Umaabot ang pananampalataya lampas sa pag-aari, tagumpay, at maging kamatayan

Ang “kapanatagan” ay hypostasis, ang salita ng 1:3 para sa Anak bilang tunay na larawan ng pagka-Dios, at ng 3:14 para sa ating pagkakatiwala. Sa mga papiro ng kalakalan noong panahong iyon, maaari itong mangahulugang titulo ng lupa, dokumentong ginagawang iyo na ngayon ang ari-ariang wala pa sa kamay. Ang “katunayan” ay elenchos, patunay na nagpapasiya. Ito lamang ang talata sa kabanata na nagbibigay ng kahulugan.

Ang “mga matanda” ay ang mga tao noong unang panahon, hindi mga pinuno ng iglesia. Iisang pandiwang pasibo ang “sinaksihan”, emartyrethesan, binuo mula sa martys, saksi. Bumabalik ang parehong pandiwa sa talatang 4, 5 at 39, at sa 12:1 ang mga taong ito ay nagiging malaking ulap ng mga saksi.

Walang bayani ang unang tala sa talaan ng pananampalataya; tayo ang simuno. Ang “sanglibutan” ay aionas, ang mga kapanahunan, gaya sa 1:2, at ang “natatag” ay ang pandiwang ginamit sa katawang inihanda sa 10:5. Halos ganito rin ang sinabi ng inang Judio sa 2 Macabeo 7:28, na ginawa ng Dios ang langit at lupa mula sa mga bagay na wala.

Hindi sinasabi ng Genesis 4:4 kung bakit pinili ang handog ni Abel; ibinibigay ng Mga Hebreo ang dahilan, ang pananampalataya. Ang “lalong mabuting” ay literal na higit, pleiona, isang lalong masaganang handog. Umaabot ang “nagsasalita pa” pabalik sa dugong sumigaw mula sa lupa (Genesis 4:10), at pasulong sa 12:24, kung saan nagsasalita ang dugo ni Cristo ng lalong mabubuting bagay kaysa kay Abel.

Sa Hebreo, sinasabi ng Genesis 5:24 na lumakad si Enoc na kasama ng Dios at nawala. Isinalin ito ng Griegong Lumang Tipan na naging kalugod-lugod sa Dios at hindi nasumpungan, at iyon ang Griegong sinisipi ng Mga Hebreo: “hindi siya nasumpungan”. Ang “inilipat” ay metatithemi, ilipat mula sa isang lugar tungo sa iba; tatlong beses lumilitaw ang pandiwa at ang pangngalan nito sa iisang talatang ito.

Pabalik ang takbo ng pangangatwiran mula kay Enoc: sinasabi ng Kasulatan na naging kalugod-lugod siya sa Dios, at kailangan ang pananampalataya upang maging kalugod-lugod, kaya mayroon nito si Enoc. Ang “lumalapit sa Dios” ay ang pandiwang pansaserdote ng paglapit mula sa 10:22. Dalawang bahagi ang pananampalatayang binabanggit: na may Dios, at na ginagantimpalaan niya ang “nagsisihanap”, ekzeteo, ang masikap na naghahanap.

Ang “paunawaan ng Dios” ay chrematizo, tumanggap ng orakulo, ang pandiwang ginamit kay Moises sa 8:5. Ang “banal na takot” ay eulabeomai, magalang na pag-iingat. Ginagawa ng Genesis 6:9 si Noe na unang tao sa Kasulatan na tinawag na matuwid, at tinatawag siya ng Mga Hebreo na unang tagapagmana ng katuwirang iyon.

Nasa kasalukuyan sa Griego ang participle ng “nang tawagin”, na nagpapahiwatig na tumalima siya habang umaalingawngaw pa ang tawag. Ang sinabi lamang ng Genesis 12:1 ay sa lupaing ituturo ng Dios. Ang “mana” ay salita para sa ari-ariang ipinamamana, na hindi kailanman nahawakan ni Abraham maliban sa isang yungib na libingan.

Ang “naging manglalakbay” ay paroikeo, manirahan bilang dayuhang residente, ugat ng paroikia na pinagmulan ng salitang parokya. Nagkapanabay nga ang tatlong salinlahi: isang daang taon si Abraham nang ipanganak si Isaac, animnapu si Isaac nang ipanganak si Jacob, at namatay si Abraham sa edad na isang daan at pitumpu't lima, nang labinlimang taon na si Jacob.

May mga tulos ang tolda, hindi mga saligan. Ang “nagtayo” ay technites, manggagawa o artesano, at ang “gumawa” ay demiourgos, tagapagtayo ng pampublikong gusali, ang salitang ginamit ni Platon para sa gumawa ng sanglibutan; wala na ito sa ibang lugar ng Bagong Tipan. Tinatawag muna ng Mga Hebreo ang Dios na arkitekto ng isang bayan bago siya tawaging tagapagbigay nito.

Itinatala ng Genesis 18:12 ang pagtawa ni Sara sa pangako; nilalampasan ng Mga Hebreo ang tawa at kinikilala ang kaniyang pananampalataya. Ang pariralang “upang ipaglihi ang binhi” ay katabole spermatos, karaniwang ginagamit sa bahagi ng ama sa pag-aanak, kaya marami ang bumabasa kay Abraham bilang simuno at kay Sara bilang kasama lamang; si Sara ang simuno sa talatang nakalimbag dito. Luma at buhay pa ang tanong na ito ng gramatika.

Ang “tila patay na” ay nenekromenos, ang salitang ginamit ni Pablo para sa katawan ni Abraham sa Mga Taga-Roma 4:19. Galing sa dalawang magkaibang pangako ang dalawang larawan: ang mga bituin mula sa Genesis 15:5, at ang buhangin sa tabi ng dagat mula sa Genesis 22:17, na binigkas pagkatapos ng paghahandog sa Moria.

Nagbabago ang pormula: hindi sa pananampalataya kundi “Ayon sa pananampalataya”, kata pistin, para sa mga taong namatay nang hindi natatamo ang bagay. Sa Griego, ang pagtanaw dito ay aspazomai, bumati, gaya ng manlalakbay na kumakaway sa lungsod na natatanaw sa kabila ng lambak. Sinabi ni Abraham sa mga Heteo na siya'y taga ibang lupa at nakikipamayan sa kanila (Genesis 23:4).

Ang “lupaing kanilang sarili” ay patris, lupang tinubuan, lupain ng mga magulang. Malinaw ang kabalintunaan kapag sinabi: ang lupang tinubuang hinahanap nila ay hindi ang pinanggalingan ng kanilang mga ninuno. Ang “nagpapakilala” ay emphanizo, gawing nakikita; ipinakita ng kanilang mga salita kung saan patungo ang kanilang puso.

Bukas ang daang pabalik. Pinasumpa ni Abraham ang kaniyang alipin na huwag ibalik si Isaac sa Mesopotamia (Genesis 24:6–8), at bumalik nga si Jacob sa Haran at nanatili roon nang dalawampung taon (Genesis 31:41), saka umalis muli. Ang “naalaala” ay mnemoneuo, patuloy na isipin.

Ang “nagnanasa” ay oregomai, iunat ang kamay upang abutin. Tinawag ng Dios ang sarili na Dios ni Abraham, Dios ni Isaac at Dios ni Jacob sa may mababang punong kahoy (Exodo 3:6), nang matagal nang nakalibing ang tatlo, kaya ikinabit niya ang sarili niyang pangalan sa tatlong lagalag na namatay na libingan lamang ang pag-aari.

Pagsubok, hindi pang-aakit sa kasamaan, ang “subukin”, gaya ng sinasabi ng Genesis 22:1 na sinubok ng Dios si Abraham. Dalawang panahunan ang nasa Griego: perpekto muna ang “inihandog”, isang bagay na nagawa na, saka imperfect sa “naghandog”, nag-aalay, isang gawaing sinimulan at pinatigil ng tawag ng anghel.

Ang sipi ay mula sa Genesis 21:12, binigkas noong araw na pinaalis sina Agar at Ismael. Ang pangakong humingi kay Abraham na palayain ang isang anak ay nakakabit sa mismong anak na ngayon ay iniuutos na ibigay niya, at doon kumakagat ang buong pagsubok.

Ang “inisip” ay logizomai, magbilang o magkuwenta. Nakita na ang pagkukuwentang ito sa Genesis 22:5, nang sabihin ni Abraham sa mga bataan na siya at ang bata ay sasamba roon at babalik sa kanila, maramihan ang huling pandiwa. Ang “sa isang halimbawa” ay en parabole, ang salita ng 9:9.

Tagpo ng panlilinlang ang Genesis 27, at nanginig nang di kawasa si Isaac nang malaman ito, gayunma'y tumanggi siyang bawiin ang basbas. Kapuwa binasbasan ng hinaharap ang dalawang anak, kasama na sa kay Esau ang araw na babaliin niya ang kaniyang pamatok (Genesis 27:40). Nauunang banggitin si Jacob, bagaman si Esau ang panganay.

Nilalampasan ng Mga Hebreo ang basbas ni Jacob sa labindalawang anak at pinipili ang magkakrus na kamay sa ulo nina Efraim at Manases (Genesis 48). Galing ang tungkod sa Griego ng Genesis 47:31. Isinusulat noon ang Hebreo nang walang patinig, at ang mth na binasang mittah ay higaan, samantalang ang matteh ay tungkod.

Mula sa teleutao ang “malapit nang mamatay”, umabot sa wakas. Pinasumpa ni Jose ang kaniyang mga kapatid sa Genesis 50:25; inilabas ni Moises ang mga buto sa Egipto (Exodo 13:19); inilibing ang mga ito sa Siquem ayon sa Josue 24:32, sa lupang binili ni Jacob. Mga apat na siglo bago natupad ang bilin.

Sinasabi ng Exodo 2:2 na ang ina ang nagtago sa kaniya; maramihan ang Griegong Lumang Tipan, at sinusunod iyon ng Mga Hebreo sa “mga magulang”. Ang “maganda” ay asteios, makisig, ang salitang ginamit ni Esteban sa Mga Gawa 7:20 para sa batang si Moises. Ang utos ng hari ay ang nasa Exodo 1:22, na itapon sa ilog ang bawat anak na lalaki.

Ang “nang lumaki na” ay literal na nang maging dakila, ang parirala ng Exodo 2:11 sa anyong Griego nito; apatnapung taon ang edad niya ayon kay Esteban (Mga Gawa 7:23). Sinasabi ng Exodo 2:10 na naging anak siya ng anak ni Faraon. Ang “tumangging” ay arneomai, itatwa o huwag kilalanin, salita ng pagtalikod.

Iisang tambalang pandiwa ang “tampalasanin na kasama”, synkakoucheomai, pagmalupitan kasama ng iba, at wala na sa ibang lugar ng Bagong Tipan. Ang “nagsisikupas” ay proskairos, pansamantala, ang salitang itinatapat ni Pablo sa walang hanggan sa 2 Mga Taga-Corinto 4:18, kung saan pansamantala ang mga bagay na nakikita.

Binabanggit ng Mga Awit 89:50–51 ang kadustaan ng mga lingkod ng Dios, ang pagdusta ng mga kaaway sa mga bakas ng kaniyang pinahiran, sa Griego ay ng iyong cristo, at hinihiram ng Mga Hebreo ang pagpapares na iyon ng kadustaan at ng pinahiran. Ang “tinititigan” ay apoblepo, ilayo ang tingin sa lahat ng iba at ituon sa iisang bagay.

Ang “nagtitiyaga” ay kartereo, magtiis hanggang dulo, dito lamang sa Bagong Tipan. Sinabi ng Exodo 33:20 na walang taong makakikita sa Dios at mabubuhay, at inilalarawan si Moises na nagtitiis na parang “nakakita niyaong di nakikita”: hinihiram dito ng pananampalataya ang wika ng paningin para sa tinawag ng 11:1 na “mga bagay na hindi nakikita”.

Perpektong panahunan ang “itinatag”, pepoieken: itinatag niya ang paskua at nananatili pa ito. Ang “manglilipol sa mga panganay” ay ang manglilipol ng Exodo 12:23, na lumalampas sa mga pintong may tandang dugo. Sa Griego, humipo ang pandiwa sa dulo, huwag silang hipuin, ang pandiwang ginamit sa 12:20 sa hayop na humipo sa bundok.

Ang “subuking gawin ito” ay nangangahulugang pagtatangka: tinangka ng mga taga Egipto ang mismong pagtawid na iyon at nalunod sila. Wala sa gawa ang pagkakaiba ng dalawang pangkat sa ilalim ng dagat kundi sa pananampalataya. Ang “nangalunod” ay katapino, lunukin, gaya ng awit sa Exodo 15:12 na nilamon sila ng lupa.

Walang tao ang simuno ng pangungusap; ang mga kuta ang bumabagsak. Inikutan ng Israel ang lungsod nang minsan isang araw sa loob ng anim na araw at pitong ulit sa ikapito (Josue 6:14–15), labintatlong ikot lahat, at walang sandatang binabanggit hanggang bumagsak na ang mga pader.

Mula sa apeitheo ang “manunuway”, sumuway, ang salitang ginamit sa 3:18 sa Israel sa ilang. Ipinapahiwatig ng tawag na iyon na sapat ang narinig ng Jerico upang tumugon, at iyon nga ang sinabi ni Rahab sa Josue 2:10–11. Binabanggit ng Santiago 2:25 ang parehong babae dahil sa kaniyang mga gawa; binabanggit siya ng Mga Hebreo dahil sa kaniyang pananampalataya.

Karaniwang pariralang ginagamit ng mga orador na Griego ang “kukulangin ako ng panahon” kapag pinuputol ang isang listahan. Magkakapares ang mga pangalan, at baligtad ang ayos ng bawat pares: si Gideon bago si Barac, si Samson bago si Jefte, si David bago si Samuel. Sa Aklat ng Mga Hukom, nauna si Barac kay Gideon at si Jefte kay Samson.

Maaaring ang “nagsigawa ng katuwiran” ay nangangahulugang nagpairal ng katarungan, gaya ng ginawa nina Samuel at David bilang hukom at hari. Ipinapaalala ng mga leon ang Daniel 6:22, bagaman kapuwa pumatay ng leon sa sariling kamay sina Samson at David (Mga Hukom 14:6, 1 Samuel 17:34–35). Ang “nagsilupig” ay katagonizomai, gapiin sa isang paligsahan.

Ang apoy ay ang hurno ng Daniel 3. Ang “mga hukbo” ay parembole, kampamento, kaparehong salita ng labas ng kampamento sa 13:11 at 13:13. Ang “taga ibang lupa” ay allotrioi, mga dayuhan, at ipinapaalala ng parirala ang mga digmaan ng mga Macabeo gayundin ang panahon ng mga hukom.

Tumanggap ng mga anak na bumalik sa buhay ang babaing balo sa Sarepta at ang Sunamita (1 Mga Hari 17:22–23, 2 Mga Hari 4:36). Ang “nangamatay sa hampas” ay tympanizo, iunat sa tympanon, isang panghirap na hugis tambol. Isinasalaysay ng 2 Macabeo 6–7 si Eleazar at ang pitong magkakapatid na tumangging palayain, at sinabi ng isa na sila'y ibabangon ng Dios (2 Macabeo 7:9).

Tugma ang pagkalibak sa pitong magkakapatid sa 2 Macabeo 7:7–10. Bagay naman ang mga tanikala at bilangguan kay Jeremias, na inilagay sa pangawan at nang lumaon ay sa piitan (Jeremias 20:2, 37:15), at sa propetang si Micaias, na pinakain ng tinapay ng kadalamhatian sa bilangguan (1 Mga Hari 22:27).

Binato si Zacarias na anak ni Joiada sa looban ng templo (2 Mga Cronica 24:21). Kakatwa ang “pinagtutukso” sa gitna ng mga kamatayan, at maraming iskolar ang naghihinalang maagang pagkakamali ito ng pagkopya para sa kahawig na salitang Griego na ang ibig sabihin ay sinunog. Ang “balat ng mga tupa” ay melote, ang salitang ginamit ng Griegong Lumang Tipan para sa balabal ni Elias.

Tiyak ang mga yungib: itinago ni Obadias ang isang daang propeta, limampu bawat yungib (1 Mga Hari 18:4), tumuloy si Elias sa isa sa Horeb (1 Mga Hari 19:9), at tumakas sa mga yungib ang mga Judiong nangingilin ng Sabbath sa ilalim ni Antioco (2 Macabeo 6:11). Ang “mga lungga ng lupa” ay mga butas sa lupa, hindi taguan ng mga hayop.

Bumabalik ang “mapatotohanan” sa pandiwa ng talatang 2 at isinasara ang balangkas ng kabanata. Isahan ang “pangako” dito, samantalang sinabi ng talatang 33 na nagtamo sila ng “mga pangako”, maramihan. Maraming pangako ang natupad sa kanilang buhay; ang iisang pangakong pinag-uusapan ng kabanata ay hindi.

Ang “ipinaghanda” ay problepo, makita nang patiuna, ang kaisipan sa likod ng salitang probidensiya. Nagtatapos ang kabanata sa “sakdal”, teleioo, ang palagiang pandiwa ng sulat, at pinaghihintay ang kaganapan nina Abel, Abraham at ng iba pa sa mga mananampalatayang nakikinig sa sulat na ito.