Iniiwang bukas ng Hebreo kung ano ang “ito.” Umaalingawngaw rito ang zot ng talatang 50, “Ito'y aking kaaliwan,” kaya ang salitang iyon ang bumabalangkas sa saknong, at waring ang aliw sa gabi ang pag-aaring tinutukoy niya.

Chelek ang “bahagi,” isang parte ng lupain. Walang tinanggap na teritoryo ang mga Levita sapagkat “ang Panginoo'y siyang kaniyang mana” (Deuteronomio 10:9; Mga Bilang 18:20). Siksik ang taludtod sa Hebreo at maaaring basahin sa higit sa isang paraan; pinili ng Ang Dating Biblia ang “Ang Panginoon ay aking bahagi” sa halip na kausapin siya nang tuwiran.

Sa literal, ang “hiniling ang iyong biyaya” ay ‘pinatamis ko ang iyong mukha’ o hinaplos ang iyong mukha, isang idyoma sa pakikiusap sa nakatataas. Ginawa ito ni Moises sa bundok pagkatapos ng guyang ginto (Exodo 32:11), at inangkin ni Saul na ginawa niya ito sa Gilgal, nang sabihin niyang “hindi ko pa naipamamanhik ang kagalingan sa Panginoon” (1 Samuel 13:12).

Chishavti ang “nagiisip,” tinuos ko, gaya ng pagtutuos ng tao sa kaniyang mga kuwenta. Nagbubunga ang pagtutuos ng galaw ng mga paa: ibinalik niya ang mga iyon. Magkapares na kalahati ng iisang pangungusap ang pagtatasa sa sarili at ang pagbabago ng direksiyon.

Hitmahmah ang ikalawang pandiwa, ang salita para sa pag-aatubili. Inilalarawan nito si Lot na “nagluluwat” sa Sodoma habang hinihila siya palabas ng mga anghel (Genesis 19:16), at ang Levitang nagpapatagal sa bahay ng kaniyang biyenan (Mga Hukom 19:8). Kabaligtaran ni Lot ang inaangkin ng nagsasalita.

Chevlei ang salitang Hebreo, na maaaring mangahulugang mga lubid o pulutong ng tao; ginagamit ito ng 1 Samuel 10:5 para sa “pulutong na mga propeta.” Maaaring ang mga pangkat ng masasama ang pumalibot sa kaniya, o ang kanilang mga lubid. Pinili ng Ang Dating Biblia ang “mga panali” na “pinuluputan” siya, isang pagbasa sa pandiwang hindi tiyak ang kahulugan.

Hatinggabi ang oras ng huling salot sa Egipto (Exodo 12:29) at ang oras na umawit sina Pablo at Silas sa bilangguan (Mga Gawa 16:25). Sinasabi ng Talmud (Berakhot 3b) na may alpang nakasabit sa itaas ng higaan ni David at tinutugtog ito ng hanging hilaga sa hatinggabi, na gumigising sa kaniya upang mag-aral, at mula sa talatang ito sumibol ang panalangin ng mga Judio sa hatinggabi.

Chaver ang “kasama,” isang kasamahan o kapuwa, ang salitang ginamit nang maglaon ng mga kapisanan ng mga Fariseo para sa kanilang mga kasapi. Tinutukoy ang samahan sa kung ano ang pinagsasaluhan ng mga kasapi nito, ang takot sa Diyos at ang pagtupad sa mga tuntunin, hindi sa angkan o lipi.

Halos inuulit nito ang Mga Awit 33:5, “ang lupa ay puno ng kagandahang-loob ng Panginoon,” at chesed ang salitang Hebreo sa dalawang lugar, ang tapat na pag-ibig. Kahit ganoon kapuno ang daigdig, humihingi pa rin ng aralin ang nagsasalita: pabalik-balik na linya ng awit ang “ituro mo sa akin ang iyong mga palatuntunan,” na maririnig sa mga talatang 12, 26, 64, 68, 124 at 135.

Sa literal, ‘mabuti ang iyong ginawa.’ Nakasandal ang saknong ng Teth sa salitang tov, mabuti, na nagbubukas sa lima sa walong taludtod nito. Nagsisimula ito sa pasasalamat sa isang pangakong natupad na, bago ipaliwanag ng saknong kung ano ang kinapalooban ng kabutihang iyon.

Tuv ta'am ang “mabuting kahatulan,” sa literal ay kabutihan ng panlasa: isang pakiramdam ng pagkilala, gaya ng dila na nakatitikim. Ang ta'am din ang “kabaitan” ni Abigail na pinuri ni David (1 Samuel 25:33), at pagbabago nito ang pagkukunwaring ulol ni David, nang “kaniyang binago ang kaniyang kilos” (1 Samuel 21:13).

Mula sa shagag ang “naligaw,” ang pag-anod ng kasalanang hindi sinasadya, kamag-anak ng pandiwa sa talatang 10. Ito ang pagtatapat: ang ginhawa ang naglihis sa kaniya sa daan, at ang hirap ang nagbalik sa kaniya. Terem ang “Bago,” ang salitang nagbibigay sa saknong ng titik nito.

Tov attah umetiv ang “Ikaw ay mabuti, at gumagawa ng mabuti”: pagkatao, saka gawa, sa tatlong salita. Muling ang pabalik-balik na linya ang ikalawang kalahati, ituro mo sa akin ang iyong mga palatuntunan. Nasa gitna ng saknong ng kabutihan ang talatang ito at pinangangalanan ang pinagmumulan nito.

Tafelu sheqer ang “kumatha ng kabulaanan,” sa literal ay ipinahid sa akin ang kasinungalingan, mula sa tafal, magpalitada o magpaputi ng pader. Ganito rin ang paratang ni Job sa kaniyang mga kaibigan: “kayo'y mapagkatha ng mga kabulaanan” (Job 13:4). Ipinipinta ang paninirang-puri, at ang buo niyang puso ang kaniyang sagot, ang ikalimang paggamit ng parirala.

Ang pusong “matabang gaya ng sebo” ay pusong nababalot ng taba, mapurol at manhid. Sinasabi ng Isaias 6:10, “Patabain mo ang puso ng bayang ito,” upang hindi ito makaunawa. Hindi lamang mapusok ang mga palalo; nawala na sa kanila ang kakayahang maantig.

Muling tov, at binabalikan ang pagdadalamhati ng talatang 67 bilang pakinabang. Anah ang pandiwa para sa pagkapighati, ang mayuko o mapakumbaba. Eksaktong sinasabi ng sugnay ng layunin ang natamo: upang aking matutuhan, ang pandiwa ng mag-aaral sa talatang 7.

Ang “libong ginto at pilak” ay libu-libong piraso, isang kayamanang binibilang sa barya o timbang. Mismong mga metal na ito ang ginamit sa mga diosdiosan ng Mga Awit 115:4. Tinatawag na “kautusan ng iyong bibig” ang kautusan, kautusang binigkas, at nagsasara ang saknong ng kabutihan sa salitang “lalong mabuti,” muling tov.

Halos ganito rin ang sinabi ni Job: “Ang iyong mga kamay ang siyang lumalang at nagbigay anyo sa akin” (Job 10:8), at nagtatanong ang Deuteronomio 32:6 tungkol sa Diyos na “nilalang ka, at itinatag ka.” Hinihiling sa manggagawa na tapusin ang kaniyang gawa: kailangan muna ng ginawang bagay ang unawa bago ito matuto.

Magpapasigla sa ibang may takot sa Diyos ang kaniyang pagkaligtas. Itinuturing ng nagsasalita ang sarili bilang katibayan: kapag nakita nilang nakatayo pa rin siya, malalaman nilang hindi kahangalan ang pag-asa sa salita. Sila ang samahan ng talatang 63.

Mas malayo ang inaabot ng pagtatapat kaysa sa talatang 71. Hindi lamang kapaki-pakinabang ang dalamhati; ipinadala ito ng Diyos “sa pagtatapat,” emunah, ang salita ring ginagamit sa pagiging maaasahan ng Diyos. Tinatawag ng nagsasalita na matuwid ang Diyos sa mismong nakasakit sa kaniya.

Yehi na ang “Isinasamo ko sa iyo na maging.” Binubuo ng Hebreo ang mga hangarin nito sa isang anyo ng pandiwang nagsisimula sa yod, ang titik ng saknong, kaya lima sa walong taludtod ang nagbubukas sa ganitong paghiling. Chesed ang “kagandahang-loob,” at kinukuha ng “kaaliwan” ang nechamah ng mga talatang 50 at 52.

Rachamim ang “malumanay na kaawaan,” mula sa rechem, ang sinapupunan: ang pag-ibig ng ina sa batang dinala niya. Itinatanong ng Isaias 49:15, “Malilimutan ba ng babae ang kaniyang batang pasusuhin?” Ang “upang ako'y mabuhay” ang pinakapayak na pahayag ng kailangan niya mula sa kaawaang iyon.

Ivvetuni ang “dinaig nila ako,” sa literal ay binaluktot nila ako, isang pandiwang ginagamit sa pagbaluktot ng katarungan; sinasabi ng Mga Panaghoy 3:36, “Na iligaw ang tao sa kaniyang usap, hindi kinalulugdan ng Panginoon.” Sa literal, ‘sa kasinungalingan’ ang “ng walang kadahilanan.” Binaluktot ang usapin laban sa kaniya, at umuurong siya sa pagbubulay.

Maaaring ipahiwatig ng “Bumalik nawa sa akin” na lumayo ang mga may takot sa Diyos noong siya'y napahiya; hinuha iyon at hindi sinasabi. ‘At kanilang makikilala ang iyong mga patotoo’ ang nakasulat na Hebreo; sinusundan ng Ang Dating Biblia ang pagbasang nasa gilid ng mga eskriba, “silang nangakakakilala.”

Tamim ang “sakdal,” ang salita ring nasa talatang 1. Hinihiling ng nagsasalita na maging siya ang inilalarawan ng pambungad na pagpapala. Ang takot sa kahihiyan, mula sa talatang 6, ang nagtatapos sa saknong.

Kaltah ang pandiwa sa likod ng “Pinanglulupaypayan,” naubos, nagamit na, tapos na. Sa pagkahapo nagbubukas ang saknong ng Caph, at dalawa pang ulit bumabalik ang ugat na kalah (mga talatang 82 at 87). Nananatili pa ang pag-asa, ngunit nasa dulo na ng kaniyang lakas ang nagsasalita.

Nangangalumata ang mga mata sa kababantay sa isang bagay na hindi dumarating, gaya ng bantay na nakatitig sa daan. Ang “Kailan mo ako aaliwin?” ang unang pagkakataon na itinatanong ng awit sa Diyos kung hanggang kailan. Naging bagay na hinihintay ang kaaliwan ng talatang 50.

Ang balat na lalagyan ng alak na nakasabit sa toldang walang tsimenea ay umiitim, natutuyo at nagbibitak sa usok. Pakiramdam ng nagsasalita ay natuyo siya at wala nang silbi, gaya ng lumang balat na walang magsasalin ng bagong alak. Gayunman, hindi niya kinalilimutan ang mga palatuntunan, ang pabalik-balik na linya ng talatang 16.

Ang “Gaano karami ang mga kaarawan ng iyong lingkod?” ay nangangahulugang ‘gaano kakaunti’: hindi na siya makapaghihintay nang matagal. Mishpat ang “kahatulan” dito, ngunit bilang hatol na isinasakatuparan sa mga umuusig sa kaniya at hindi bilang isa sa mga palatuntunan ng Diyos, kaya may mga bilang na nagtuturing dito bilang talatang walang salita para sa kautusan.

Hinuhukay ang mga lungaw upang hulihin ang hayop. Matalas ang “hindi mga ayon sa iyong kautusan”: may pananagutan ayon sa kautusan ang taong huhukay ng balon “at hindi tatakpan” kung may hayop na mahulog doon (Exodo 21:33). Tao ang pinaghuhukayan ng palalo, nilalapastangan ang mismong kautusang tinutupad ng nagsasalita.

Muling emunah ang “tapat”: maaasahan ang bawat utos, samantalang inuusig siya “na may kamalian,” sa kasinungalingan, sheqer. Iisang salitang Hebreo, azreni, ang sigaw sa dulo, “tulungan mo ako.”

Kim'at killuni ang “tinunaw ako halos,” halos natapos na nila ako, ang ikatlong paggamit ng kalah sa saknong. Maaari ring ‘sa lupain’ ang “sa ibabaw ng lupa.” Itinatala ng taludtod kung gaano kalapit ang panganib at kung ano ang hindi niya binitawan.

Nagtatapos ang saknong ng pagkahapo sa paghingi ng buhay ayon sa chesed. Isahan dito ang “patotoo ng iyong bibig,” edut, isang bihirang anyo sa awit, na para bang iisang pahayag na binigkas nang malakas ang buong katawan ng mga patotoo.

Itinataas ng saknong ng Lamed ang mga mata nito mula sa mga umuusig tungo sa kalangitan. Nitsav ang “natatag,” nakahimpil, matatag na nakatayo gaya ng haligi o ng opisyal sa kaniyang puwesto. Pagkatapos ng tanong kung gaano kakaunti ang kaniyang mga araw (talatang 84), le'olam, magpakailanman, ang unang salita rito.

Ledor vador ang “sa lahat ng sali't saling lahi,” salinlahi pagkatapos ng salinlahi. “Lumalagi” ang lupa, sa literal ay nakatayo, sapagkat itinatag ito. May mga bilang na nagtuturing dito bilang isa sa iilang talatang walang salita para sa kautusan, sapagkat hindi kabilang doon ang “pagtatapat.”

Nakatayo ang langit at lupa “ayon sa iyong mga alituntunin,” mishpatim, ang salitang isinasalin ding “mga kahatulan” sa ibang bahagi ng awit. Inilalagay ng “lahat ng bagay ay mga lingkod mo” ang buong sangnilikha sa iisang sambahayan kasama ng nagsasalita, na paulit-ulit na tumatawag sa sarili na “iyong lingkod.”

Lulei ang “Kundi,” ‘kung hindi sana.’ Gumuguhit ang talata ng isang nakaraang hindi nangyari: kung wala ang aliw ng kautusan, namatay sana siya sa kadalamhatian. Maramihang sha'ashuim ang nasa likod ng “kaaliwan,” ang mapaglarong kaluguran ng talatang 24.

Le'olam lo eshkach ang “Hindi ko kalilimutan kailan man,” ang magpakailanman ng talatang 89 na inilalapat sa sarili niyang alaala. Nakaugat sa kasaysayan ang dahilan: minsan nang nagbigay sa kaniya ng buhay ang mga tuntunin, at hindi niya kalilimutan ang nagligtas sa kaniya.

Dalawang salitang Hebreo at isang pandiwa ang “Ako'y iyo, iligtas mo ako”: lekha ani, hoshi'eni. Iniaalok ang pagiging pag-aari bilang batayan ng pagliligtas, gaya ng aliping kabilang sa isang sambahayan at ang sambahayan ay may pananagutang ipagtanggol siya.

Qivvu ang “Inabatan,” ang pandiwa ring ginagamit sa paghihintay sa Panginoon sa Mga Awit 27:14, na ibinaling sa pananambang. Matiyaga rin ang masasama. Etbonan ang “gugunitain,” magbigay ng masusing pansin; habang binabantayan nila siya, nag-aaral siya.

Tikhlah ang salitang nasa likod ng “kasakdalan,” isang salitang dito lamang matatagpuan, na nangangahulugang pagkakumpleto o pagkayari. May hangganan ang lahat ng kumpleto; nakita ng nagsasalita ang gilid ng bawat sakdal na bagay. Ang utos lamang ang “totoong malawak,” at wala siyang natagpuang gilid nito.

Mah ahavti, ‘gaano ko iniibig,’ ang nagbubukas sa saknong ng Mem, isang bulalas sa halip na payak na pahayag. Sichah ang “gunita,” ang pangngalan ng siach sa talatang 15, at ginagawa ito ng “buong araw” na tuloy-tuloy na laman ng kaniyang isip, hindi isang oras na itinabi lamang.

Praktikal ang karunungan dito, halos pang-estratehiya: mas marunong kaysa sa mga kaaway, nakikita kung ano ang binabalak nila. Maramihan ang “mga laging sumasa akin” sa Ang Dating Biblia, ngunit isahan ang Hebreo, ‘sapagkat ito'y laging sumasaakin,’ na para bang iisang kasamang dinadala niya saanman ang lahat ng utos.

Ginagawa ng Hebreo ang mga paghahambing nito sa maliit na salitang min, ‘mula sa,’ na nagsisimula sa mem, at sumasandal dito ang saknong: kaysa sa mga kaaway, kaysa sa mga tagapagturo, kaysa sa matatanda, mula sa bawat masamang lakad. Malamang na hawak din ng mga guro ang gayunding mga patotoo; ang inaangking pagkakaiba ay binubulay niya ang mga iyon.

Zeqenim ang “may katandaan,” ang matatanda, na ang edad ay inaasahang nagbibigay ng karunungan. Sinasabi ng Job 12:12 ang karaniwang paniniwala, “Nasa mga matanda ang karunungan,” at tinutulan ito ni Elihu sa Job 32:9. Dito, sa pagtupad sa mga tuntunin nanggagaling ang unawa, hindi sa bilang ng taon.

Kala ang “pinigil,” ang pumigil o humadlang, ang pandiwang ginamit ng Genesis 8:2 nang “napigil ang ulan sa langit” pagkatapos ng baha. Pinipigil ang kaniyang mga paa, gaya ng pagkulong ng tarangkahan sa kawan, upang pumunta lamang ang mga iyon kung saan pumupunta ang salita.

May diin sa Hebreo ang “ikaw”: sapagkat ikaw, ikaw ang nagturo sa akin. Pagkatapos ng mga taong tagapagturo sa talatang 99 at ng matatanda sa talatang 100, pinangangalanan ng nagsasalita ang gurong mahalaga. Mula sa yarah ang horetani, “iyong tinuruan ako,” ang ugat mismo ng torah.

Ang panlasa ang pandamdam ng paghatol sa awit na ito; humingi ang talatang 66 ng ‘mabuting panlasa.’ Tinatawag din ng Mga Awit 19:10 ang mga kahatulan ng Diyos na “lalong mainam kay sa pulot,” at kumain si Ezekiel ng balumbong naging “parang pulot sa katamisan” (Ezekiel 3:3). Imrah ang mga salita rito, mga pananalita.

Sa mga tuntunin nanggagaling ang unawa, at sa unawa nanggagaling ang pagkamuhi sa mga sinungaling na lakad: sinadya ang pagkakasunod. Orach sheqer ang “lakad na sinungaling,” isang landas na nagsisinungaling kung saan ito patungo. Ang taludtod ding ito ang nagsasara sa saknong ng Ain sa talatang 128.

Ang ner ay maliit na ilawang putik na may langis, sapat lamang upang makita ang susunod na isa o dalawang hakbang sa madilim na landas, hindi ang buong daan. Ginagamit ng Mga Kawikaan 6:23 ang gayunding pares: “ang utos ay tanglaw; at ang kautusan ay liwanag.” Ang mga paa ang tinatanglawan nito, hindi ang abot-tanaw.

Nishba'ti ang “sumumpa,” isang panunumpa, at qiyyamti ang “pinagtibay ko,” pinatayo ko, pinatunayan. Ito ang wika ng panata sa Mga Awit 116:14 na inilalapat sa pagsunod mismo. Ang matuwid na mga kahatulan ang sinumpaan.

Pagkatapos ng panunumpa ay ang pagguho: “nagdadalamhating mainam,” ad me'od, ang “lubos” ng mga talatang 8 at 43. Ang taong kasusumpa pa lamang na tutuparin ang mga kahatulan ng Diyos ay umaamin sa kasunod na taludtod na halos wala na siyang buhay, at humihingi ng buhay batay sa pangako.

Nedavot ang “mga kusang handog,” ang mga haing kusang-loob na ibinibigay nang higit sa hinihingi ng kautusan (Levitico 22:18). Dito, mga handog ito ng bibig, papuring malayang ibinibigay. Ganito rin ang pananalita ng Oseas 14:2 tungkol sa paghahandog “na parang mga toro ang handog ng aming mga labi.”

Ang pagkakaroon ng kaluluwa sa sariling kamay ay pagdadala ng buhay kung saan madali itong mawala. Ginamit ni Jefte ang idyoma nang harapin niya ang labanan nang mag-isa, “aking inilagak ang aking buhay sa aking kamay” (Mga Hukom 12:3), at ng babae sa Endor nang isapanganib niya ang buhay para kay Saul (1 Samuel 28:21). Ginagawa ng “laging” na paraan ng pamumuhay ang panganib.

Ang pach ay bitag ng ibon, ang silo ng Mga Awit 124:7. Ta'iti ang pandiwa sa likod ng “lumihis,” ang pandiwa ring nasa pinakahuling talata ng awit, “Ako'y naligaw na parang tupang nawala.” Ang nagsasalitang nagsasabi rito na hindi siya naligaw ay magtatapat sa dulo na naligaw nga siya.

Nachalti ang “inari kong pinakamana,” ang pandiwa para sa pagmamana ng lupain ng pamilya. Ang dayuhan ng talatang 19, na walang sariling lupa, ay humahawak sa mga patotoo bilang kaniyang lupang minana, at magpakailanman niya itong hawak, higit sa maipapangako ng anumang minanang bukid.

Sinasagot ng “Ikiniling ko ang puso ko” ang talatang 36, kung saan hiniling niya sa Diyos na ikiling ito. Iisang pandiwa, natah, ang ginamit sa dalawang pagkakataon. Muling eqev ang “hanggang sa wakas,” gaya sa talatang 33, kung saan maaari rin itong mangahulugang ‘para sa gantimpala.’

Se'afim ang salitang Hebreo, ang mga hati ang isip, mga taong nag-aalinlangan sa pagitan ng dalawang panig, at tumpak ang “may salawahang pagiisip” ng Ang Dating Biblia. Kaugat ito ng tanong ni Elias sa Carmelo, “Hanggang kaylan kayo mangagaalinlangan sa dalawang isipan?” (1 Mga Hari 18:21). Sa pagtanggi sa hating isip nagsisimula ang saknong ng Samech.

Seter ang “kublihan kong dako,” isang taguan o lihim na lugar, ang salita ng Mga Awit 32:7, “Ikaw ay aking kublihang dako,” at ng “lihim na dako ng Kataastaasan” (Mga Awit 91:1). Ipinaaalala ng magen, kalasag, ang Mga Awit 115:9–11. Magkasama ang pagtatago at baluti upang ilarawan ang kanlungang sabay na nagkukubli at nagtatanggol.

Ipinaaalala ng mga salita ang Mga Awit 6:8, “Magsilayo kayo sa akin, kayong lahat na manggagawa ng kasamaan,” na sinipi ni Jesus sa Mateo 7:23. Elohai ang “aking Dios” dito, ang tanging pagkakataon na ginagamit ng awit ang Elohim; sa lahat ng iba pang lugar, tinatawag nito ang Diyos sa pangalan ng tipan.

Samkheni ang “Alalayan mo ako,” tukuran mo ako, suportahan mo ako: samakh din ang pandiwa para sa pagpapatong ng kamay sa ulo ng handog (Levitico 1:4). Ang mapahiya “sa aking pagasa” ay ang mabigo rito, ang maiwang mukhang hangal dahil naghintay.

Sa'adeni ang ikalawang “Alalayan mo ako,” palakasin mo ako, ang pandiwa para sa tinapay na nagpapalakas ng puso (Genesis 18:5; Mga Awit 104:15, “tinapay na nagpapalakas ng puso ng tao”). Hinihiling niyang tukuran siya gaya ng pagtukod ng pagkain sa isang manlalakbay. Ang “pitagan” ay ang maingat na pagtingin ng talatang 6.

Salita ang pandiwang Hebreo sa likod ng “Inilagay mo sa wala,” itinuring na walang halaga, niwalang-bahala; ito rin ang pandiwa sa Mga Panaghoy 1:15, kung saan “Iniuwi ng Panginoon sa wala” ang mga makapangyarihang lalaki ng Juda. Matalas na pag-uulit ang “ang kanilang pagdaraya ay kasinungalingan”: nauuwi lamang sa kasinungalingan ang lahat ng kanilang katusuhan.

Sigim ang “taing bakal,” ang latak na sinasagap mula sa ibabaw ng tunaw na pilak sa palayok ng tagadalisay (Isaias 1:22; Ezekiel 22:18). Ang masasama ang karumihang inaalis. Humuhugot ang talata ng pag-ibig mula sa paghatol: sapagkat nagdadalisay ang Diyos, iniibig ng nagsasalita ang kaniyang mga patotoo.

Samar ang “nanginginig,” manindig ang balahibo. Ginamit ito ni Elifaz tungkol sa espiritung dumaan sa kaniyang mukha: “Ang balahibo ng aking balat ay nanindig” (Job 4:15). Ang saknong na nagsimula sa pag-ibig at kanlungan ay nagtatapos sa di-mapigilang takot ng katawan.

Mishpat at tsedaqah ang “kahatulan at kaganapan,” ang pares na naglalarawan sa makatarungang pinuno; “iginawad ni David ang kahatulan at ang katuwiran sa kaniyang buong bayan” (2 Samuel 8:15). Inaangkin ng nagsasalita na ginawa niya ang dapat gawin ng isang hari, at hinihiling na huwag siyang ibigay sa mga umaapi sa kaniya.

Arov ang “Maging tagapatnugot,” ang tumayong panagot para sa isang may utang, gaya ng pagiging panagot ni Juda kay Benjamin sa harap ng kanilang ama, “Ako ang mananagot sa kaniya” (Genesis 43:9). Ayon sa lumang bilang ng mga eskriba, ito ang iisang talata sa awit na walang ginamit na alinman sa mga salita nito para sa kautusan.

Muling nangangalumata ang mga matang nangalumata na sa talatang 82, ngayon ay para sa pagliligtas. Imrat tsidqekha ang “iyong matuwid na salita,” ang pangakong kikilos ang katuwiran ng Diyos. Pagod na ang mga mata sa kahahanap dito.

Aseh ang “Gawan mo,” kumilos ka, ang salitang Ain na nagbubukas sa taludtod. Hinihiling niyang pakitunguhan siya ayon sa chesed sa halip na ayon sa sarili niyang talaan, at saka dumarating ang pabalik-balik na linya: ituro mo sa akin ang mga palatuntunan mo, ang ikalima sa anim na paglitaw nito.

Avdekha ani ang “Ako'y lingkod mo,” isang alingawngaw ng talatang 94, “Ako'y iyo,” na ngayon ay may pangalan na ang ugnayan. Tatlong ulit sinasabi ng saknong ng Ain ang “lingkod” sa loob ng limang taludtod (mga talatang 122, 124, 125), at doon isinasandig ang buong pakiusap.

Maaaring basahin ang Hebreo bilang ‘panahon na upang kumilos para sa Panginoon.’ Ganoon binasa ito ng Mishnah (Berakhot 9:5) upang bigyang-katwiran ang mga pambihirang hakbang kapag winawalang-kabuluhan ang kautusan; sa Ang Dating Biblia naman, ang Panginoon mismo ang kikilos. Heferu ang “niwalang kabuluhan,” sinira, ang pandiwa para sa pagsira ng tipan (Genesis 17:14).

Al ken ang “Kaya't,” at sinasagot nito ang naunang taludtod: dahil sinira ng iba ang kautusan, lalo niya itong iniibig. Paz ang “dalisay na ginto,” gintong pinino; ginagamit ng Mga Awit 19:10 ang salita ring iyon para sa mga kahatulan ng Panginoon, “higit kay sa maraming dalisay na ginto.”

Muling al ken, ang ikalawang “Kaya't” na magkasunod. Alangan ang pariralang Hebreo sa likod ng “tungkol sa lahat ng mga bagay,” at maraming iskolar ang bumabasa ng bahagyang ibang teksto: ‘sa lahat ng iyong mga tuntunin ay tuwid akong lumalakad.’ Inuulit ng huling sugnay ang talatang 104 nang salita por salita sa Hebreo.

Pela'ot ang “kagilagilalas,” mga kababalaghan, ang salitang Pe, kaanak ng “kagilagilalas na mga bagay” ng talatang 18. Mga kababalaghan ang mga patotoo, at nanggagaling ang pag-iingat sa pagkamangha, “kayat sila'y iniingatan ng aking kaluluwa,” hindi lamang sa tungkulin.

Petach ang salitang Hebreo, isang butas o pintuan, at literal ang “Ang bukas” ng Ang Dating Biblia. Ang pagbubukas ng mga salita ay pintong nagpapapasok ng liwanag sa madilim na silid. Petayim ang “walang muwang,” ang mga walang malay ng Mga Awit 116:6. Parehong nagsisimula sa pe, ang titik ng saknong, ang dalawang susing salita.

Sha'af ang “nagbuntong-hininga,” humingal o sumimhot sa hangin; ginagamit ito ng Jeremias 14:6 para sa mga mailap na asno sa tagtuyot na “humihingal na parang mga chakal.” Ya'av ang “pinanabikan,” isang salitang wala nang ibang paglitaw sa Lumang Tipan. Inilalarawan ng nagsasalita ang sarili na parang uhaw na hayop na nakanganga.

Kemishpat ang nasa likod ng “gaya ng iyong kinauugaliang gawin,” ‘ayon sa kaugalian’: ang mishpat, ang salita para sa mga kahatulan ng Diyos sa buong awit, ay nangangahulugan dito ng kaniyang nakagawiang pakikitungo sa mga umiibig sa kaniyang pangalan. Dahil dito, may mga bilang na naglalagay dito sa mga talatang walang salita para sa kautusan.

Hakhen ang “Itatag mo,” patatagin mo ang aking mga yapak upang hindi madulas. Shalat ang “magkaroon ng kapangyarihan,” maghari bilang panginoon, ang ugat na pinagmulan nang maglaon ng salitang sultan. Inilalarawan ang kasamaan bilang nagnanais maging tirano, at dalangin ng nagsasalita na huwag siyang maging sakop nito.

Padah ang “Tubusin mo,” tubusin sa pagbabayad ng halaga, ang pandiwa para sa pagtubos sa panganay (Exodo 13:13). Oshek adam ang “pagpighati ng tao,” pangingikil ng tao. Ang paglaya roon ang magpapalaya sa kaniya upang tuparin ang mga tuntunin.

Ginagawang personal na kahilingan ang basbas ng saserdote, “Paliwanagin nawa ng Panginoon ang kaniyang mukha sa iyo” (Mga Bilang 6:25). Isinasama ito sa pabalik-balik na linyang “ituro mo sa akin ang mga palatuntunan mo” sa ikaanim at huling pagkakataon: hinihingi ang nagliliwanag na mukha bilang mukha ng isang guro.

Palgei mayim ang “mga ilog ng tubig,” mga kanal na patubig, ang pariralang Hebreo ring nasa likod ng “mga agos ng tubig” na kinatatamnan ng puno ng mapalad na tao (Mga Awit 1:3). Hindi dahil sa sarili niyang kaguluhan ang pagluha kundi dahil hindi tinutupad ng iba ang kautusan.

Tsaddiq attah YHWH, “Matuwid ka, Oh Panginoon,” ang mismong pambungad ni Jeremias sa kaniyang reklamo, “Ikaw ay matuwid, Oh Panginoon” (Jeremias 12:1). Umuulit sa apat na taludtod ng saknong na ito ang mga salita mula sa pamilya ng tsedeq, katuwiran, kaya itinatayo ang saknong sa tunog ng sarili nitong titik.

Tsedeq at emunah me'od ang mga patotoo, katuwiran at lubos na katapatan. Sa Hebreo, ‘iniutos mo ang iyong mga patotoo sa katuwiran,’ at gayon din ang ayos ng Ang Dating Biblia: ang katuwiran ay paraan ng pag-uutos at gayundin ang katangian ng iniuutos.

Tsimmetatni ang “Tinunaw ako,” pinatahimik o nilipol ako. Qin'ah ang “sikap,” masidhing paninibugho. Ibang pandiwa ang ginagamit ng Mga Awit 69:9 para sa katulad na isipan, “napuspos ako ng sikap sa iyong bahay,” na inilapat ng Juan 2:17 kay Jesus. Nauubos dito ang sikap sa mga kaaway na nakalimot.

Tserufah ang “totoong malinis,” dinalisay, sinubok sa apoy gaya ng metal na tinutunaw. Tinatawag ng Mga Awit 12:6 ang mga salita ng Panginoon na “gaya ng pilak na sinubok sa hurno,” at sinasabi ng Mga Awit 18:30 na “ang salita ng Panginoon ay subok.” Ang dumaan sa apoy ay iniibig, hindi kinatatakutan.

Tsa'ir ang “maliit,” bata, pinakamababa, ang salitang ginamit sa nakababatang kambal sa “ang matanda ay maglilingkod sa bata” (Genesis 25:23) at sa pagtutol ni Gedeon na siya “ang pinakamaliit” sa sambahayan ng kaniyang ama (Mga Hukom 6:15). Hinahamak at nakabababa, naaalala pa rin niya.

Dinodoble ang tsedeq: ang katuwiran mo ay katuwiran magpakailanman. Sinasabi ng ikalawang kalahati na emet ang kautusan, katotohanan, katapatan. Inilalagay ang katuwiran sa panahon (walang hanggan) at ang kautusan sa pagiging maaasahan (totoo), at kapuwa tinatawag na sariling kaniya ng Diyos.

Tsar umatsoq ang “Kabagabagan at kahirapan,” isang magkatunog na pares mula sa ugat ng kakitiran, kamag-anak ng “kapanglawan” ng Mga Awit 118:5. ‘Natagpuan ako’ ang pandiwang Hebreo, na para bang hinanap siya ng kagipitan. Muling sha'ashuim ang “kaaliwan.”

Bumabalik ang taludtod sa talatang 142: walang hanggan ang katuwiran ng mga patotoo. Pinagsasama ng kahilingang nagsasara sa saknong ang unawa at ang buhay na para bang iisang bagay: bigyan mo ako ng unawa at mabubuhay ako.

Qarati, “Ako'y tumawag,” ang nagbubukas sa saknong ng Koph, at ikaanim at huling paglitaw ito ng buong puso sa awit. Sa unang pagkakataon (talatang 2), tanda ito ng mapalad na humahanap sa Diyos; ngayon ito na ang lakas ng tinig ng isang taong tumatawag para sa sagot.

Inuulit ang pagtawag na may dalawang pagbabago: nagiging “iligtas mo ako” ang “sagutin mo ako,” at nagiging “mga patotoo” ang “mga palatuntunan.” Iisa ang hugis ng taludtod, at tumaas ang presyon. Hoshi'eni ang “iligtas mo ako,” ang pandiwa ng talatang 94.

Qiddamti ang salitang Koph, nauna ako, at iyon mismo ang “nagpauna” ng Ang Dating Biblia: nauna siya sa bukang-liwayway, hindi hinadlangan ito. Neshef ang “bukang-liwayway,” takipsilim, na sa Hebreo ay maaaring ang dilim ng gabi o ang abuhing liwanag bago sumikat ang araw; ang kinalalagyan ang nagpapasiya, at umaga ito rito. Gising na siya at tumatawag bago pa ang liwanag.

Iisang pandiwa ang nagbubukas sa ikalawang magkasunod na taludtod. Hinahati ng Israel ang gabi sa mga pagbabantay (binabanggit ng Mga Hukom 7:19 ang “pagbabantay sa hating gabi,” at ng Mga Panaghoy 2:19 ang “pasimula ng mga pagpupuyat”), at bukas na ang kaniyang mga mata bago pa tawagin ang bawat isa. Bumabalik dito ang siach, ang salita ng pagbubulay.

Qoli, “ang tinig ko,” ang nagbibigay ng titik. Magkaiba ang batayan ng dalawang kahilingan: pakikinig ayon sa chesed, tapat na pag-ibig, at buhay ayon sa mishpat, na dito, gaya sa talatang 132, ay maaaring mangahulugan ng nakagawiang paraan ng pagkilos ng Diyos gayundin ng isang pasiyang legal.

Qarevu ang “nagsisilapit.” Zimmah ang “kasamaan” dito, isang sinadyang masamang balak, salitang madalas gamitin para sa mga buktot na pakana (Mga Kawikaan 21:27). Malapit sa nagsasalita at malayo sa kautusan: sinusukat ng taludtod ang mga kaaway sa dalawang layo nang sabay.

Qarov attah, “Ikaw ay malapit,” ang ugat ding ginamit sa paglapit ng mga kaaway sa naunang taludtod, kaya tunog ang sumasagot sa tunog. Inaangkin ang emet, katotohanan, para sa “lahat” ng utos: wala ni isa sa mga iyon ang hindi maaasahan.

Qedem ang “Nang una,” mula noong unang panahon, at yesadtam ang pandiwang Hebreo sa likod ng “pinamalagi,” inilagay ang kanilang pundasyon, ang pandiwa para sa pagtatatag ng lupa (Mga Awit 104:5) at ng templo (Ezra 3:10). Inilalarawan ang mga patotoo bilang gusaling nakabaon sa batong-saligan.

Re'eh onyi, ‘tingnan mo ang aking kadalamhatian,’ ang dalawang salita ring ginamit ng Diyos sa nagniningas na mababang punungkahoy: “Akin ngang nakita ang kadalamhatian ng aking bayan” (Exodo 3:7). Hinihiling ng nagsasalita sa Diyos na gawin sa kaniya ang minsang ginawa niya sa Israel sa Egipto.

Rivah rivi ang “Ipaglaban mo ang aking usap,” ipagtanggol mo ang aking kaso, ang wika ng paglilitis. Ga'aleni ang “iligtas mo ako” dito, maging go'el kita, ang kamag-anak na tumutubos sa lupa o sa kapamilyang naipagbili dahil sa utang (Levitico 25:25). Pinagsasama ng Jeremias 50:34 ang dalawang tungkulin: “Ang Manunubos sa kanila ay malakas,” at “kaniyang ipakikipaglabang maigi ang kanilang usap.”

Nakatayo ang rachoq, “malayo,” laban sa qarov, “malapit,” ng talatang 151. Malayo sa kaligtasan ang masasama sa isang binanggit na dahilan: hindi nila hinahanap ang mga palatuntunan. Darash, humanap, ang pandiwang ginamit ng nagsasalita para sa sarili sa mga talatang 45 at 94.

Rabbim ang “Dakila,” na nangangahulugan ding marami. Pinili ni David na mahulog sa kamay ng Diyos sa 2 Samuel 24:14 “sapagka't ang kaniyang mga kaawaan ay dakila,” gamit ang gayunding pares. Sa iyon ding salita nagbubukas ang kasunod na taludtod para sa kaniyang mga kaaway: maraming kaawaan laban sa maraming manguusig.

Muling rabbim, ngayon para sa mga manguusig at kaaway. Natah ang “humiwalay,” ang paglihis ng talatang 51. Pinagpantay ng saknong ng Resh ang mga bilang: marami ang mga manguusig, ngunit marami rin ang mga kaawaan sa naunang taludtod.

Bogedim ang “mga magdarayang manggagawa,” ang mga taksil, ang mga sumisira sa pananampalataya, ang salitang ginamit ni Jeremias para sa “taksil niyang kapatid na Juda” (Jeremias 3:8). Pandiwa ng pagkasuklam ang “namanglaw,” ang pandiwa ring nasa likod ng “kinapapanglawan” sa Mga Awit 139:21. Ang pagkabigo nilang sundin ang salita ang nakapagpapasuka sa kaniya.

Bumabalik mula sa talatang 153 ang re'eh, ‘tingnan mo,’ na isinalin ditong “Dilidilihin mo,” ngunit nagbago ang hinihiling na tingnan ng Diyos: una ang dalamhati, ngayon ang pag-ibig. Iniaalok ng nagsasalita ang pag-ibig niya sa mga tuntunin bilang katibayan sa kasong hiniling niyang ipagtanggol ng Diyos sa talatang 154.

Rosh devarkha emet ang Hebreo. Ulo ang rosh, at maaaring mangahulugan ng simula o ng kabuuang bilang, gaya ng pagbilang sa Israel “ayon sa dami ng mga ulo nila” (Mga Bilang 1:2). Ang ikalawang pagbasa ang pinili ng Ang Dating Biblia, “Ang kabuoan ng iyong salita ay katotohanan”: pagsamahin ang lahat, at katotohanan ang lalabas.

Chinnam ang “walang kadahilanan,” nang walang bayad, libre, ang salita sa likod ng “nangagtatanim sa akin ng walang kadahilanan” (Mga Awit 35:19, 69:4), na inilapat ni Jesus sa sarili sa Juan 15:25. Bumalik ang mga pangulong nagsiupo sa sanggunian laban sa kaniya sa talatang 23, at ngayon ay tinutugis na nila siya.

Ang samsam ay ang nasamsam na hinahati pagkatapos ng labanan; iniisip ng ina ni Sisara ang kaniyang anak na naghahati nito (Mga Hukom 5:30), at inilalarawan ng Isaias 9:3 ang galak ng mga taong “nangagbabahagi ng samsam.” Hindi pinagpaguran ng nakasusumpong ang kaniyang nasumpungan. Iyon ang uri ng kagalakang inaangkin niya.

Dalawang pandiwa ng pagkasuklam ang magkapatong: ipinagtatanim, at kinasusuklaman. Kaugnay ng ikalawa, ta'av, ang to'evah, ang salita para sa karumal-dumal sa kautusan. Ganitong pagbaling mula sa pagkamuhi tungo sa pag-ibig din ang ginawa ng talatang 113; doon ang salawahan ang kinamuhian niya, dito ang pagsisinungaling mismo.

Pito ang bilang ng kabuuan, kaya maaaring ang ibig sabihin ng parirala ay ‘sa buong maghapon’ at hindi isang talaorasan. Literal itong kinuha ng Patakaran ni San Benito (kabanata 16), na sumipi sa talatang ito para sa pitong oras ng panalangin ng mga monghe sa araw at sa talatang 62 para sa panalangin sa gabi.

Ito ang iisang taludtod sa awit kung saan sa ibang tao iniuugnay ang pag-ibig sa kautusan sa halip na angkinin ito ng nagsasalita. Shalom rav ang “Dakilang kapayapaan.” Mikhshol ang ikatitisod, ang sagabal na ipinagbabawal ng Levitico 19:14 na ilagay “sa harap ng bulag.”

Sibbarti ang “umasa,” isang pandiwa para sa paghihintay nang may pananabik. Pinutol ni Jacob ang kaniyang mga pagbabasbas sa halos ganitong mga salita, “Aking hinintay ang iyong pagliligtas, Oh Panginoon” (Genesis 49:18). Ipinapares ng ikalawang kalahati ang pag-asa sa paggawa: hindi tamad na paghihintay iyon.

Patuloy na pinatutunog ng saknong ng Schin ang titik nito: shamerah nafshi, “Sinunod ng aking kaluluwa.” Dito, ang kaluluwa mismo ang tumutupad. Me'od ang “mainam,” ang pampalakas ding sumukat noon sa kaniyang dalamhati; ngayon, pag-ibig ang sinusukat nito.

Hindi pagmamayabang ang “lahat ng aking lakad ay nasa harap mo” kundi paliwanag: tinutupad niya ang mga tuntunin sapagkat walang ginagawa siyang nakalingid sa paningin ng Diyos. Ganito rin ang sinasabi ng Mga Kawikaan 5:21 tungkol sa lahat: “ang mga lakad ng tao ay nasa harap ng mga mata ng Panginoon.”

Tiqrav rinnati ang “Dumating nawa sa harap mo ang aking daing,” gamit ang qarav, ang pandiwang pinagmulan ng qorban, ang handog na inilalapit sa Diyos (Levitico 1:2). Inihaharap ang daing na parang hain. Karaniwang nangangahulugan ang rinnah ng umaalingawngaw na sigaw ng kagalakan; dito, umaalingawngaw ito sa pangangailangan.

Eksaktong kahugis ng nauna ang taludtod: dumating nawa sa harap mo ang aking pamanhik, iligtas mo ako ayon sa iyong salita. Techinnah ang “pamanhik,” pakiusap para sa lingap, mula sa chen, biyaya. Natsal ang “iligtas,” agawin mula sa panganib.

Naba ang “magbadya,” bumuhos o bumukal gaya ng batis, ang pandiwa ng Mga Awit 19:2, “Sa araw-araw ay nagbabadya ng pananalita,” at ng Mga Kawikaan 18:4, kung saan ang bukal ng karunungan ay “parang umaagos na batis.” Ipinangangako ang papuri bilang pag-apaw kapag natanggap na ang pagtuturo.

Ta'an ang pandiwa sa likod ng “Awitin,” sumagot o umawit bilang tugon. Tumutugon ang dila sa ibinigay dito. Sinasabi ng huling sugnay ang konklusyong pinagsisikapang abutin ng buong awit: lahat ng mga utos mo ay katuwiran.

Hinihiling na maging katulong ang kamay ng Diyos, le'ozreni. Bachar ang “pinili,” ang pandiwa ng talatang 30, “Aking pinili ang daan ng pagtatapat.” Halos isandaan at limampung taludtod ang lumipas, at naninindigan pa rin siya sa pinili niya.

Ta'avti, “Aking pinanabikan,” ang bihirang pandiwa ng talatang 40, at huling paggamit na ng sha'ashuim, kaaliwan. Nagtatagpo sa huling saknong ang dalawang pinakamatinding salita ng pagnanasa sa awit, nakakabit sa pagliligtas at sa kautusan.

Humihingi ng buhay upang makapagpatuloy ang papuri, na nagpapaalala sa Mga Awit 115:17: “Ang patay ay hindi pumupuri sa Panginoon.” Ang mga kahatulan, na pinag-aralan, tinupad at inibig sa loob ng isandaan at pitumpung taludtod, ay hinihiling ngayong kumilos mismo bilang mga katulong.

Oved ang “nawala,” napapahamak, ang salita para sa nawawalang hayop sa Jeremias 50:6, “Ang aking bayan ay naging gaya ng nawalang tupa.” Nasa Isaias 53:6 ang “Tayong lahat na gaya ng mga tupa ay naligaw.” Nagtatapos ang Hebreo sa lo shakhachti, ‘hindi ko kinalimutan,’ at ang nagsasalitang humanap sa Diyos sa talatang 2 ay humihiling sa huli na siya ang hanapin.