Binuksan ang Kasulatan at bumalik ang mga saksi na may kagalakan

Literal na sa araw na isa ng sanglinggo ang Griego, isang paraang Hebreo ng pagbilang na gumagamit ng bilang na pamilang, ang idyoma ring nasa Genesis 1:5, isang araw. Orthrou batheos ang “pagkaumagang-umaga”, malalim na bukang-liwayway, kalahating madilim pa. Wala sa pinakamatatandang manuskrito ang pagbanggit sa ilang iba pang kasama nila, gaya ng wala rin dito.

Hindi kailanman binanggit ng Lucas ang bato sa paglilibing, ngunit dito ay “ang bato”, na para bang kilala na ito ng mambabasa. Pinupunan ng Codex Bezae ang puwang sa 23:53, sinasabing naglagay si Jose sa libingan ng batong halos hindi maigulong ng dalawampung lalake.

Dito lamang sa Ebanghelyo ni Lucas lumilitaw ang buong titulong “Panginoong Jesus”, at nagiging karaniwang paraan ito ng pagtukoy sa kaniya sa Mga Gawa (Mga Gawa 1:21; 4:33). Nasumpungan ng mga babae ang kawalang hindi nila pinuntahan: dumating sila na may pabango para sa isang bangkay.

Aporeo ang “nangatitilihan”, mawalan ng malay sa isip, kamag-anak ng salitang ginamit ng Lucas sa pagkalito ni Herodes sa 9:7. Astrapto ang “nakasisilaw”, kumislap na gaya ng kidlat. Ang tawag ng Lucas sa kanila ay “dalawang lalake”, gaya ng tawag niya kina Moises at Elias sa pagbabagong-anyo (9:30) at sa pares sa pag-akyat sa langit (Mga Gawa 1:10).

Ang pagtungo ng mukha sa lupa ay tindig ni Daniel sa harap ng anghel (Daniel 8:17; 10:9). Isahan ang “buhay”, ton zonta, ang nabubuhay, halos isang titulo; ibinibigay ito ng Pahayag 1:18 sa nabuhay na muling Jesus mismo, na siya ang nabubuhay at namatay.

Egerthe ang “nagbangon”, balintiyak, ibinangon, ang paraan ng pagsasalita ng Mga Gawa tungkol dito, na ibinangon siya ng Dios (Mga Gawa 2:24). Sa Marcos, pinauuna ng anghel ang mga alagad sa Galilea (Marcos 16:7); sa Lucas, ang Galilea ay lugar lamang kung saan unang binigkas ang mga salita, at sa loob o malapit sa Jerusalem nangyayari ang bawat pagpapakita.

Walang hula ni Jesus sa Lucas na gumamit ng salitang ipako; pagpatay ang sinabi ng mga iyon (9:22; 18:33). Pinupunan ng pagsipi ng mga anghel ang nangyari mula noon. Hamartoloi ang “mga taong makasalanan”, ang tatak na idinikit ng mga Fariseo sa mga taong kinakasalo ni Jesus (15:2).

Ang pag-alaala ang bisagra ng kabanata. Ang pandiwa ring ito, mimneskomai, ang nagdala ng pakiusap ng salarin na alalahanin siya (23:42), at ng sandali ni Pedro sa looban, nang maalaala niya ang salita ng Panginoon (22:61).

Unang lumilitaw sa Lucas ang “labingisa”: ang labindalawa na wala si Judas. Ang “lahat ng mga iba pa” ay ang mas malawak na bilog ng mga alagad; binibilang ng Mga Gawa 1:15 ang pangkat na iyon na mga isang daan at dalawampu.

Asawa si Juana ni Chuza, ang katiwala ng sambahayan ni Herodes (8:3), kaya ang isa sa mga unang saksi ng walang lamang libingan ay galing sa korte ng pinunong nanlibak kay Jesus dalawang araw bago nito. Malamang na si Maria na ina ni Santiago ay ang ina ni Santiago na bata (Marcos 15:40).

Leros ang “walang kabuluhan”, kalokohan o walang saysay na salita, dito lamang sa Bagong Tipan. Sinasalamin ni Josefo ang karaniwang pananaw nang sabihin niyang hindi dapat tanggapin sa hukuman ang patotoo ng mga babae (Antiquities 4.219); itinatala ng Lucas na ganoon din ang palagay ng mga apostol.

Parakypto ang “tumungo pagtingin niya sa loob”, yumuko at sumilip, ang pandiwang ginamit ng Juan sa ganito ring sandali (Juan 20:5). Othonia ang “mga kayong lino”, mga piraso ng lino, hindi ang iisang kumot ng 23:53. Wala ang talata sa Codex Bezae ngunit nasa pinakamatandang papiro ng Lucas.

Animnapung estadio ang layo, mga pitong milya. Hindi alam kung saan ang Emaus. May mga manuskritong nagbabasang isang daan at animnapung estadio, na tugma sa Emaus-Nicopolis; binabanggit ni Josefo ang isang Emaus na tatlumpung estadio mula sa Jerusalem kung saan pinatira ni Vespasiano ang mga beterano (Jewish War 7.217).

Homileo ang “pinaguusapan”, makipag-usap, ang pandiwa sa likod ng salitang homiliya; ginagamit ito ng Mga Gawa 20:11 sa pakikipag-usap ni Pablo sa mga mananampalataya sa Troas hanggang madaling-araw. Pinag-uusapan nila ang “lahat ng mga bagay na nangyari”, pinaiikot-ikot ang mga pangyayari.

Mariin sa Griego ang “si Jesus din”, at inuulit ito ng Lucas sa talatang 36. Engizo ang “lumapit”, ang pandiwang nagmarka sa bawat yugto ng paglalakbay patimog, nang malapit na siya sa Jerico (18:35) at sa lunsod (19:41). Ngayon ay lumalapit siya sa dalawang lalaking naglalakad palayo rito.

Krateo ang pandiwa sa likod ng pagkakatakip, mahigpit na hawakan o pigilan, sa balintiyak: may humahawak sa kanilang mga mata. Sinasabi ng huling buod sa mahabang wakas ng Marcos na napakita siya sa dalawa sa bukid sa ibang anyo (Marcos 16:12); sa kanilang mga mata lamang nagsasalita ang Lucas.

Antiballo ang pandiwa sa likod ng “mga salitaan ninyong ito”, ihagis nang paroo't parito, dito lamang sa Bagong Tipan: mga salitang ipinapasa sa isa't isa habang naglalakad. “At sila'y nagsitigil, na nangalulumbay ang mga mukha” ang basa ng pinakamabubuting manuskrito, gaya ng nakalimbag dito; skythropos, madilim ang mukha, ang salita para sa mukha ng mga mapagpaimbabaw na nag-aayuno sa Mateo 6:16.

Pinaikling anyo ng Cleopatros ang Cleopas. Maaaring siya si Cleofas ng Juan 19:25, na tinawag ng manunulat noong ikalawang siglo na si Hegesipo na kapatid ni Jose (Eusebio, Church History 3.11), bagaman hindi tiyak na iisa ang mga pangalan. Paroikeo ang “nakikipamayan lamang”, tumuloy sa isang lugar bilang panauhin.

Hinihikayat sila ng “Anong mga bagay?” na magsalita. Ang paglalarawan nila, “makapangyarihan sa gawa at sa salita”, ay paraan ni Esteban ng paglalarawan kay Moises, makapangyarihan sa salita at sa gawa (Mga Gawa 7:22). Sa bandang huli ay iniuugnay ni Pedro si Jesus sa propetang gaya ni Moises na ipinangako sa Deuteronomio 18:15 (Mga Gawa 3:22).

Inaangkin nila bilang sarili nila ang mga pinuno at hindi man lamang binabanggit si Pilato. Pinaiikli ng pagkabigay sa kaniya upang hatulan ang buong kabanata 23 sa iisang sugnay na inilalatag sa pintuan ng mga pangulong saserdote.

Imperpekto ang “hinihintay”, umaasa kami noon. Ang pagtubos sa Israel ay ang pag-asang inawit ni Zacarias sa kaniyang bagong silang na anak, na dinalaw at tinubos ng Dios ang kaniyang bayan (1:68). Ayon sa huling tradisyong rabiniko, nananatili ang kaluluwa malapit sa katawan nang tatlong araw, na sa palagay ng ilan ay nagpapaliwanag kung bakit mahalaga sa mga nagluluksa ang ikatlong araw.

Existemi ang “nakapagtaka”, literal na ilabas sa sariling isip, ang reaksiyon ng mga guro sa templo sa labindalawang taong si Jesus (2:47) at nina Jairo at ng kaniyang asawa sa kanilang binuhay na anak (8:56). Orthrinos ang “maaga”, maagang bumangon, dito lamang sa Bagong Tipan.

Optasia ang “pangitain”, ang salitang ginamit nang lumabas si Zacarias sa templo na pipi at nalaman nilang nakakita siya ng pangitain (1:22). Ang iniulat ng mga babae ay “dalawang lalake”; sa muling pagsasalaysay ay naging “mga anghel” sila, na siya ngang kung ano ang mga lalaking iyon.

Maramihan ang “ilang kasama namin”, bagaman si Pedro lamang ang pinangalanan sa talatang 12; isinasalaysay ng Juan 20:3–10 sina Pedro at ang isa pang alagad na sabay na tumakbo sa libingan. Pinatutunayan ng ulat ang lahat ng sinabi ng mga babae, maliban sa bahaging nakita nila siya.

Anoetoi ang “mga taong haling”, walang pang-unawa, hindi salita para sa kahangalang moral; ginagamit ito ni Pablo sa mga hangal na taga-Galacia (Mga Taga-Galacia 3:1). Bradeis tei kardiai ang “makukupad ang mga puso”: sa pag-iisip na Hebreo, ang puso ang lugar ng pangangatwiran, kaya kabagalan ng isip gayundin ng damdamin ang paratang.

Edei muli ang “kinakailangang”, ang dapat ng Lucas. Ang pariralang dapat maghirap ang Cristo ay naging ubod ng pangangaral ng mga apostol sa Mga Gawa: nangatwiran si Pablo sa Tesalonica na kinakailangang maghirap ang Cristo (Mga Gawa 17:3) at ganoon din ang sinabi niya kay Agripa (26:23).

Diermeneuo ang “ipinaaninaw”, ipaliwanag nang lubos o isalin, mula sa pamilya ring iyon ng hermenyutika; ginagamit ito ng Mga Gawa 9:36 sa pagsasalin ng pangalang Tabita. Maramihan ang “lahat ng mga kasulatan”: ang buong kalipunan, binabasa bilang nagsasalita tungkol sa kaniya.

Prospoieomai ang “naganyo”, kumilos na wari, dito lamang sa Bagong Tipan. Inaasahan ng kagandahang-asal na pipilitin ang panauhing manatili, gaya ng pagpilit ni Lot sa dalawang dayuhan sa Sodoma hanggang tumuloy sila sa kaniyang bahay (Genesis 19:2–3).

Parabiazomai ang “pinigil”, pilitin hanggang pumayag, sa ibang lugar ay kay Lydia lamang ginamit, na pinilit silang manuluyan sa kaniyang bahay (Mga Gawa 16:15). Kinuha ni Henry Francis Lyte ang mga unang salita ng kanilang pakiusap para sa kaniyang himnong Abide with Me noong 1847.

Ginagampanan ng panauhin ang papel ng may-bahay. Tumutukoy ang “binasbasan” sa pagpapalang Judio na binibigkas sa ibabaw ng tinapay bago kumain, sa Dios na naglalabas ng tinapay mula sa lupa (Mishnah Berakhot 6:1); sa Dios nakatuon ang pagpapala, hindi sa tinapay.

Dianoigo ang “nangabuksan”, tatlong ulit ginamit sa kabanatang ito: ang mga mata rito, ang mga kasulatan sa talatang 32, ang pag-iisip sa talatang 45. Lumilitaw ang pandiwa ring ito sa Genesis 3:7 sa Griego, nang sa isa pang kainan ay nabuksan ang mga mata nilang dalawa. Aphantos ang “nawala”, di-nakikita, dito lamang sa Bagong Tipan.

Ipinaaalaala ng nag-aalab na puso ang Jeremias 20:9, kung saan ang salita ng Dios ay gaya ng nag-aalab na apoy na nakakulong sa kaniyang mga buto, at ang Mga Awit 39:3, kung saan habang nagbubulay ang mang-aawit ay nagningas ang apoy. Ang basa ng Codex Bezae ay hindi ba natatakpan ang ating puso, ginagawang pagkabulag ng talatang 16 ang pag-aalab.

Naglalakad sila nang pitong milya pabalik sa dilim, ang gabing nagbigay-katwiran sa paghinto kanina ay hindi na hadlang ngayon. Athroizo ang “nangagkakatipon”, magtipon na parang karamihan, dito lamang sa Bagong Tipan.

Sa Griego, sa labingisa tumutugma ang “nangagsasabi”, hindi sa dalawang manlalakbay: ang pangkat sa Jerusalem ang unang nagsalita, bago ang ulat mula sa Emaus. Ontos ang “Tunay”, totoo. Simon ang tawag sa alagad, gaya ng pagtawag sa kaniya ni Jesus sa huling gabi (22:31).

Ang pagpuputolputol ng tinapay, klasis tou artou, ay pariralang ang Lucas lamang ang gumagamit, dito at sa Mga Gawa 2:42, kung saan nanatili ang mga unang mananampalataya sa aral ng mga apostol at sa pagsasamahan, sa pagpuputolputol ng tinapay.

Ang “Kapayapaa'y suma inyo” ay ang karaniwang pagbating Hebreo, shalom lakhem, na ginawang pambihira ng nagsasalita. Inaalis ito ng Codex Bezae. Basta siyang tumayo sa gitna nila, walang inilalarawang pinto o pagdating.

Emphobos ang “nangahintakutan”, puspos ng takot. Ang basa ng Codex Bezae ay phantasma, multo, ang salitang isinigaw ng mga alagad nang makita siya sa tubig sa Marcos 6:49, sa halip na pneuma, espiritu.

Dialogismoi ang “pagtatalo”, mga pag-uusisa o alinlangan, ang salita ng hula ni Simeon sa sanggol, na mahahayag ang mga pag-iisip ng maraming puso (2:35). Itinatanong niya kung bakit umaahon ang mga alinlangan, na para bang umaakyat ang mga ito mula sa kanilang puso.

Pselaphao ang “hipuin”, hawakan o damahin, ang pandiwa ng 1 Juan 1:1, kung saan nahawakan ng kanilang mga kamay. Pinaniniwalaan noong sinauna na walang solidong katawan ang mga anino ng patay. Sinisipi ni Ignacio ng Antioquia ang isang kasabihan ng nabuhay na muling Jesus, na hindi siya demonyong walang katawan (Smyrnaeans 3:2).

Mga kamay at paa ang sabi ng Lucas, kung saan mga kamay at tagiliran ang sabi ng Juan (Juan 20:20); hindi binabanggit ng Lucas o Juan ang mga pako sa mismong pagpapako, maliban sa mga salita ni Tomas (Juan 20:25). Inaalis ng Codex Bezae at ng ilang iba pang saksi ang talatang ito.

Ibinibigay ng “hindi pa sila nagsisisampalataya dahil sa galak” ang galak bilang sanhi ng kanilang hindi paniniwala, apo tes charas: napakaganda upang paniwalaan. Ginamit ng Lucas ang ganito ring pagkakabuo sa mga alagad sa bundok na natulog dahil sa hapis (22:45). Brosimos ang “makakain”, anumang makakain, dito lamang sa Bagong Tipan.

Optos ang “inihaw”, inihaw sa apoy, dito lamang sa Bagong Tipan. Wala sa pinakamatatandang manuskrito ang pulot-pukyutan, gaya ng wala rin dito. Ginagawa ni Pedro sa bandang huli na bahagi ng kaniyang patotoo ang kainang ito, na kumain at uminom sila kasama niya pagkatapos niyang magbangon sa mga patay (Mga Gawa 10:41).

Enopion auton ang “sa harap nila”, sa kanilang paningin. Sa Aklat ni Tobit, kabaligtaran ang sinasabi ng anghel na si Rafael habang umaalis: hindi siya kumain o uminom, at pangitain lamang ang nakita nila (Tobit 12:19). Kumakain si Jesus upang ipakitang hindi siya ganoong pangitain.

Inaamin ng “nang ako'y sumasa inyo pa” na nagbago na ang panahon ng kaniyang pagsasama sa kanila: nagsasalita ang nabuhay na muling Jesus tungkol sa kaniyang ministeryo bilang bagay na lumipas na. Tinitipon ng “kinakailangang matupad ang lahat ng mga bagay” ang bawat naunang dei, dapat, ng ebanghelyo sa iisang pangungusap.

Ganito rin ang pandiwang ginamit kay Lydia sa Filipos, na binuksan ng Panginoon ang puso upang makinig sa sinasalita ni Pablo (Mga Gawa 16:14). Nous ang “mga pagiisip”, ang isip: hindi nagbago ang mga kasulatan, ang mga mambabasa ang nagbago.

Madalas iugnay ang “ikatlong araw” sa Oseas 6:2, kung saan sa ikatlong araw ay ibabangon tayo ng Dios, bagaman walang pinangangalanang teksto ang Lucas. Ang “Ganyan ang pagkasulat” ay ang pangangailangan ng talatang 26, na ngayo'y ipinahahayag bilang nasusulat.

Wika ni Juan Bautista ang pagsisisi at pagpapatawad ng mga kasalanan, na nangaral ng bautismo ng pagsisisi sa ikapagpapatawad ng mga kasalanan (3:3), at ni Pedro sa Pentecostes nang tawagin niya ang bayan na magsisi para sa kapatawaran ng mga kasalanan (Mga Gawa 2:38). Sinabi ng Isaias 2:3 na mula sa Jerusalem lalabas ang salita ng PANGINOON.

Martyres ang “mga saksi”, na nagiging salitang nagbibigay-kahulugan sa mga apostol sa Mga Gawa: magiging mga saksi sila sa kaniya (1:8), dapat maging saksi ng kaniyang pagkabuhay na muli ang papalit kay Judas (1:22), at sila ang mga saksi nito (3:15).

Endyo ang “masangkapan”, isuot ang damit: daramtan sila ng kapangyarihan. May ugat sa Matandang Tipan ang larawan, sapagka't literal na sinasabi ng Hebreo ng Mga Hukom 6:34 na dinamtan ng Espiritu ng PANGINOON si Gedeon. Ang pangako ay ang Espiritu ng Joel 2:28, na sinisipi ni Pedro sa Mga Gawa 2:17.

Nasa dalisdis ng bundok ng mga Olivo ang Betania, at pinangangalanan ng Mga Gawa 1:12 ang bundok bilang lugar ng pag-akyat sa langit. Pagpapala ng saserdote ang nakataas na mga kamay: itinaas ni Aaron ang kaniyang kamay sa bayan at pinagpala sila (Levitico 9:22), at inilalarawan ng Sirac 50:20 ang dakilang saserdoteng si Simon na gumagawa ng ganoon din.

Wala sa unang kamay ng Codex Sinaiticus at sa Codex Bezae ang “dinala siya sa itaas sa langit”, ngunit nasa karamihan ng mga manuskrito ito. Umakyat si Elias sa langit sa pamamagitan ng ipoipo (2 Mga Hari 2:11), habang nanonood ang alagad na magmamana ng kaniyang espiritu.

Hanggang ngayon ay walang sinuman sa Ebanghelyo ni Lucas ang sumamba kay Jesus. Sa ilang, humingi ng pagsamba ang diablo at sinabihan siyang sa Panginoong Dios lamang sasamba (4:8). Inaalingawngaw ng “malaking galak” ang anghel sa pagsilang, na nagdala ng mabubuting balita ng malaking kagalakan (2:10).

Nagkakaiba ang mga manuskrito sa pagtatapos ng ebanghelyo, may “nangagpupuri sa Dios”, may nagpapala sa Dios, o pareho; wala ang Amen sa pinakamatatandang kopya, gaya ng wala rin dito. Sa ganito ring lugar nagpapatuloy ang Mga Gawa: araw-araw silang nagkakaisa sa templo (Mga Gawa 2:46).