Mga hangganan ng Juda, mga bukal ni Acsa, at natitirang mga taga-Jerusalem

Inilalarawan muna at pinakamahaba ang kapalaran ng Juda, anim na pu't tatlong talata kumpara sa iilan para sa ibang lipi. Sa ilang ng Zin namatay si Miriam at doon nakipagtalo ang bayan sa Meriba (Mga Bilang 20:1–13), kaya dumaraan ang timog na gilid ng Juda sa dakong naiwala ni Moises ang kaniyang pagpasok sa lupain.

Ang “dagat-dagatan” ay lashon sa Hebreo, isang dila, ang salita ring ginamit sa dila na ginto na itinago ni Achan (7:21). Nagsisimula ang hangganan sa dila ng tubig sa timog na dulo ng Dagat na Alat, kung saan lumilihis ang baybayin.

Ang pagsampa sa Acrabim ay ang paahon ng mga alakdan, isang daanang paakyat mula sa Araba (Mga Hukom 1:36). Ang “paliko” ay paglibot o paggawa ng ikot. Lumiliko ang guhit patimog upang isama ang Cades-barnea.

Ang “batis ng Egipto” ay ang Wadi el-Arish, isang batis na pana-panahon, hindi ang Nilo. Biglang sinasabi ng talata, “ito ang magiging inyong hangganang timugan”, na kinakausap ang mambabasa, sapagka't inuulit nito ang mga salita ng Dios kay Moises sa Mga Bilang 34:3–5, kung saan unang inilatag ang hangganang ito sa timog.

Ang Dagat na Alat ang buong hangganan sa silangan. Bumabalik ang “dagat-dagatan”, lashon, dila, sa hilagang dulo, kung saan pumapasok ang Jordan sa dagat, kaya iisang salita ang nagmamarka sa magkabilang dulo ng silangang panig ng Juda.

Ang Beth-hogla ay nangangahulugang bahay ng perdiz; Hogla rin ang pangalan ng isa sa mga anak na babae ni Salphaad (Mga Bilang 26:33). Ang bato ni Bohan, hinlalaki, na anak ni Ruben, ay palatandaan sa kanluran ng Jordan na hindi naitala ang pinagmulan; ang pangalan lamang nito ang natira, dito at sa 18:17.

Ang Adumin, mga pulang dako, ay ang daanan ng pulang bato sa daang paakyat mula sa Jerico hanggang Jerusalem, ang daan ng manlalakbay na nahulog sa kamay ng mga tulisan (Lucas 10:30). Ang En-rogel, isang bukal sa ibaba ng Jerusalem, ang pinagdausan ni Adonias nang lumaon ng kaniyang piging upang angkinin ang trono (1 Mga Hari 1:9).

Ang libis ng anak ni Hinnom ay naging kilala sa paghahain ng mga bata sa ilalim ng mga huling hari ng Juda (2 Mga Hari 23:10; Jeremias 7:31), at ang pangalan nito, Ge-hinnom, ay naging Gehenna. Sa libis ng Rephaim, ang libis ng mga higante, dalawang ulit tinalo ni David ang mga Filisteo (2 Samuel 5:18–25).

Madalas ilagay ang bukal ng tubig ng Nephtoa sa Lifta, sa kanluran lamang ng Jerusalem. Ang Baala, ang mas matandang pangalan ng Chiriath-jearim, ay nagpapahiwatig ng isang sinaunang dambana ni Baal; tinatawag ito ng 2 Samuel 6:2 na Baala ng Juda, ang dakong pinagkunan ni David ng kaban.

Ang bundok ng Seir dito ay isang tagaytay sa kanluran ng Jerusalem, hindi ang kabundukan ng Edom. Ang Beth-semes, bahay ng araw, ay kung saan ibinalik ng mga baka ng mga Filisteo ang kaban na nakasakay sa karo (1 Samuel 6:12). Ang Timna ang bayan kung saan nakita ni Samson ang isang babaeng Filistea na ibig niyang mapangasawa (Mga Hukom 14:1).

Ang Jabneel ay naging Jabneh nang lumaon, ang Jamnia ng panahong Griego at Romano, kung saan muling nagtipon ang mga rabbi matapos mawasak ang templo noong 70 AD. Umaabot ang hangganan sa dagat malapit doon, sa hilaga ng lupain ng mga Filisteo, at nasa guhit nito ang Ecron.

Sumasara ang ikot sa pagkakasunod na timog, silangan, hilaga, kanluran. Sa totoo, sa mga Filisteo ang baybayin sa kanluran (13:3), at ang “malaking dagat” ay higit na pag-angkin kaysa paghawak. Ang huling mga salita, “ayon sa kanilang mga angkan”, ang nagbabalangkas sa buong sukat bilang kaloob sa mga pamilya.

Ang “Arba na ama ni Anac” ay nagbibigay ng tatlong salinlahi: si Arba, ang anak niyang si Anac, at ang mga anak ni Anac sa susunod na talata. Ipinangalan ang lungsod sa lolo ng mga lalaking itinaboy ni Caleb. Iniuugat ang kaloob sa “utos ng Panginoon kay Josue”.

Sina Sesai, Aiman at Talmai ay ang mismong tatlong pangalang nakita ng mga tiktik sa Hebron sa Mga Bilang 13:22, apat na pu't limang taon bago nito. Ang mga lalaking tumakot sa sangpung tiktik ay itinaboy ng nag-iisang tiktik na hindi natakot. Sa Mga Hukom 1:10, sa lipi ng Juda iniuukol ang gawang ito.

Pinagtatalunan pa rin ang kinaroroonan ng Debir: iminungkahi ng arkeologong si W. F. Albright ang Tell Beit Mirsim, at marami ngayon ang pumapabor sa Khirbet Rabud, sa timog-kanluran ng Hebron. Halos salita sa salitang isinasalaysay muli ang pangyayari sa Mga Hukom 1:11–15.

Kilalang kaugalian ang pag-aalok ng anak na babae sa lalaking makasasakop ng lungsod o makapapatay ng kaaway. Ganito rin ang ipinangako ni Saul sa sinomang papatay kay Goliath, na ibibigay niya ang kaniyang anak na babae (1 Samuel 17:25). Si Axa ay gantimpala muna bago siya maging isang nagsasalita.

Maaaring basahin sa dalawang paraan ang “anak ni Cenez, na kapatid ni Caleb”: si Othoniel ay nakababatang kapatid ni Caleb, o pamangkin niya, anak ng isang kapatid na nagngangalang Cenez. Idinagdag ng Mga Hukom 1:13 na siya ang nakababatang kapatid ni Caleb. Alinman, sa loob ng sariling pamilya nag-asawa si Axa.

Dito, si Axa ang kumilos kay Othoniel na humingi; binabaligtad ito ng Griegong salin, siya ang kumilos sa kaniya. Ang “bumaba” ay salin ng tsanach, isang bihirang pandiwa na ginamit din sa tulos ng tolda ni Jael na tumagos hanggang sa lupa (Mga Hukom 4:21). Bumaba rin si Rebeca sa kaniyang kamelyo nang salubungin si Isaac (Genesis 24:64).

Ang “Pagpalain mo ako” ay paghingi ng kaloob, gaya nang pilitin ni Jacob si Esau na tanggapin ang kaniyang pagpapala, ang kaniyang regalo (Genesis 33:11). Ang “mga bukal” ay gullot, mga palanggana o tipunan ng tubig, mula sa salita para sa mangkok, gaya ng gintong mangkok na mababasag sa Mangangaral 12:6. Walang gaanong halaga ang tuyong bukid sa Timugan kung wala ang mga ito.

Ang sumusunod na listahan ay nakaayos ayon sa mga distrito, bawa't isa'y isinasara sa bilang ng mga bayan “pati ng mga nayon ng mga yaon”. Maraming iskolar ang nag-iisip na sumasalamin ang mga distritong ito sa mga pagkakahating pampangasiwaan ng kaharian ng Juda nang lumaon, isang mungkahi tungkol sa pinagmulan ng listahan na hindi sinasabi ng teksto.

Ang Cabseel ang bayan ni Benaias na anak ni Joiada, ang kampeon ni David na pumatay ng leon sa isang hukay sa araw na may niyebe (2 Samuel 23:20). Nagsisimula ang listahan sa dulong timog, “sa dako ng hangganan ng Edom”.

Maaaring may kaugnayan ang Cina sa mga Cineo, na nanirahan sa Timugan malapit sa Arad (Mga Hukom 1:16), bagaman hinuha lamang mula sa pangalan ang ugnayang iyon. Walang ibang nalalaman tungkol sa Dimona at Adada; maraming pangalan sa mga listahang ito ang hindi na lumilitaw saanman.

Ang Cedes at Asor dito ay mga bayan sa timog, iba sa Hasor ni Jabin sa hilaga at sa Chedes sa Galilea. Umuulit ang iisang pangalan ng dako sa buong lupain, kaya kung minsan ay nagdaragdag ang mga listahan ng paliwanag upang makilala ang isa sa isa.

Isa sa timog ang Ziph na ito, iba sa Ziph ng talatang 55, na malapit doon nagtago si David at ang mga taga roon ay nagkanulo sa kaniya kay Saul (1 Samuel 23:19). Maaaring ang Telem ay ang Telaim kung saan tinipon ni Saul ang kaniyang hukbo laban sa Amalek (1 Samuel 15:4).

Ang Cherioth, o Cherioth-hesron, ay isa sa mga dakong iminumungkahi para sa pangalang Iscariote, na madalas ipaliwanag bilang lalake ng Cherioth. Ipinakikita ng “na siya ring Asor” na ipinaliliwanag ng listahan ang sarili, at nagbibigay ng mas matanda o kahaliling pangalan.

Ibinigay nang lumaon ang Molada sa Simeon (19:2), na ang mga bayan ay nasa loob ng lupain ng Juda, at muling tinirhan ito ng mga bumalik mula sa pagkabihag (Nehemias 11:26). Maaaring ang kahulugan ng pangalan nito ay kapanganakan o lahi.

Maraming pangalan sa timog ang nagsisimula sa Hasar, chatser, isang bakuran: mga pamayanan ito ng mga kulungang may pader para sa mga kawan. Ang Beth-pelet, bahay ng pagtakas, ay muling tinirhan din pagkatapos ng pagkabihag (Nehemias 11:26).

Pinangalanan ang Beer-seba ayon sa sumpaan at mga balon nina Abraham at Abimelech (Genesis 21:31), at naging kasabihang sukat ng Israel ang mula sa Dan hanggang sa Beer-seba (Mga Hukom 20:1). Binabasa ng Griego ang Bizotia bilang at ang mga nayon niyaon, isang maliit na kaibahan ng mga eskriba.

Bayan sa timog ang Baala rito, tinatawag na Bala sa listahan ng Simeon (19:3), hindi ang Baala ng talatang 9. Ang Esem ay napupunta rin sa Simeon (19:3; 1 Mga Cronica 4:29).

Lumilitaw ang Eltolad bilang Tolad sa 1 Mga Cronica 4:29, at tumutugma ang Cesil sa Bethul sa listahan ng Simeon (19:4). Ipinaaalala ng Horma ang panatang ginawa laban sa Arad sa ilang (Mga Bilang 21:3).

Ibinigay ni Achis na hari sa Gath ang Siclag kay David noong siya'y takas, kaya naging sa mga hari ng Juda ang Siclag hanggang sa panahong isinulat iyon (1 Samuel 27:6); sinunog ito ng mga Amalecita nang lumaon (1 Samuel 30:1). Malapit dito sa Timugan ang Madmanna at Sansana.

Maaaring iisang dako ang Ain at Rimmon: En-rimmon ang nasa Nehemias 11:29, at hiwalay silang nakalista sa 19:7. Ang paraan ng pagbilang sa ganitong mga pares ay isang dahilan kung bakit hindi tumutugma ang kabuuang dalawang pu't siyam sa payak na bilang ng mga pangalan.

Ang “mababang lupain” ay ang Shephelah, ang mabababang burol. Lupain ni Samson ang Estaol at Sorea: ipinanganak siya sa Sorea, unang kinilos siya ng Espiritu sa pagitan ng Sorea at Estaol (Mga Hukom 13:25), at inilibing siya sa pagitan ng dalawa (16:31).

Ang En-gannim ay nangangahulugang bukal ng mga halamanan. Maaaring ang En-am ay ang Enaim kung saan naupong nakatalukbong si Tamar sa daan patungong Timnath, sa literal ay sa bukana ng Enaim (Genesis 38:14), bagaman hindi tiyak ang pagkakakilanlan.

Nagtipon ang mga Filisteo para sa labanan kay Goliath sa Socho, at humantong sa pagitan ng Socho at Azeca (1 Samuel 17:1). Nasa magkabilang gilid ng iisang libis ng Ela ang Jarmuth at Adullam. Nasa iisang linya ng listahan ang buong larangan ng labanan.

Ang Saraim, dalawang pintuang-bayan, ay ang Saaraim na sa daan nito tumakas ang mga Filisteo matapos bumagsak si Goliath (1 Samuel 17:52). Iminungkahi bilang Saaraim ang isang tanggulang may dalawang pintuang-bayan na hinukay sa Khirbet Qeiyafa mula 2007. Kung bibilangin ang Gederothaim, labing lima ang pangalan laban sa “labing apat na bayan”; binabasa ito ng Griego bilang mga kulungan ng tupa niyaon.

Malamang na ang Senan ay ang Zaanan ng Mikas 1:11, isa sa mga bayan sa Shephelah sa panaghoy ni Mikas na puno ng laro ng salita, kung saan hindi lumabas ang taga Zaanan. Ang Hadasa ay nangangahulugang bago, at ang Migdalgad ay tore ni Gad.

Ang Mizpe na ito, bantayan, ay isa sa ilang bayang may ganitong pangalan. Jocteel ang pangalang ibinigay nang lumaon ni Haring Amasias sa Sela sa Edom matapos niyang sakupin ito (2 Mga Hari 14:7).

Ang Boscat ang bayan ni Adaia, ina ni Haring Josias (2 Mga Hari 22:1), ang hari na sa kaniyang panahon natagpuan ang aklat ng kautusan. Nasa magkabilang panig nito ang Lachis at Eglon, dalawa sa mga hari ng koalisyon sa timog.

Hindi na pinangangalanan saanman sa Lumang Tipan ang Cabon, Lamas at Chitlis. Karamihan ng nalalaman tungkol sa sinaunang heograpiya ng Juda ay mula sa mga listahang tulad nito, kung saan nananatili bilang iisang pangalan ang mga bayang kung hindi ay nawala na.

Ang Beth-dagon, bahay ni Dagon, ay nagtataglay ng pangalan ng diyos ng butil na sinamba ng mga Filisteo (Mga Hukom 16:23; 1 Samuel 5:2). Kinuha ng mga Filisteo ang Gederoth noong paghahari ni Achaz (2 Mga Cronica 28:18). Nagtatapos ang distrito sa Maceda, ang lungsod ng yungib.

Inilipat nang lumaon ang Asan sa Simeon (19:7) at ibinigay sa mga saserdote (1 Mga Cronica 6:59). Maaaring lumipat ang isang bayan mula sa isang listahan tungo sa iba habang nagbabago ang kalagayan ng mga lipi.

Dalawang ulit lumilitaw ang Asna sa kabanatang ito, sa talatang 33 at dito, tila dalawang magkaibang bayang magkapangalan sa iisang lipi. Walang ibang nalalaman tungkol sa Jiphta at Nesib.

Ang Ceila ang bayang iniligtas ni David mula sa mga Filisteo, na ang mga mamamayan ay handa sanang magbigay sa kaniya kay Saul (1 Samuel 23:1–12). Naglaro si Mikas sa pangalang Achzib, na kahawig ng achzav, batis na mapanlinlang: magiging kasinungalingan ang mga bahay ng Achzib (Mikas 1:14).

Ang “mga bayan niyaon” ay sa literal, ang kaniyang mga anak na babae: tinatawag ng Hebreo na mga anak na babae ng isang lungsod ang mga nayong umaasa rito. Sumamba ang Ecron kay Baal-zebub (2 Mga Hari 1:2), at isang inskripsiyong pang-hari na natagpuan doon noong 1996 ang nagbabanggit kay Achis, hari ng Ecron.

Umaabot ang bahagi sa kabila ng kapatagan ng mga Filisteo hanggang sa dagat. Itinatala ng Mga Hukom 1:18 na sinakop ng Juda ang Gaza, Ascalon at Ecron, at inaamin ng kasunod na talata na hindi nila mapalayas ang mga taga libis sapagka't may mga karong bakal ang mga iyon.

Nasa Asdod ang templo ni Dagon kung saan inilagay ang nabihag na kaban at kung saan nasubsob ang diyus-diyusan (1 Samuel 5:1–5). Sa Gaza binuhat ni Samson sa kaniyang mga balikat ang pintuang-bayan pati ang mga haligi nito (Mga Hukom 16:3).

Nagsisimula ang distrito sa kabundukan. Isa ang Jattir sa mga bayang pinadalhan ni David ng bahagi ng samsam mula sa mga Amalecita (1 Samuel 30:27). Ang Soco rito ay bayan sa kaburulan, iba sa Socho ng talatang 35, at ang Samir ay hindi ang Samir ng Ephraim na tinirhan ng hukom na si Tola (Mga Hukom 10:1).

Ang Chiriat-sanna ay ikatlong pangalan ng Debir, kasunod ng Chiriath-sepher sa talatang 15. Maaaring ang sanna ay ibang baybay ng sepher, o hiwalay na pangalang nangangahulugang sanga ng palma. Itinatala ng listahan ang pagkakakilanlan upang walang mambabasang bumilang nang dalawang ulit sa Debir.

Ang Estemo, o Estemoa, ay tumanggap ng bahagi ng samsam ni David (1 Samuel 30:28) at naging bayan ng mga Levita (21:14); isang malaking taguan ng pilak ang natagpuan doon noong 1987. Isa ang Anab sa mga bayang nilinis sa mga Anaceo (11:21).

Ang Gilo ang bayan ni Ahitophel na Gilonita, ang tagapayo ni David na sumama sa paghihimagsik ni Absalom (2 Samuel 15:12). Napunta nang lumaon ang Olon sa mga Levita (21:15), at ang Gosen ay ang distrito sa timog sa 10:41.

Ang Arab ang bayan ni Pharai na Arbita, isa sa tatlong pung makapangyarihang lalake ni David (2 Samuel 23:35). Nasa kaburulan sa timog-kanluran ng Hebron ang Dumah at Esan.

Ang Beth-tappua, bahay ng mansanas, ay karaniwang inilalagay sa makabagong nayon ng Taffuh, sa kanluran ng Hebron, na nag-iingat pa ng pangalan. Ang Apheca ay isa pang bayang hango sa karaniwang pangalang Aphec, tanggulan.

Ang Hebron, ang lungsod sa gitna ng salaysay tungkol kay Caleb, ay lumilitaw dito sa dati nitong pangalan, Chiriath-arba, bilang isa lamang sa siyam na bayan sa listahan ng isang distrito. Hindi ito binibigyan ng talaan ng anumang pagtatangi dahil sa kabantugan nito.

Ang Carmel na ito ay bayan sa kaburulan ng Juda, hindi ang bundok sa tabi ng dagat: nasa Carmel ang mga kawan at negosyo ni Nabal na taga Maon (1 Samuel 25:2). Nagtago si David sa ilang ng Ziph (1 Samuel 23:14), at naging bayan ng mga Levita ang Juta (21:16).

Bayan sa Juda ang Izreel dito, hindi ang libis sa hilaga; doon nagmula si Ahinoam na asawa ni David (1 Samuel 25:43). Ikalawang Zanoa naman sa kabanata ang kasunod, iba sa Zanoa ng talatang 34.

Ang Timna rito ay ang bayan sa kaburulan na inakyat ni Juda upang gupitan ang kaniyang mga tupa, at sa daan nito naghintay sa kaniya si Tamar (Genesis 38:12–14). Ang Gibea, burol, ay isa sa Juda, hindi ang Gibea ni Saul sa Benjamin.

Ang Beth-zur, bahay ng bato, ay pinatibay ni Roboam (2 Mga Cronica 11:7) at nang lumaon ay pinagdausan ng isang labanan ni Judas Macabeo, ayon sa unang aklat ng mga Macabeo (4:29). Nananatili ang Halhul bilang pangalan ng isang bayan sa hilaga lamang ng Hebron.

Pagkatapos ng talatang ito, may buong karagdagang distrito ng labing isang bayan sa Griegong salin ng Lumang Tipan, kasama ang Tecoa, ang Ephrata, na siyang Bethlehem, at ang Etam. Wala ang mga ito sa Hebreo, kaya wala ang Bethlehem, ang bayan ni David, sa listahang Hebreo ng mga bayan ng Juda.

Ang Chiriath-baal ay ikatlong pangalan ng Chiriath-jearim, kasunod ng Baala sa talatang 9. Ang Rabba na ito ay isang maliit na bayan sa Juda, hindi ang Rabba ng mga Ammonita. Dito nagtatapos ang isang distritong dalawang bayan lamang.

Pinangangalanan ang Sechacha sa Balumbong Tanso na natagpuan malapit sa Qumran, isang listahan ng mga nakatagong kayamanan, at itinutugma ng ilang iskolar ang Sechacha sa dako mismo ng Qumran. Nasa lambak ng Jordan ang Beth-araba, sa hangganan ng Juda (talatang 6).

Ang En-gedi, isang bukal sa kanlurang baybayin ng Dagat na Alat, ay kung saan pinutol ni David ang laylayan ng balabal ni Saul sa isang yungib (1 Samuel 24:1–4), at lumilitaw ang mga ubasan nito sa Awit ng mga Awit (1:14). Maaaring malapit sa hilagang-kanlurang baybayin ng dagat ang “Bayan ng Asin”.

Halos eksaktong inuulit ng Mga Hukom 1:21 ang pangungusap na ito, nguni't Benjamin ang nasa halip ng Juda: nasa hangganan ng dalawa ang lungsod (18:28). Sinasabi rin ng Mga Hukom 1:8 na sinunog ng Juda ang Jerusalem, at si David lamang ang tuluyang nakasakop sa moog ng Sion (2 Samuel 5:6–7).