Patuloy na binibigkas ang ipinagbabawal na pangalan

Ang “puno sa templo” ay ang sagan, ang saserdoteng pangalawa sa ranggo sa dakilang saserdote, na namumuno sa mga Levitang bantay ng templo. Ito ang unang paglitaw ng mga Saduceo sa Aklat ng Mga Gawa: ang aristokrasya ng mga saserdote, na naniniwalang walang pagkabuhay na maguli (Lucas 20:27; Mga Gawa 23:8).

Diaponeomai ang pandiwa sa likod ng “nangabagabag”, ang mapagod at lubos na mainis, ang salitang ginamit sa pagkayamot ni Pablo sa aliping babaing manghuhula (16:18). Ang ituro ang pagkabuhay na maguli sa pangalan ni Jesus ay pagharap ng isang taong muling nabuhay bilang patunay ng mismong aral na itinatanggi ng mga Saduceo.

Gabi na nga, lampas na ang ikasiyam na oras ng pananalangin at isang mahabang talumpati. Hinihingi ng mga huling tuntunin ng Mishnah na dinggin sa araw ang mga usaping may parusang kamatayan, at tugma sa kaugaliang iyon ang isang gabing pagkakakulong bago ang pulong sa umaga. Teresis ang salita sa likod ng pagbilanggo, ibig sabihi'y pag-iingat o pagbabantay.

Andres ang salita sa likod ng “mga lalake”, mga lalaki talaga, kaya maaaring mga lalaki lamang ang binilang, gaya sa pagpapakain sa limang libo (Lucas 9:14), o maaaring ito ang kabuoang bilang ng mga mananampalataya hanggang sa puntong iyon. Alinman doon, napapaligiran ng paglago ang pagdakip: dinakip sila sa gabi, at limang libo na pagbalik ng salaysay.

Mga pinuno, mga matanda at mga eskriba ang tatlong pangkat na bumubuo sa sanggunian, na ayon sa Mishnah ay may pitong pu't isang kasapi. Ang mga pangkat ding ito ang binanggit ni Jesus nang ihula niyang itatakuwil ang Anak ng tao ng mga matanda, ng mga pangulong saserdote at ng mga eskriba (Lucas 9:22).

Ang “Juan” ay maaaring si Jonatan na anak ni Anas, na naging dakilang saserdote pagkatapos ni Caifas noong AD 36, at Jonatan nga ang basa ng Codex Bezae. Wala nang ibang alam tungkol kay Alejandro. Parang isang sanggunian ng pamilya ang listahan, at iyon mismo ang kinahinatnan ng pagkadakilang saserdote noong panahong iyon.

Inilalarawan ng Mishnah ang sanggunian na nakaupo nang pakalahating bilog upang makita ng mga kasapi ang isa't isa, at nakatayo sa harap nila ang nililitis. Sa Griego, nagtatapos ang tanong sa isang diniinang kayo: mga taong gaya ninyo. Halos ganito rin ang tanong ng mga pinuno ng templo kay Jesus noon, kung sa anong kapamahalaan niya ginagawa ang mga bagay na ito (Lucas 20:2).

Sinabi ni Jesus sa mga alagad na kapag iniharap sila sa mga pinuno, tuturuan sila ng Espiritu Santo sa oras ding iyon ng nararapat nilang sabihin (Lucas 12:11-12). Aoristo ang “puspos”, kaya ang inilalarawan ay isang bagong pagpupuspos para sa oras na ito, hindi lamang ang nananatiling kaloob ng Pentecostes.

Anakrino ang pandiwa sa likod ng “sinisiyasat”, ang termino para sa paunang imbestigasyong panghukuman. Euergesia ang salita sa likod ng “mabuting gawa”, ang salitang pambayan para sa pampublikong kagandahang-loob; ibig ng mga hari at patron na tawagin silang euergetai, mga tagapagpala (Lucas 22:25). Sozo, iligtas, ang pandiwa sa likod ng “gumaling”, at inihahanda nito ang kasunod: naligtas ang tao, at ganoon din matatagpuan ang kaligtasan.

Ang huwaran ng pinatay ninyo at binuhay ng Dios ay nasa bawat talumpati ng mga apostol hanggang ngayon (2:23-24; 3:15), at babalik ito sa 5:30 at 10:39-40. Hygies ang salita sa likod ng “walang sakit”, buo at malusog, at ang taong inilalarawan nito ay nakatayo sa silid habang sinasabi ito ni Pedro.

Sa Mga Awit 118:22, ang mga nagtayo ng bahay ang tumakuwil; ginawa itong “ninyong mga nagtayo ng bahay” ni Pedro. Hindi ang pandiwa ng awit ang ginamit niya kundi exoutheneo, ituring na walang halaga, ang salitang ginamit ni Lucas nang hamakin si Jesus ni Herodes at ng kaniyang mga kawal (Lucas 23:11). Itinatakda ang pagtakuwil sa isang tiyak na umaga.

Dinadampot ng “kaligtasan” at “ikaligtas” ang pagpapagaling sa talatang 9: iisang pamilya ng salitang Griego ang sumasaklaw sa pagpapagaling at sa pagsagip. Sa daigdig ng Roma, ang titulong soter, tagapagligtas, ay ibinibigay sa mga emperador, at pinupuri ng isang inskripsiyon mula sa Priene si Augusto bilang tagapagligtas na isinugo upang wakasan ang digmaan. Laban sa ganitong likuran maririnig ang pahayag na ito.

Idiotai ang Griego sa likod ng “mga mangmang”, mga karaniwang tao o mga walang katungkulan, ang salitang sa kalaunan ay nagbunga ng salitang idiot sa Ingles; agrammatoi naman ang “walang pinagaralan”, walang pormal na pagsasanay sa Kautusan. Ang “nangapagkilala” ay nakilala sila, marahil mula sa mga looban ng templo o sa looban ng dakilang saserdote noong gabi ng pagdakip.

Anteipein ang pandiwa sa likod ng “maitutol”, ang pandiwa sa pangako ni Jesus na bibigyan niya sila ng bibig at karunungan na hindi matututulan ni malalabanan ng lahat nilang kaaway (Lucas 21:15). Tinutupad ang pangako sa loob ng isang hukuman, habang nakatayo sa tabi ng mga nililitis ang isang tahimik na saksi.

Nag-uusap ang sanggunian habang pinalabas ang mga nililitis, ngunit iniuulat pa rin ng Aklat ng Mga Gawa ang kanilang sinabi. May nagsalaysay nito pagkatapos; banggit ng aklat sa bandang huli ang napakaraming saserdoteng sumampalataya (6:7) at ang isang Fariseo sa sanggunian na nagsalita (5:34). Hinuha lamang kung saan nanggaling ang ulat.

Ang “Anong gagawin natin” ay ang tanong din ng karamihan sa Pentecostes (2:37), ngunit kabaligtaran ang layon: ibig tumugon ng karamihan, ibig namang pigilan ito ng sanggunian. Gnoston semeion ang Griego sa likod ng “himalang hayag”, isang tandang kilala, at inaamin ng mga pinuno nang palihim ang hindi nila aaminin sa madla.

Dinodoble ng ilang huling manuskrito ang pandiwa, balaan sila ng pagbabala, isang paraang Hebreo ng pagdiin sa isang utos; minsan lamang ito sa pinakamatatandang manuskrito, gaya ng nakalimbag dito. Hindi kailanman binibigkas ng sanggunian ang pangalan; ang sinasabi nila ay “pangalang ito”, gaya ng muling gagawin ng dakilang saserdote sa 5:28.

Katholou ang salita sa likod ng “sa anomang paraan”, nang lubusan, at dito lamang lumilitaw sa Bagong Tipan; mula sa pariralang ding iyon, kath' holou, sa kabuoan, nanggaling ang salitang katoliko. Saklaw ng pagbabawal ang pagsasalita at ang pagtuturo, ang pribadong pag-uusap at ang hayag na pagtuturo.

Matagal nang inihahambing ng mga mambabasa si Socrates sa harap ng kaniyang mga hukom sa Atenas, nang sabihin niyang susundin niya ang diyos sa halip na sila (Platon, Apolohiya 29d). Ibinabalik ni Pedro ang hatol sa kaniyang mga hukom sa pamamagitan ng “inyong hatulan”, kaya sila ang kailangang magpasiya tungkol sa sarili nilang kapamahalaan sa harap ng Dios.

Dobleng negatibo ang Griego: hindi namin kaya ang hindi magsalita. Ganitong pagpipilit din ang inilarawan ni Jeremias nang subukan niyang manahimik: ang salita ay naging parang apoy na nag-aalab sa kaniyang puso, nakukulong sa kaniyang mga buto (Jeremias 20:9). Ang nakita at narinig ang katangian ng saksi sa 1:21-22.

Naiipit ang mga pinuno sa pananaw ng madla, gaya rin noong kay Jesus, nang matakot sila sa bayan (Lucas 20:19; 22:2). Prosapeileo ang pandiwa sa likod ng “mapagbalaan”, pagdaragdag ng pagbabala sa mga naibigay na. Samantala, niluluwalhati ng bayan ang Dios dahil sa mismong bagay na pinipigilan ng mga pinuno.

Ibig ng Aklat ng Mga Gawa na ibigay kung gaano katagal ang isang karamdaman: walong taong nakaratay si Eneas (9:33), labingwalong taong nakayuko ang babae sa Lucas 13:11. Ang “himala ng pagpapagaling” ay literal na tanda ng pagpapagaling, ang paggaling na binabasa bilang tandang nakaturo sa lampas sa sarili nito.

Hoi idioi ang Griego sa likod ng “kanilang mga kasamahan”, ang sarili nilang mga tao, ang pamayanan ng mga mananampalataya bilang isang hiwalay na pangkat. Maramihan ang “mga pangulong saserdote” sapagka't saklaw ng titulo ang mga dating dakilang saserdote at ang matatandang lalaki ng mga nangungunang angkan ng saserdote, hindi lamang ang nanunungkulan.

Despotes ang tawag nila sa Dios, ang Panginoong may ganap na kapangyarihan, ang salitang ginagamit ng alipin para sa kaniyang may-ari at ng matandang si Simeon sa templo nang hilingin niyang payaonin na ang kaniyang lingkod (Lucas 2:29). Inaalingawngaw ng pormula ng paglikha ang Exodo 20:11 at Mga Awit 146:6.

Isa ang Griego ng talatang ito sa pinakamagulong pangungusap sa Bagong Tipan, pinagpapatong ang “sa pamamagitan ng Espiritu Santo”, ang bibig ni David at ang “iyong lingkod” sa paraang nahirapang kopyahin ng mga eskriba. Phryasso ang pandiwa sa likod ng “nangagalit”, ang pagsinghal ng kabayong hindi mapakali. Walang pamagat sa Hebreo ang Mga Awit 2; ang mga mananampalataya ang nag-uugnay nito kay David.

Ang “kaniyang Pinahiran” ay christos sa Griego, ang hinirang sa Mga Awit 2:2. Awit ng pagpuputong ng korona ang Mga Awit 2, na may utos na nagsasabing ikaw ay aking Anak, ngayon ay ipinanganak kita, na ilalapat ni Pablo sa pagkabuhay na maguli sa 13:33.

Kasama sa pinakamahuhusay na manuskrito ang “sa bayang ito”, at nakalimbag din dito, bagaman wala ito sa ilang mga huling teksto. Si Lucas lamang ang nagtatala ng bahagi ni Herodes sa paglilitis, at na naging magkaibigan sina Herodes at Pilato nang araw na iyon (Lucas 23:6-12). Ang mga hari at pinuno ng awit ay nagiging dalawang taong may pangalan.

Proorizo ang pandiwa sa likod ng “naitakda na”, ang pagguhit ng hangganan nang patiuna, ang salitang ginamit ni Pablo para sa pagtatalaga nang una sa Mga Taga-Roma 8:29. Pinagpapares ng “iyong kamay at ng iyong pasiya” ang kapangyarihan at ang layunin, at ang kamay ang tuwirang humahantong sa hiling sa talatang 30.

Inaalingawngaw ng panalangin si Haring Ezechias, na naglatag ng nagbabantang sulat ni Senaquerib sa harap ng Panginoon at nanalanging imulat ng Panginoon ang kaniyang mga mata at tumingin (2 Mga Hari 19:14-16). Pagliligtas ang hiningi ni Ezechias; katapangan naman ang hinihingi ng mga ito. Douloi, mga alipin, ang tawag nila sa sarili, mga alipin ng despotes na kanilang tinawag sa talatang 24.

Wika ng exodo ang “iniuunat ang iyong kamay”, nang kumilos ang Dios sa pamamagitan ng unat na bisig at ng mga tanda at mga kababalaghan (Exodo 6:6; Deuteronomio 4:34). Hinihiling ng mga mananampalataya na gawin muli ng Dios, sa pangalan ni Jesus, ang ginawa niya sa pamamagitan ni Moises.

Tanda ng presensiya ng Dios ang pagyanig sa Sinai, kung saan ang buong bundok ay nayanig nang malakas (Exodo 19:18), at sa pangitain ni Isaias ay nangatinag ang mga haligi ng pintuan sa tinig (Isaias 6:4). Sa 16:26 ay yayanigin ng Aklat ng Mga Gawa ang isang bilangguan sa Filipos. Ang iniuulat na bunga ay pananalita lamang.

Nang tanungin si Aristoteles kung ano ang kaibigan, sinasabing ang sagot niya ay isang kaluluwang nananahan sa dalawang katawan, at maririnig ng mga mambabasang Griego ang huwarang iyon sa pagkakaisa ng puso at kaluluwa. Plethos ang salita sa likod ng “karamihan”, na sa Aklat ng Mga Gawa ay nagiging termino para sa buong kapulungan ng mga mananampalataya (6:2; 15:12).

Apodidomi ang pandiwa sa likod ng “pinatotohanan”, ibalik o ibayad ang utang, sa anyong imperpekto: patuloy nilang ibinibigay ang kanilang patotoo na parang pagbabayad ng utang. Ang “dakilang biyaya ang sumasa kanilang lahat” ay maaaring tumukoy sa lingap ng Dios o sa mabuting loob ng bayan, gaya sa 2:47; nagkakahati ang mga komentarista.

Inilalarawan ng mga Balumbon sa Dagat na Patay ang isang pamayanang ang mga kasapi ay kinakailangang ibigay ang kanilang ari-arian sa isang tagapangasiwa pagpasok nila (Tuntunin ng Pamayanan 6). Mas maluwag ang inilalarawan ng Aklat ng Mga Gawa: nagbebenta ang mga may-ari habang may pangangailangan. Sasabihin ni Pedro sa 5:4 na nanatiling kay Ananias ang lupa kung ibig niyang itago.

Ang paglalagay ng anoman sa paanan ng isang tao ay kilos ng pagpapaubaya nito sa kaniyang kapamahalaan. Lumilitaw muli ang kilos na ito sa pagbato kay Esteban, nang ilagay ng mga saksi ang kanilang mga damit sa paanan ng isang binatang nagngangalang Saulo (7:58). Imperpekto ulit ang pamamahagi, isang patuloy na gawain.

Ang paliwanag ng Griego sa pangalan ni Bernabe ay huios parakleseos, salitang sumasaklaw sa pang-aaliw at sa pangangaral na nagpapalakas ng loob; “Anak ng pangangaral” ang salin dito. Pinalaisipan nito ang mga iskolar, sapagka't walang malinaw na salitang Aramaico na tumutugma sa nabas; marami ang nagmumungkahi ng bar nebu'ah, anak ng hula. Malaki ang pamayanang Judio sa Chipre, at dalawang ulit siyang babalik doon (13:4; 15:39).

Walang ibinigay na manang lupain sa lipi ng mga Levita ayon sa Kautusan (Mga Bilang 18:20; Deuteronomio 10:9), ngunit sa panahong ito ay matagal nang hindi sinusunod ang tuntuning iyon; si Jeremias, isang saserdote, ay bumili ng bukid ng kaniyang pinsan sa Anatot (Jeremias 32:7-9). Hindi sinasabi kung ang bukid na ito ay nasa Chipre o nasa Judea.