Ang tinanggihang hari, mga nabuksang libingan, at tinatakang puntod

Sinundan ang pagdinig sa gabi ng pulong sa bukang-liwayway, marahil upang bigyan ang pasiya ng anyong pang-araw. Pinangangalanan ng “upang siya'y ipapatay” ang layunin, ngunit sa ilalim ng Roma ay hindi maaaring magsagawa ng pagpatay ang kapulungan; itinatala ng Juan na sinabi nila kay Pilato na hindi matuwid sa kanila ang pumatay ng sinuman (Juan 18:31). Tungkol sa kung paano ipagagawa ito sa Roma ang sanggunian.

Isang inskripsiyong natagpuan sa Cesarea noong 1961 ang nagpapangalan kay Poncio Pilato, prepekto ng Judea, ang tanging batong bumabanggit sa kaniya. Namahala siya mula AD 26 hanggang 36 at karaniwang nakatira sa Cesarea, umaakyat sa Jerusalem kasama ng mga kawal tuwing pista. Hegemon ang “gobernador”, ang titulo sa 10:18, na dadalhin sila sa harap ng mga gobernador at mga hari dahil sa kaniya.

Iniiwang bukas ng “pagkakitang siya'y nahatulan na” kung ano ang inasahan ni Judas; hindi sinasabi ng teksto na nakita niya nang patiuna ang hatol na kamatayan. Ibang salaysay ng kaniyang wakas ang ibinibigay ng Mga Gawa, kung saan bumili si Judas ng bukid at nahulog nang patiwarik (Mga Gawa 1:18). Ang Aklat ni Mateo lamang ang nagpapabalik sa kaniya ng salapi.

Eksaktong pinangangalanan ng Deuteronomio 27:25 ang gawa: sumpain ang tumatanggap ng upa upang pumatay ng walang kasalanan. Legal na pag-amin ang pagtatapat ni Judas. Ang “Ano sa amin?” ay sagot ng mga lalaking nagbayad ng upa.

Naos ang “santuario”, ang banal na dako mismo, hindi ang mga panlabas na looban, na waring ibinato ang mga barya patungo sa banal na dako. Apancho ang pandiwa ng pagbibigti, ang ginamit ng Griegong Matandang Tipan kay Ahitofel, ang pinagkakatiwalaang tagapayo ni David na pumanig kay Absalom at saka nagbigti (2 Samuel 17:23).

Korbanas ang “kabang-yaman”, mula sa Hebreong qorban, handog na itinalaga sa Dios, ang Corban ng Marcos 7:11. Kahawig ng lohika ang Deuteronomio 23:18, na naglalayo sa upa ng patutot sa bahay ng PANGINOON. May maingat silang budhi kung saan mapupunta ang salapi, at wala tungkol sa binili nito.

Inilalagay ng tradisyon ang bukid sa Hakeldama, sa dalisdis ng libis ng Hinnom sa timog ng lungsod, malapit sa binasag ni Jeremias na sisidlan ng magpapalayok sa pintuan ng mga bibinga (Jeremias 19:2, 10–11). Walang silbi sa pananim ang lupang naubos na para sa luwad ng magpapalayok at nabibili nang mura.

Ipinapakita ng “hanggang ngayon” na ginagamit pa ang pangalan nang isulat ang aklat. Ibinibigay ito ng Mga Gawa 1:19 sa Arameo, Aceldama, at iba ang paliwanag, bilang lugar kung saan dumanak ang sariling dugo ni Judas. Nagkakasundo ang dalawang salaysay na kilala ang bukid ayon sa halagang ibinayad dito.

Inaalis ng ilang manuskrito ang pangalan ng propeta o Zacarias ang mababasa, tanda na naramdaman ng mga sinaunang tagakopya ang suliranin. Naglalaro ang “halaga noong hinalagahan” sa time, halaga, at timao, pahalagahan o igalang: ang pinresyuhan ng mga anak ng Israel ay ang tinanggihan nilang igalang.

Sa Hebreo ng Zacarias 11:13, ihagis ito sa magpapalayok, yotser; sa bersiyong Siriaco, sa kabang-yaman, otsar, isang titik lamang ang pagkakaiba. Ginagamit ng salaysay ang dalawa: hindi ilalagay ng mga saserdote ang salapi sa kabang-yaman (talatang 6) at ipinambili ito ng bukid ng magpapalayok (talatang 7).

Sa Aklat ni Mateo, mga taga-labas lamang ang nagsasabi ng “Hari ng mga Judio”: ang mga Pantas sa kaniyang kapanganakan (2:2), si Pilato, ang mga kawal, at ang paratang na ipinako sa itaas ng krus. Hari ng Israel ang sinasabi ng mga pinuno ng sarili niyang bayan (talatang 42). Ang titulong nagbukas sa aklat sa bibig ng mga Gentil ay bumabalik sa kanilang bibig sa wakas.

Katagoreo ang “isakdal”, maghain ng paratang, ang pandiwa ng hukuman. Isinulat ni Plinio na Bata, gobernador ng Bitinia noong mga AD 112, na pinatay niya ang mga Cristianong patuloy na tumanggi matapos tanungin nang tatlong ulit, sa paniniwalang dapat parusahan ang matigas na pagmamatigas anuman ang paratang (Mga Sulat 10.96).

Katamartyreo ang “sinasaksihang laban sa iyo”, ang pandiwang ginamit ni Caifas sa 26:62. Halos iisang tanong ang itinatanong ng dakilang saserdote at ng gobernador, at iisang katahimikan ang sumasagot sa dalawa.

Salin ang “kahit isang salita man lamang” ng mariing pariralang Griego: hindi kahit sa isang salita. Sinasabi ng Isaias 52:15 sa Griegong Matandang Tipan na manggigilalas ang maraming bansa sa lingkod at itititikom ng mga hari ang kanilang bibig. Dito, isang gobernador na Romano ang nanggigilalas, at ang bilanggo ang may nakatikom na bibig.

Walang sanggunian sa labas ng mga Evangelio ang bumabanggit ng pagpapalaya sa Paskua. Pinahihintulutan ng Mishnah na katayin ang kordero ng Paskua para sa isang ipinangakong ilalabas sa bilangguan (Pesahim 8:6), na binabanggit ng ilan bilang di-tuwirang katibayan ng pagpapalaya sa pista. Ang “pinagkaugalian” ay nakagawian.

Episemos ang “bantog”, kilala, tanyag sa masama. Arameong bar Abba ang Barrabas, anak ng ama. Sinasabi ng Marcos na nakagapos siya kasama ng mga manghihimagsik na pumatay sa paghihimagsik (Marcos 15:7); walang paratang na ibinibigay dito, ang kaniyang katanyagan lamang.

Jesus Barrabas ang mababasa sa ilang manuskrito at sa mga kopyang kilala ni Origenes sa mga talatang 16 at 17, kaya itinatanong ni Pilato: si Jesus Barrabas, o si Jesus na tinatawag na Cristo? Ang “Jesus na tinatawag na Cristo” ay pananalita ng talaan ng lahi (1:16), at dalawang ulit itong ginagamit ni Pilato (mga talatang 17, 22).

Phthonos ang “kapanaghilian”. Inilalarawan ni Filon, isang kapanahon, si Pilato na di-nababaluktot, matigas ang ulo at malupit, at inililista ang kaniyang mga panunuhol, pang-iinsulto at pagpatay nang walang paglilitis (Embahada kay Gayo 301–302). Mahusay bumasa ng motibo ang Pilato sa Aklat ni Mateo at gayunma'y sumusuko pa rin.

Bema ang “luklukan ng pagkahukom”, isang nakataas na plataporma ng hukuman. Anim ang panaginip sa Aklat ni Mateo: limang gumagabay kay Jose at sa mga Pantas sa palibot ng kapanganakan ng sanggol (1:20; 2:12, 13, 19, 22), at ang huli ay dumating sa isang babaing Gentil sa kaniyang kamatayan. Pinangalanan siya ng huling tradisyon na Procula at pinarangalan bilang banal.

Apollymi ang “puksain”, ang pandiwang ginamit nang hanapin ni Herodes ang sanggol upang puksain (2:13) at nang unang magsanggunian ang mga Fariseo kung paano siya mapupuksa (12:14). Naaabot ng pakanang sinimulan sa 12:14 ang layunin nito sa pamamagitan ng nahikayat na karamihan.

Inilalatag ang pagpili bilang tuwirang alinman, at iisang salita ang bumabalik na sagot. Sinasabi ng Marcos na nakakulong si Barrabas kasama ng mga manghihimagsik na pumatay sa paghihimagsik (Marcos 15:7): mas pinili ang tunay na manghihimagsik laban sa Roma kaysa sa lalaking pinararatangang nag-aangkin ng korona.

Iisang salita sa Griego ang “Mapako siya sa krus”, staurotheto. Parusa ng Roma sa mga alipin at manghihimagsik ang pagpapako, kaya hinihiling ng sigaw na ituring ng gobernador si Jesus na kaaway ng estado. Ibinibigay ng tanong ni Pilato sa karamihan ang hatol na sa kaniya nauukol.

Huwaran ng dalawang bulag sa Jerico ang “lalong nangagsigawan”, na lalong sumigaw nang sawayin (20:31). Habag ang isinigaw nila; krus ang isinisigaw ng karamihang ito. Walang sumasagot sa tanong ni Pilato kung anong kasamaan ang ginawa niya: walang nagpapangalan ng krimen.

Rituwal na Judio ang paghuhugas ng kamay upang itatwa ang pananagutan sa dugo. Sa Deuteronomio 21:6–7, naghuhugas ng kamay ang matatanda ng isang bayan sa ibabaw ng dumalagang baka at sinasabing hindi nagbubo ng dugong ito ang kanilang mga kamay; sinasabi ng Mga Awit 26:6 na huhugasan niya ang kaniyang mga kamay sa kawalang-sala. Isinasagawa ni Pilato, sa harap ng karamihang Judio, ang kilos na makikilala nila.

Gumagamit ang “Mapasa amin ang kaniyang dugo” ng pormula ng Matandang Tipan sa pagtanggap ng pananagutan sa isang kamatayan (2 Samuel 1:16; Josue 2:19). Binalaan ni Jeremias sa kaniyang paglilitis ang mga hukom na ang pagpatay sa kaniya ay magdadala ng dugong walang sala sa kanila at sa lungsod (Jeremias 26:15). Sa karamihan ang mga salita, binigkas sa loobang ito, hindi hatol na binigkas ng Dios o ni Jesus.

Phragelloo ang “hinampas”, hiram na salita mula sa Latin na flagellum, latigong may mga panaling katad na may pabigat na buto o metal. Walang takdang hangganan ang paghampas ng Romano bago ang pagpapako; isinasalaysay ni Josefo ang isa pang Jesus, anak ni Ananias, na binalatan hanggang buto sa harap ng gobernador na si Albino (Digmaan 6.304).

Ang “Pretorio” ay ang himpilan ng gobernador sa Jerusalem, malamang ang palasyo ni Herodes. Speira ang “pulutong”, isang kohorte, anim na raang lalaki sa pangalan; karamihan sa mga pantulong na kawal sa Judea ay kinuha mula sa mga bayang hindi Judio gaya ng Cesarea at Sebaste, mga lalaking walang pagmamahal sa mga Judiong nag-aangkin ng pagkahari.

Balabal ng kawal, chlamys, na tinina ng pula, ang ipinalit sa maharlikang ube; ube ang tawag dito ng Marcos at Juan. Bahagi ng paghiya ang paghubad muna sa kaniya, ginawa sa harap ng buong kohorte.

Maaaring ginagaya ng koronang tinik ang mga koronang may sinag ng mga pinuno sa mga barya, mga tusok na nakaturo palabas na parang mga sinag. Gonypeteo ang “nagsiluhod”, ang tindig ng amang lumuhod kay Jesus upang makiusap para sa kaniyang anak (17:14); dito, ginagawa itong biro.

Inuulit ng mga kawal ang ginawa ng mga kaanib ng kapulungan sa 26:67; tumatawid ang pagdura sa hangganan ng Judio at Gentil. Eksaktong inihula ito ni Jesus: ibibigay sa mga Gentil upang libakin at hampasin (20:19). Imperpekto ang “sinaktan”: paulit-ulit silang pumapalo.

Kadalasang inilalabas nang hubad ang mga hinatulan; maaaring pagbibigay ang pagsusuot muli ng kaniyang sariling damit sa damdaming Judio tungkol sa kahubaran, bagaman walang ibinibigay na dahilan ang teksto. Mahalaga ang mga damit sa salaysay sa ibang dahilan: sa loob ng ilang oras ay paghahatian ang mga ito sa sapalaran (talatang 35).

May malaking pamayanang Judio ang Cirene sa Libya, at may sinagoga ng mga taga-Cirene sa Jerusalem (Mga Gawa 6:9). Pinangangalanan ng Marcos ang mga anak ni Simon, sina Alejandro at Rufo (Marcos 15:21), na waring kilala ng kaniyang mga mambabasa; inaalis sila dito. Angareuo ang “pinilit”, ang karapatan ng kawal na pilitin ang sibilyan na maglingkod (5:41).

Arameong gulgulta ang Golgota, bungo; ang Latin na calvaria ang pinagmulan ng Kalbaryo. Ang tradisyonal na lugar, sa ilalim ng Simbahan ng Banal na Libingan, ay nasa labas noon ng pader ng lungsod sa isang tinalikurang tibagan, malapit sa mga libingang inukit sa bato.

Oinos ang nasa likod ng “alak” na nakalimbag dito, gaya ng pinakamatatandang manuskrito; suka, oxos, ang nasa mga huling kopya. Alinman, inaalala ng mga salita ang Mga Awit 69:21, kung saan binigyan ang mang-aawit ng apdo bilang pagkain at suka sa kaniyang pagkauhaw. Tinikman niya ito, kaya alam niya kung ano iyon, at tumanggi.

Wala ang pagsipi sa Mga Awit 22:18 sa nakalimbag dito at sa pinakamatatandang manuskrito ng Aklat ni Mateo; waring idinagdag ito sa ibang kopya mula sa Juan 19:24. Kinilala kalaunan ng batas Romano ang karapatan ng tagapagpatay sa damit ng hinatulan. Ang mga kasuotang ito ang mga huling bagay na pag-aari ni Jesus.

Tereo ang “binantayan”, magbantay. Inilalarawan ng parehong pandiwa ang senturion na nagbabantay kay Jesus sa talatang 54 at ang mga bantay sa libingan sa 28:4. Mula sa krus hanggang sa libingan, nasa ilalim ng bantay si Jesus.

Aitia ang “pamagat”, ang paratang. Inilalarawan ni Suetonio ang isang karatulang nagsasaad ng dahilan ng parusa na dinadala sa unahan ng hinatulan patungo sa pagpatay (Caligula 32). Bahagyang iba ang pananalita sa bawat Evangelio; dito lamang ito nagsisimula sa “ITO'Y SI JESUS”.

Sinabi ng Isaias 53:12 na ibinilang ang lingkod sa mga mananalangsang. Hinuha, ngunit makatwiran, na mula sa parehong paghihimagsik ni Barrabas ang dalawang tulisang ito, na ang lugar ay kinuha ni Jesus.

Blasphemeo ang “nililibak”, ang pandiwang pinagmulan ng kapusungan. Ang paratang na ikinahatol ng kapulungan sa kaniya (26:65) ay ginagawa na ngayon laban sa kaniya ng mga nagdaraan. Ang “iginagalaw ang kanilang mga ulo” ay mula sa Mga Awit 22:7, kung saan inilalabi at iniiling ng mga tumutuya ang ulo.

Tinutuya ng “iyong iligtas ang sarili mo” ang kaniyang pangalan. Yeshua si Jesus, ang PANGINOON ay nagliligtas, at ipinaliwanag ito ng anghel sa kaniyang kapanganakan: ililigtas niya ang kaniyang bayan sa kanilang mga kasalanan (1:21). Pagliligtas para sa iisang tao lamang ang hinihingi ng mga nagdaraan, sa kaniyang sarili.

Ang matatanda, mga pangulong saserdote at mga eskriba ang tatlong pangkat na pinangalanan sa unang hula ng pagdurusa: kailangan niyang magbata ng maraming bagay sa kanila at patayin (16:21). Nakatayo na ngayon sa krus ang bawat pangalan sa talaang iyon.

Pagsampalataya sa kaniya ang “magsisisampalataya sa kaniya”, isang kondisyong nakataya sa isang tanda. Dalawang ulit humingi ng tanda ang mga Fariseo (12:38; 16:1) at ang ipinangako lamang ay ang tanda ni Jonas, tatlong araw sa puso ng lupa. Iniaalok iyon sa kanila, at hindi sila naghintay.

Halos ganito ang pananalita ng mga masama sa Karunungan ni Salomon habang nagbabalak laban sa matuwid: kung anak ng Dios ang matuwid, tutulungan siya ng Dios at ililigtas sa kamay ng kaniyang mga kaaway, kaya hatulan natin siya ng kahiya-hiyang kamatayan (Karunungan 2:18, 20). Ang “kung siya'y iniibig” ay kung kinalulugdan siya, gaya sa Mga Awit 22:8.

Oneidizo ang “minumura”, ginamit sa pagpapala sa mga inaalimura (5:11). Isinasalaysay ng Lucas na pumanig kay Jesus ang isa sa dalawa (Lucas 23:40–43); sa Aklat ni Mateo, kapuwa sila nakikisali.

Tanghali hanggang alas tres ng hapon. Imposible ang eklipse ng araw sa Paskua, na natatapat sa kabilugan ng buwan, isang puntong ginagawa na ng mga manunulat na Cristiano gaya ni Julio Africano. Inihula ni Amos ang araw na palulubugin ng Dios ang araw sa katanghalian at padidilimin ang lupa sa maliwanag na araw (Amos 8:9).

Ibinibigay ng Marcos ang daing sa Arameo, Eloi; “Eli” ang nakasulat dito, ang Hebreo ng Mga Awit 22:1, samantalang Arameo ang “sabachthani” (azavtani ang nasa Hebreong awit). Pinadadali ng “Eli” na maunawaan ang pagkakamali ng mga nakatayo sa kasunod na talata.

Katunog ng Eliyahu, Elias, ang “Eli”. Pinaniniwalaan ng kabanalang Judio na dumarating si Elias upang tulungan ang matuwid sa kagipitan. Pababa mula sa bundok, sinabi ni Jesus sa mga alagad na dumating na si Elias, at ginawa nila sa kaniya ang anumang ibig nila (17:12).

Oxos ang “suka”, ang murang maasim na alak na iniinom ng mga kawal na Romano, marahil mula sa bangang nakalagay sa lugar para sa mga bantay. Kalamos ang “tambo”, ang parehong salita ng tambong inilagay ng mga kawal sa kaniyang kamay bilang setro at saka ipinampalo sa kaniya (mga talatang 29–30).

Ang “Pabayaan ninyo” ay maghintay, hayaan siya. May idinaragdag na pangungusap dito ang Codex Sinaiticus at Codex Vaticanus: kumuha ang isa ng sibat at inulos ang kaniyang tagiliran, at lumabas ang tubig at dugo. Waring kinopya ito mula sa Juan 19:34, kung saan pagkamatay dumating ang pag-ulos; dito ay mauuna sana.

Isinusulat ng Marcos na nalagot ang hininga ni Jesus sa exepneusen, huminga palabas (Marcos 15:37). Sa Griego rito ay apheken to pneuma, binitawan niya ang kaniyang espiritu, gamit ang pandiwa ng pagpapalaya at pagpapatawad, gaya ng ipatawad mo sa amin ang aming mga utang (6:12).

Dalawa ang malaking tabing ng templo, isa sa pasukan ng Dakong Banal at isa sa harap ng Kabanal-banalan; hindi sinasabi ng Aklat ni Mateo kung alin. Inilalarawan ni Josefo ang panlabas na tabing bilang tapiseryang taga-Babilonia na may burdang tanawin ng kalangitan (Digmaan 5.212–214). Schizo ang “nahapak” at “nangabaak”, iisang pandiwa para sa tabing at sa mga bato.

Karaniwang salita ng Biblia para sa mga patay ang “nangakatulog”, gaya ng Daniel 12:2, na magigising ang marami sa mga natutulog sa alabok ng lupa. Sinabi ng Dios sa Ezekiel 37:12 na bubuksan niya ang inyong mga libingan at pababangunin kayo mula roon. Ang Aklat ni Mateo lamang ang nagtatala nito.

Ang “bayang banal” ay pangalan ng Aklat ni Mateo para sa Jerusalem, ginamit nang ilagay ng diablo si Jesus sa taluktok ng templo (4:5); walang ibang Evangeliong tumatawag dito nang ganoon. Dala pa rin ng lungsod na kapapatay pa lamang kay Jesus ang titulo, at ang mga patay nito ang unang pumasok dito.

Mga walumpung lalaki ang pinamumunuan ng senturion. Walang pantukoy ang kaniyang mga salita sa Griego, tunay na ito ay anak ng Dios o isang anak ng Dios. Sa mga baryang ipinambabayad sa kaniya, tinatawag ang emperador na si Tiberio na anak ng banal na Augusto. Isang opisyal na Romano ang nagbibigay ng titulo sa isang ipinako.

Diakoneo ang “pinaglilingkuran”, ang pandiwang ginamit ni Jesus sa sarili niyang misyon sa 20:28, hindi upang paglingkuran kundi upang maglingkod. Ginagawa na ng mga babae, mula pa sa Galilea, ang ipinarito upang gawin ng Anak ng tao. Inaalala ng “buhat sa malayo” ang Mga Awit 38:11, na nakatayo sa malayo ang mga kamag-anak.

Ito ang unang paglitaw ni Maria Magdalena sa Aklat ni Mateo. Bayan ng mangingisda ang Magdala sa kanlurang baybayin ng Dagat ng Galilea. Santiago at Jose rin ang pangalan ng dalawa sa mga kapatid ni Jesus sa 13:55; pinagtatalunan kung ang Mariang ito ang kanilang ina. Humingi ng mga luklukan para sa kaniyang mga anak ang asawa ni Zebedeo sa 20:20 at ngayo'y nakatayo sa krus.

Hinihingi ng kautusan na hindi magdamag ang bangkay ng ibinitin (Deuteronomio 21:22–23), at malapit na ang sabbath. Marahil ang Arimatea ay Ramathaim, ang sinilangan ni Samuel (1 Samuel 1:1). Ang “naging alagad” ay ang pandiwang matheteuo, gawing alagad, na bumabalik sa huling utos (28:19).

Madalas iwan ng Roma ang mga ipinakong bangkay sa krus bilang babala. Noong 1968, natagpuan sa Giv'at ha-Mivtar sa Jerusalem ang isang ossuaryo na may mga buto ng isang ipinakong lalaking nagngangalang Yehohanan, may pako pang nakatusok sa buto ng sakong, na nagpapakitang maaaring tumanggap ng libing ng pamilya ang ipinako. Ibinigay ni Pilato ang bangkay sa isang alagad nang hilingin.

Sindon ang “kayong lino”, pinong lino, at bago at hindi pa nagagamit ang kahulugan ng “malinis”. Sinasabi ng isang huling tradisyon ng mga rabbi na humiling si Rabban Gamaliel na ilibing sa payak na lino upang hindi na malugmok ang mga pamilya sa gastos ng libing (Ketubot 8b). Kapuwa mamahalin at payak ang lino ni Jose.

Karamihan sa mga libingan noon ay sinasarhan ng parisukat na bato; bihira ang gumugulong na batong bilog, golel, at tanda ito ng libingan ng mayamang pamilya. Bagong inukit ang libingan ni Jose, kaya walang ibang bangkay na nalagay roon. Siya mismo ang nagpagulong ng bato at umalis.

Ang “isang Maria” ay paikling taguri ng Aklat ni Mateo para kay Maria na ina nina Santiago at Jose mula sa talatang 56, at muli niya itong ginagamit sa libingan (28:1). Ang “nangakaupo sa tapat ng libingan” ay tindig ng nagluluksa, nakaharap sa libingan, gaya ng mga kaibigan ni Job na umupong kasama niya nang tahimik (Job 2:13).

Paraskeue ang “Paghahanda”, ang araw ng paghahanda para sa sabbath, at sa makabagong Griego ay pangalan pa rin ito ng Biyernes. Kaya ang “kinabukasan” ay ang sabbath mismo, bagaman hindi ito tinatawag nang ganoon: pumunta ang mga pangulong saserdote at Fariseo sa isang gobernador na Gentil sa banal na araw.

Kyrie ang “Ginoo”, ang kanilang pagtawag kay Pilato. Planos ang “magdarayang”, mula sa planao, ang pandiwang ginamit ni Jesus sa mga bulaang Cristo na manlilinlang sa marami (24:5). Tumutugma ang “Pagkaraan ng tatlong araw” sa tanda ni Jonas, tatlong araw at tatlong gabi (12:40), na sinabi sa kanilang pandinig.

Inaalingawngaw ng “lalong sasama ang huling kamalian” ang kasabihan ni Jesus tungkol sa maruming espiritung bumabalik, na lalong sumasama ang huling kalagayan kaysa sa una (12:45). Plane ang “kamalian”, mula sa parehong ugat ng magdaraya. Asphalizo ang “ingatan”, siguruhin.

Koustodia ang “bantay”, hiram na salitang Latin, custodia, ang karaniwang tawag sa bantay na militar ng Roma, na nagpapahiwatig ng mga kawal, at binabanggit ng 28:14 ang pag-abot ng usapin sa tainga ng gobernador. Maaaring may tuyong talim ang “inyong ingatan ayon sa inyong makakaya”: siguruhin ninyo hangga't alam ninyo.

Ang tatak ay taling nakahalang sa bato na nakakabit sa magkabilang dulo ng putik o pagkit na may opisyal na marka. Tinatakan ni Dario ang batong nasa bunganga ng yungib ni Daniel ng kaniyang sariling singsing, upang hindi na mabago ang pasiya tungkol kay Daniel (Daniel 6:17). Lumabas na buhay si Daniel kinaumagahan.