Sinusundan ng mga tanikala ang pagtanggap sa Jerusalem

Pandiwa ng pagpunit palayo ang nasa likod ng “mangakahiwalay”, ang hapdi ng pag-iwan sa matatanda ng Efeso na umiiyak sa dalampasigan ng Mileto. Isang araw na paglalayag ang pagitan ng Coos, Rodas at Patara, at ang unang panauhang maramihan ay nangangahulugang sakay ng barko ang may-akda ng Aklat ng Mga Gawa, binibilang ang mga daungan.

Sa Patara sa baybayin ng Licia ay nagpalit ng sasakyan ang pangkat. Ang barkong tuwirang patungong Fenicia ay makatatawid ng mga anim na raan at limang pung kilometro ng laot sa halip na gumapang mula daungan hanggang daungan, at nagmamadali si Pablo na makarating sa Jerusalem bago ang Pentecostes (20:16).

Ang “matanaw” ay ang paglitaw ng Chipre sa abot-tanaw. Ang pag-iwan dito “sa dakong kaliwa” ay pagdaan sa timog ng isla kung saan nagsimula ang unang paglalakbay ni Pablo (13:4). Isang abalang daungang pangkalakal ang Tiro, at ang lulan ang nagtatakda ng iskedyul.

Pandiwa ng paghahanap ang nasa likod ng “masumpungan”; kinailangang hanapin ng mga manlalakbay ang mga mananampalataya. Tugma ang iglesia sa Tiro sa 11:19, kung saan umabot sa Fenicia ang mga nangalat pagkatapos ng kamatayan ni Esteban. Tumutugma ang pitong araw sa linggong ginugol sa Troas sa 20:6.

Ang “maganap” ay simpleng natapos. Aigialos ang salita sa likod ng “baybayin”, isang patag na dalampasigan kung saan hinihila paahon ang mga bangka, at kapansin-pansin ang pagluhod, sapagka't mas madalas tumayo ang mga Judio sa pananalangin. Itinatala ng Aklat ng Mga Gawa ang ganito ring tindig sa pamamaalam sa Mileto sa 20:36.

Ang pandiwang nasa likod ng pamamaalam sa naunang talata ay nangangahulugan ding yakapin. Bumalik ang mga mananampalataya sa bahay, literal na sa kanilang sariling mga bagay, habang sumasakay ang mga manlalakbay. Tahimik na minamarkahan ng parirala ang pagkakaiba ng mga taong may bahay at ng pangkat na walang bahay.

Ang Tolemaida ay ang Aco ng Lumang Tipan (Mga Hukom 1:31), na sa kalaunan ay Acre, mga apat na pung kilometro sa timog ng Tiro. Sa hintuang ito natatapos ang paglalayag. Kahit ang maliit na bayang-daungang ito ay may mga kapatid na babatiin, at isang araw lamang ang ipinahihintulot ng kalendaryo.

Ang Cesarea ang ipinagmamalaking daungan ni Herodes na Dakila at ang luklukan ng gobernador na Romano. Huling nakita si Felipe na dumarating doon sa 8:40, marahil dalawangpung taon na ang nakararaan. Siya ay “isa sa pito” ng 6:5, na ang kasamang si Esteban ay namatay habang iniingatan ng binatang si Saulo ang mga damit.

Ang apat na dalagang nanghuhula ay tumutupad, sa iisang sambahayan, sa linya ni Joel na sinipi ni Pedro sa Pentecostes, na manghuhula ang mga anak na babae (2:17). Naalaala ng mga sinaunang manunulat ng iglesia na iningatan ni Eusebio na nanirahan sa bandang huli ang mga anak ni Felipe sa Hierapolis sa Asia at pinahalagahan bilang mga mapagkukunan tungkol sa unang salinlahi.

Dumating si Pablo nang maaga kaya nakapanatili siya nang ilang araw sa Cesarea. Ipinakilala si Agabo bilang isang propeta na parang bago, bagaman inihula na niya ang kagutom sa 11:28. Tumpak ang pagdating “na galing sa Judea” kahit nasa Judea ang Cesarea, sapagka't nasa kaburulan sa itaas ang Jerusalem.

Ang pamigkis ay isang mahabang telang ibinabalot sa baywang, kadalasang ginagamit na lalagyan ng salapi. Isinasadula ni Agabo ang kaniyang mensahe gaya ng paglakad ni Isaias na nakahubad (Isaias 20) at ng pagbabaon ni Jeremias ng isang pamigkis na lino (Jeremias 13). Ang lumang pormulang ganito ang sabi ng Panginoon ay naging “Ganito ang sabi ng Espiritu Santo”.

Kasama ang manunulat sa “kami”. Inaamin ng may-akda ng Aklat ng Mga Gawa na siya man ay namanhik kay Pablo na huwag nang umahon, at hindi niya inaayos ang sarili niyang pagtutol sa pagbabalik-tanaw.

Pandiwa ng pagdurog sa mga piraso ang nasa likod ng “dinudurog ang aking puso”, gaya ng pagpukpok sa labada sa isang bato. Sinasaktan siya ng pagtangis, hindi binabago. Ang “pangalan ng Panginoong Jesus” ay ang pariralang dahilan ng pagpalo sa mga apostol sa 5:40-41.

Inaalingawngaw ng “Mangyari ang kalooban ng Panginoon” ang Getsemani gaya ng itinala mismo ni Lucas, na huwag ang kalooban ni Jesus kundi ang sa Ama ang mangyari (Lucas 22:42). Ang mga kaibigang hindi nanalo sa pagtatalo ay ibinabalik ang bagay sa Isang kanilang pinagsasaluhan.

Maaaring mangahulugan ang Griego sa likod ng “binuhat namin ang aming daladalahan” na nag-impake sila o nagsiya pa ng mga hayop. Mga isang daan at limang kilometro mula Cesarea hanggang Jerusalem at pag-akyat na mga pitong daan at limang pung metro, kaya laging “nagsiahon” ang pandiwa.

Ang “isa sa mga kaunaunahang alagad” ay mula pa sa simula, marahil mula pa sa Pentecostes. Griegong pangalan ang Mnason, isang Judiong taga Chipre na kayang patuluyin ang isang pangkat na kasama ang mga di tuling Gentil gaya ni Trofimo. Inilalagay ng isang sinaunang teksto ang kaniyang bahay sa isang nayon sa daan, isang hintuan sa kalagitnaan.

Ito ang ikalimang pagdalaw ni Pablo sa Jerusalem sa Aklat ng Mga Gawa mula nang siya'y magbalik-loob (9:26; 11:30; 15:4; 18:22). Unang itinala ang pagsalubong at walang pasubali: tinanggap sila ng mga kapatid na may kagalakan.

Si Santiago ay ang kapatid ng Panginoon, malinaw nang nangungunang tao sa Jerusalem, at walang apostol na binanggit. Pagkatapos ng talatang ito ay nawawala ang “kami” at hindi bumabalik hanggang maglayag ang barko patungong Italia sa 27:1.

Literal na isa-isa ang “isaisang”, isang ulat na nakadetalye. Dumating si Pablo na may dalang abuloy mula sa mga iglesia ng Gentil para sa mga dukha ng Jerusalem (Mga Taga-Roma 15:25-26; 1 Mga Taga-Corinto 16:1-4), gayon ma'y halos tahimik tungkol dito ang Aklat ng Mga Gawa, binabanggit lamang ang mga limos sa bandang huli sa 24:17.

Myriades ang salita sa likod ng “libo-libo”, literal na sampu-sampung libo. Zelotai ang salita sa likod ng “masisikap”, ang salitang pangalan din ng mga militanteng Zelote; ang diwa nito ay nag-aalab na debosyon. Tinawag ng matatanda si Pablo na “kapatid” bago nila iharap ang suliranin, at pinuri nila ang Dios bago sila magsalita tungkol dito.

Katechethesan ang pandiwa sa likod ng “nabalitaan”, tinuruan sila, ugat ng katekismo: paulit-ulit na itinuro sa kanila ang sabi-sabi. Tungkol ito sa mga Judiong naninirahan sa gitna ng mga Gentil, hindi sa mga Gentil na nagbalik-loob. Sa katunayan ay tinuli ni Pablo si Timoteo, na Judia ang ina (16:3).

Ang “Ano nga baga ito?” ay nangangahulugang ano kung gayon ang dapat gawin. Ipinapalagay ng matatanda na hindi maililihim ang pagdating ni Pablo. Walang linya tungkol sa pagtitipon ng karamihan sa ilang manuskrito, at ang tanging basa ay tiyak na mababalitaan nilang dumating ka, gaya ng nakalimbag dito.

Malamang na tinatapos ng apat na lalake ang panata ng pagka-Nazareo (Mga Bilang 6), na nagtatapos sa pag-ahit ng ulo at sa isang hanay ng mga handog sa templo. Handa na ang mga lalake at ang plano ng matatanda bago pa dumating si Pablo.

Ang “pagbayaran mo ang kanilang magugugol” ay sagutin ang kanilang gastos. Bawat Nazareo ay may utang na isang korderong lalake, isang korderong babae at isang tupang lalake, kasama ang mga handog na harina at inumin (Mga Bilang 6:14-15), kaya ang apat na lalake ay labingdalawang hayop. Sinasabi ni Josefo na binayaran ni Herodes Agripa I ang pag-ahit ng mga Nazareo upang makuha ang mabuting loob ng bayan.

Ang apat na pag-iwas ay ang nasa sulat ng kapulungan, sa ayos ng 15:29. Naroon si Pablo sa kapulungang iyon, kaya ang paalaala ay pangunahing para sa ibang nakikinig; ibig ng matatanda na maging malinaw na ang anomang hinihingi kay Pablo ay hindi hinihingi sa mga mananampalatayang Gentil.

Itinuturing na marumi ang Judiong bumabalik mula sa mga lupain ng Gentil at nangangailangan ng pitong araw na paglilinis, may pagwiwisik sa ikatlo at ikapitong araw (Mga Bilang 19:12). Ang “isinasaysay” ay pagbibigay-alam: sinasabi ni Pablo sa mga saserdote kung kailan matatapos ang mga panata upang maitakda ang mga handog.

Ang pitong araw ay ang panahon ng paglilinis sa talatang 26. Hindi sa mga mananampalataya ng Jerusalem nanggaling ang gulo kundi sa mga Judiong taga Asia, mga peregrino para sa Pentecostes mula sa lalawigang ginugulan ni Pablo ng tatlong taon sa Efeso. Kilala nila ang kaniyang mukha.

Ang “Mga lalaking taga Israel, magsitulong kayo” ay sigaw ng paghingi ng saklolo laban sa isang krimeng nagaganap. Isang batong halang ang nakapaligid sa mga panloob na looban, may mga paunawa sa Griego at Latin na nagbabawal sa sinomang dayuhan na pumasok sa parusang kamatayan; dalawa sa mga inskripsiyong iyon ang natagpuan, ang isa noong 1871.

Dito ay ipinaliliwanag ng Aklat ng Mga Gawa sa sarili nitong tinig ang pagkakamali ng karamihan. Kilala na sa sariling bayan ng mga panauhing taga Efeso si Trofimo na taga Asia (20:4), kaya nga nakilala nila siya sa lansangan. Lilitaw muli siya, naiwang may sakit sa Mileto, sa 2 Timoteo 4:20.

Ang mga pintong inilapat ay ang mga pintuan sa pagitan ng panlabas na looban at ng panloob na santuwaryo, isinara ng bantay ng templo, marahil upang huwag madungisan ng isang pagpatay ang dakong banal. Ito ang huling pagkakataong nasa loob ng templo si Pablo sa Aklat ng Mga Gawa.

Chiliarch ang “pangulong kapitan”, pinuno ng isang libo, dito ay ng kohorteng nakatalaga sa kuta ng Antonia sa hilagang-kanlurang sulok ng templo. Umakyat sa kaniya ang balita, sapagka't nakatanaw ang kuta sa mga looban. Ang kaniyang pangalan, Claudio Lisias, ay maghihintay hanggang 23:26.

Ang mga senturion na maramihan ay nangangahulugang hindi bababa sa dalawang pulutong, marahil dalawang daang lalake. Tugma ang “sumagasa” sa mga hagdang pababa mula sa Antonia tungo sa mga portiko ng templo. Ang pagkakita lamang sa mga kawal ang nagpatigil sa paghampas na sinimulan ng karamihan.

Malamang na iginapos si Pablo ng dalawang tanikala sa isang kawal sa bawat tabi, gaya ng pagkakabantay kay Pedro sa 12:6. Natupad na sa balangkas ang isinadulang hula ni Agabo: nakagapos sa Jerusalem, at nasa kamay ng mga Gentil. Gumapos muna ang pinuno at saka nagtanong.

Parembole ang salita sa likod ng “kuta”, ang kuwartel ng kuta ng Antonia. Hindi maunawa ng pinuno ang katotohanan dahil sa “kaguluhan”, thorubos, ang salita para sa gulo sa Efeso sa 20:1 at sa kaguluhang nagpahugas kay Pilato ng kaniyang mga kamay sa Mateo 27:24.

Inilalarawan ni Josefo ang mga hagdang pababa mula sa Antonia hanggang sa mga bubungan ng mga portiko ng templo. Napakatindi ng tulak ng mandurumog kaya binuhat ng mga kawal si Pablo at dinala paakyat.

Ang “Alisin siya” ay ang sigaw ng karamihan laban kay Jesus sa harap ni Pilato sa Lucas 23:18. Babalik ang ganito ring sigaw kapag binanggit ni Pablo ang mga Gentil sa 22:22.

Magalang at mahusay na Griego ang ipinangusap ni Pablo sa pinuno, at iyon lamang ay sapat upang guluhin ang mga akala ng opisyal. Literal na marunong ka baga ng Griego ang tanong, na parang hindi tugma ang edukadong dila sa bilanggong akala niyang hawak niya.

Isinasalaysay ni Josefo ang isang propetang Egipcio na nanguna sa isang karamihan sa Bundok ng mga Olivo, nangangakong babagsak ang mga pader ng Jerusalem; tinalo sila ng gobernador na si Felix at naglaho ang Egipcio. Sikarioi ang salita sa likod ng “Mamamatay-tao”, ang mga lalaking may punyal na sumasaksak sa mga kalaban sa gitna ng karamihan sa pista. Tatlong pung libong tagasunod ang sabi ni Josefo; apat na libo ang sabi ng pinuno.

Ang “hindi kakaunti ang kahalagahan” ay pagmamaliit na ang ibig sabihin ay napakatanyag. Lungsod ng karunungan ang Tarso na itinapat ng heograpong si Estrabon sa Atenas at Alejandria sa pagkatuto. Ang kaniyang pagkamamamayan sa lungsod ang binabanggit ni Pablo rito, at itinatabi muna ang pagkamamamayang Romano.

Malamang na Aramaico ang tinutukoy ng “wikang Hebreo”, ang pang-araw-araw na pananalita sa Judea. Humudyat si Pablo ng kamay gaya ng ginawa niya sa sinagoga sa Antioquia ng Pisidia (13:16). Nagtatapos ang kabanata sa “na sinasabi,” isang kuwit, pumapasok ang paghahati ng talata sa mismong pagbuka niya ng bibig.